নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! আজি আমি ASSEB (অসম উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ)ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) পাঠ্যপুথিৰ পঞ্চম অধ্যায় “পদৰ ব্যপ্ততা” (Distribution of Terms)ৰ বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টো তৰ্কবিজ্ঞানৰ বচন (proposition) সম্পৰ্কীয় এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। বচনৰ উদ্দেশ্য পদ আৰু বিধেয় পদ কেতিয়া সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰা হয়, কেতিয়া আংশিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হয়—এই বিষয়টোৱেই হৈছে পদৰ ব্যপ্ততা। ন্যায়ানুমান (syllogism)ৰ বৈধতা নিৰ্ণয়ৰ বাবে এই ধাৰণাটো অপৰিহাৰ্য। ASSEB-ৰ বাৰ্ষিক পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা প্ৰায়েই প্ৰশ্ন আহি থাকে। সেয়েহে এই অধ্যায়টো ভালদৰে অধ্যয়ন কৰা প্ৰয়োজন।

সাৰাংশ (Summary)

“পদৰ ব্যপ্ততা” বুলিলে বচনৰ পদসমূহে ইয়াৰ অৰ্থৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰক বুজোৱাৰ অৱস্থাক বুজা যায়। যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ (denotation) সকলো সদস্যকে নিৰ্দেশ কৰে, তেতিয়া সেই পদটো ব্যপ্ত (distributed) বুলি কোৱা হয়। আনহাতে যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ আংশিক সদস্যহে নিৰ্দেশ কৰে, তেতিয়া সেই পদটো অব্যপ্ত (undistributed) বুলি কোৱা হয়। চাৰিবিধ মৌলিক বচনত (A, E, I, O) পদৰ ব্যপ্ততা নিম্নৰূপে—A বচনত উদ্দেশ্য ব্যপ্ত, বিধেয় অব্যপ্ত; E বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় উভয় ব্যপ্ত; I বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় উভয় অব্যপ্ত; O বচনত উদ্দেশ্য অব্যপ্ত, বিধেয় ব্যপ্ত। সাধাৰণ নিয়ম—সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত কৰে, নিষেধাত্মক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত কৰে।

English Summary

Distribution of Terms refers to whether a term in a proposition refers to all the members of its denotation or only some. A term is said to be distributed if the proposition refers to ALL the members of its class; otherwise it is undistributed. In the four categorical propositions—A (Universal Affirmative): Subject distributed, Predicate undistributed; E (Universal Negative): Both Subject and Predicate distributed; I (Particular Affirmative): Both Subject and Predicate undistributed; O (Particular Negative): Subject undistributed, Predicate distributed. The general rule is—Universal propositions distribute the Subject term, and Negative propositions distribute the Predicate term. This concept is fundamental for understanding the validity of syllogistic arguments.

প্ৰশ্ন উত্তৰ (Textbook Questions and Answers)

প্ৰশ্ন ১। পদৰ ব্যপ্ততা (Distribution of Terms) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰঃ পদৰ ব্যপ্ততা বুলিলে বচনৰ উদ্দেশ্য পদ আৰু বিধেয় পদে নিজ নিজ অৰ্থৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰক বুজোৱা বা নুবুজোৱাৰ অৱস্থাক বুজা যায়। যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ (denotation) অন্তৰ্গত সকলো সদস্যকে সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্দেশ কৰে, তেতিয়া সেই পদটো ব্যপ্ত (distributed) বুলি কোৱা হয়। আৰু যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ অন্তৰ্গত আংশিক সদস্যকহে নিৰ্দেশ কৰে, তেতিয়া সেই পদটো অব্যপ্ত (undistributed) বুলি কোৱা হয়। সংক্ষেপে, পদৰ ব্যপ্ততা হৈছে এনে এক ধাৰণা যিয়ে কয় যে বচনত পদটোৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হৈছে নে আংশিক অভিধাৰ্থহে লোৱা হৈছে।

প্ৰশ্ন ২। ব্যপ্ত পদ (Distributed Term) কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিকোনো বচনত যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ অন্তৰ্গত সকলো বস্তু বা সদস্যকে নিৰ্দেশ কৰে, তেতিয়া সেই পদটোক ব্যপ্ত পদ বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ পদটোৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ-পৰিসৰক বচনে স্পৰ্শ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— “সকলো মানুহ মৰ্ত্য” এই বচনত “মানুহ” পদটোৱে পৃথিৱীৰ সকলো মানুহকে বুজাইছে, সেয়েহে “মানুহ” এটা ব্যপ্ত পদ।

প্ৰশ্ন ৩। অব্যপ্ত পদ (Undistributed Term) কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিকোনো বচনত যেতিয়া এটা পদে ইয়াৰ অভিধাৰ্থৰ অন্তৰ্গত আংশিক সদস্যকহে নিৰ্দেশ কৰে, সকলোকে নিৰ্দেশ নকৰে, তেতিয়া সেই পদটোক অব্যপ্ত পদ বুলি কোৱা হয়। অৰ্থাৎ পদটোৰ অৰ্থ-পৰিসৰৰ এক অংশহে বচনে স্পৰ্শ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— “কিছুমান ছাত্ৰ পৰিশ্ৰমী” এই বচনত “ছাত্ৰ” পদটোৱে কেৱল কিছুমান ছাত্ৰকহে বুজাইছে, সকলো ছাত্ৰকে নুবুজাই, সেয়েহে “ছাত্ৰ” এটা অব্যপ্ত পদ।

প্ৰশ্ন ৪। চাৰিবিধ বচনত (A, E, I, O) পদৰ ব্যপ্ততা কেনেদৰে নিৰ্ধাৰিত হয়?

উত্তৰঃ চাৰিবিধ মৌলিক বচনত পদৰ ব্যপ্ততা তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে নিৰ্ধাৰিত হয়—

(ক) A বচন (সাৰ্ৱিক সদৰ্থক)—”সকলো S হ’ল P”: ইয়াত উদ্দেশ্য পদ S ব্যপ্ত আৰু বিধেয় পদ P অব্যপ্ত।

(খ) E বচন (সাৰ্ৱিক নঞৰ্থক)—”কোনো S P নহয়”: ইয়াত উদ্দেশ্য পদ S আৰু বিধেয় পদ P উভয়ে ব্যপ্ত।

(গ) I বচন (বিশেষ সদৰ্থক)—”কিছুমান S হ’ল P”: ইয়াত উদ্দেশ্য পদ S আৰু বিধেয় পদ P উভয়ে অব্যপ্ত।

(ঘ) O বচন (বিশেষ নঞৰ্থক)—”কিছুমান S P নহয়”: ইয়াত উদ্দেশ্য পদ S অব্যপ্ত আৰু বিধেয় পদ P ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৫। A বচনত উদ্দেশ্য পদ কিয় ব্যপ্ত আৰু বিধেয় পদ কিয় অব্যপ্ত?

উত্তৰঃ A বচন হৈছে সাৰ্ৱিক সদৰ্থক বচন—”সকলো S হ’ল P”। ইয়াত “সকলো” শব্দটোৱে উদ্দেশ্য পদ S-ৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক বুজায়। সেয়েহে উদ্দেশ্য পদ S সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু S ব্যপ্ত হয়। কিন্তু বিধেয় পদ P-ৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থৰ বিষয়ে বচনে একো নকয়। যেনে— “সকলো মানুহ মৰ্ত্য”—এই বচনত মানুহ মৰ্ত্যৰ অন্তৰ্গত, কিন্তু সকলো মৰ্ত্যই মানুহ নহয় (পশু-পক্ষীও মৰ্ত্য)। সেয়েহে P-ৰ আংশিক অভিধাৰ্থহে লোৱা হয় আৰু P অব্যপ্ত হয়। উদাহৰণ—”সকলো মানুহ মৰ্ত্য” বচনত “মানুহ” ব্যপ্ত আৰু “মৰ্ত্য” অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৬। E বচনত উভয় পদ কিয় ব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ E বচন হৈছে সাৰ্ৱিক নঞৰ্থক বচন—”কোনো S P নহয়”। ইয়াত “কোনো … নহয়” বাক্যাংশই উদ্দেশ্য পদ S-ৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক বিধেয় পদ P-ৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰে। অৰ্থাৎ S-ৰ এজনো সদস্য P নহয় আৰু P-ৰ এজনো সদস্য S নহয়। সেয়েহে দুয়োটা পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হয় আৰু দুয়োটা পদ ব্যপ্ত হয়। যেনে— “কোনো মানুহ অমৰ নহয়”—এই বচনত মানুহৰ গোটেই শ্ৰেণীক অমৰৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰা হৈছে। সেয়েহে “মানুহ” আৰু “অমৰ” দুয়োটা পদেই ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৭। I বচনত উভয় পদ কিয় অব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ I বচন হৈছে বিশেষ সদৰ্থক বচন—”কিছুমান S হ’ল P”। ইয়াত “কিছুমান” শব্দটোৱে উদ্দেশ্য পদ S-ৰ আংশিক অভিধাৰ্থক বুজায়, সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক বুজোৱা নাই। সেয়েহে S অব্যপ্ত। আনহাতে বিধেয় পদ P-ৰ ক্ষেত্ৰতো সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হোৱা নাই, কাৰণ কেৱল কিছুমান S-হে P-ৰ অন্তৰ্গত বুলি কোৱা হৈছে। সেয়েহে P-ও অব্যপ্ত। যেনে— “কিছুমান ছাত্ৰ মেধাৱী”—ইয়াত “ছাত্ৰ”ৰ এক অংশহে লোৱা হৈছে আৰু “মেধাৱী”ৰো এক অংশহে লোৱা হৈছে। সেয়েহে “ছাত্ৰ” আৰু “মেধাৱী” দুয়োটা পদেই অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৮। O বচনত উদ্দেশ্য পদ কিয় অব্যপ্ত আৰু বিধেয় পদ কিয় ব্যপ্ত?

উত্তৰঃ O বচন হৈছে বিশেষ নঞৰ্থক বচন—”কিছুমান S P নহয়”। ইয়াত “কিছুমান” শব্দই উদ্দেশ্য পদ S-ৰ আংশিক অভিধাৰ্থহে বুজায়, সকলোকে বুজোৱা নাই। সেয়েহে S অব্যপ্ত। কিন্তু “নহয়” শব্দই বিধেয় পদ P-ৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক উদ্দেশ্য পদৰ পৰা অস্বীকাৰ কৰে। অৰ্থাৎ কিছুমান S সম্পূৰ্ণৰূপে P-ৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ পৰা বহিৰ্ভূত। সেয়েহে P ব্যপ্ত হয়। যেনে— “কিছুমান পক্ষী উৰিব নোৱাৰা”—ইয়াত “পক্ষী”ৰ এক অংশহে লোৱা হৈছে (অব্যপ্ত), কিন্তু সেই পক্ষীসকল “উৰিব পৰা প্ৰাণী”ৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ পৰা বহিৰ্ভূত (ব্যপ্ত)।

প্ৰশ্ন ৯। পদৰ ব্যপ্ততাৰ সাধাৰণ নিয়ম দুটা লিখা।

উত্তৰঃ পদৰ ব্যপ্ততাৰ দুটা সাধাৰণ নিয়ম হ’ল—

(ক) সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত কৰে (Universal propositions distribute the subject term)—অৰ্থাৎ A আৰু E বচনত উদ্দেশ্য পদ সদায় ব্যপ্ত। ইয়াৰ কাৰণ সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক বুজায়।

(খ) নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত কৰে (Negative propositions distribute the predicate term)—অৰ্থাৎ E আৰু O বচনত বিধেয় পদ সদায় ব্যপ্ত। ইয়াৰ কাৰণ নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক উদ্দেশ্যৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০। ন্যায়ানুমানত পদৰ ব্যপ্ততাৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ন্যায়ানুমান (syllogism)ৰ বৈধতা নিৰ্ণয়ৰ বাবে পদৰ ব্যপ্ততা অপৰিহাৰ্য। ন্যায়ানুমানৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম পদৰ ব্যপ্ততাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—

(ক) মধ্য পদ (middle term) অন্ততঃ এবাৰ ব্যপ্ত হ’ব লাগিব। অন্যথা “অব্যাপ্ত মধ্যপদ ঘটিত দোষ” (Fallacy of Undistributed Middle) ঘটে।

(খ) আশ্ৰয় বাক্যত যি পদ ব্যপ্ত নহয়, সেই পদ সিদ্ধান্তত ব্যপ্ত হ’ব নোৱাৰে। অন্যথা “অবৈধ উদ্দেশ্যঘটিত দোষ” বা “অবৈধ বিধেয়ঘটিত দোষ” (Illicit Major/Minor) ঘটে।

সেয়েহে পদৰ ব্যপ্ততা সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰিলে ন্যায়ানুমানৰ বৈধতা বিচাৰ কৰিব পৰা নাযায়।

প্ৰশ্ন ১১। উদাহৰণসহ চাৰিবিধ বচনৰ পদ ব্যপ্ততা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ চাৰিবিধ বচনৰ পদ ব্যপ্ততা উদাহৰণসহ তলত দিয়া হ’ল—

(ক) A বচন: “সকলো গৰু চাৰিঠেঙীয়া।” ইয়াত “গৰু” (S) ব্যপ্ত—সকলো গৰুকে বুজাইছে। “চাৰিঠেঙীয়া” (P) অব্যপ্ত—কেৱল চাৰিঠেঙীয়া প্ৰাণীৰ এক অংশকহে বুজাইছে।

(খ) E বচন: “কোনো গছ প্ৰাণী নহয়।” ইয়াত “গছ” (S) ব্যপ্ত—সকলো গছকে বুজাইছে। “প্ৰাণী” (P) ব্যপ্ত—সকলো প্ৰাণীক বহিষ্কাৰ কৰিছে।

(গ) I বচন: “কিছুমান ফুল ৰঙা।” ইয়াত “ফুল” (S) অব্যপ্ত—কেৱল কিছুমান ফুলকহে বুজাইছে। “ৰঙা” (P) অব্যপ্ত—কেৱল ৰঙা বস্তুৰ এক অংশকহে বুজাইছে।

(ঘ) O বচন: “কিছুমান চৰাই উৰিব নোৱাৰা।” ইয়াত “চৰাই” (S) অব্যপ্ত—কেৱল কিছুমান চৰাইকহে বুজাইছে। “উৰিব পৰা” (P) ব্যপ্ত—সম্পূৰ্ণ উৰিব পৰা শ্ৰেণীৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১২। সকলো A বচনে বিধেয় পদ অব্যপ্ত হোৱাৰ এটা ব্যাখ্যা দিয়া।

উত্তৰঃ A বচনত (সকলো S হ’ল P) বিধেয় পদ অব্যপ্ত হোৱাৰ কাৰণ হৈছে—বচনে কেৱল কোৱা হয় যে সকলো S, P-ৰ অন্তৰ্গত। কিন্তু বচনে কেতিয়াও নকয় যে সকলো P-ই S। উদাহৰণ—”সকলো মানুহ মৰ্ত্য” বচনে কয় মানুহৰ গোটেই শ্ৰেণী মৰ্ত্যৰ অন্তৰ্গত। কিন্তু মৰ্ত্যৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ বিষয়ে একো কোৱা হোৱা নাই—মানুহৰ বাহিৰেও পশু-পক্ষী আদি মৰ্ত্য। সেয়েহে “মৰ্ত্য”ৰ আংশিক অংশহে এই বচনে স্পৰ্শ কৰে। ফলত বিধেয় পদ “মৰ্ত্য” অব্যপ্ত হয়। ইয়েৰ চিত্ৰিত প্ৰদৰ্শন ক’লে—মানুহ বৃত্তটো মৰ্ত্য বৃত্তৰ ভিতৰত এটা সৰু বৃত্তৰূপে সোমাই থাকে।

প্ৰশ্ন ১৩। নিম্নলিখিত বচনসমূহত পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ণয় কৰা—

(ক) সকলো শিক্ষক জ্ঞানী।

(খ) কোনো ভাল মানুহ অসৎ নহয়।

(গ) কিছুমান ছাত্ৰ পৰিশ্ৰমী।

(ঘ) কিছুমান প্ৰাণী মাংসভোজী নহয়।

উত্তৰঃ

(ক) “সকলো শিক্ষক জ্ঞানী”—এইটো A বচন। “শিক্ষক” (উদ্দেশ্য) ব্যপ্ত, “জ্ঞানী” (বিধেয়) অব্যপ্ত।

(খ) “কোনো ভাল মানুহ অসৎ নহয়”—এইটো E বচন। “ভাল মানুহ” (উদ্দেশ্য) ব্যপ্ত, “অসৎ” (বিধেয়) ব্যপ্ত।

(গ) “কিছুমান ছাত্ৰ পৰিশ্ৰমী”—এইটো I বচন। “ছাত্ৰ” (উদ্দেশ্য) অব্যপ্ত, “পৰিশ্ৰমী” (বিধেয়) অব্যপ্ত।

(ঘ) “কিছুমান প্ৰাণী মাংসভোজী নহয়”—এইটো O বচন। “প্ৰাণী” (উদ্দেশ্য) অব্যপ্ত, “মাংসভোজী” (বিধেয়) ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ১৪। অভিধাৰ্থ (Denotation) আৰু পদৰ ব্যপ্ততাৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ পদৰ ব্যপ্ততা সম্পূৰ্ণৰূপে পদৰ অভিধাৰ্থ বা বহিৰাৰ্থৰ (extension/denotation) সৈতে জড়িত। এটা পদৰ অভিধাৰ্থ বুলিলে সেই পদটোৱে নিৰ্দেশ কৰা সকলো বস্তু বা সদস্যৰ সমষ্টিকে বুজায়। যেতিয়া বচনত পদটোৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ গ্ৰহণ কৰা হয়, তেতিয়া পদটো ব্যপ্ত। যেতিয়া পদটোৰ আংশিক অভিধাৰ্থ গ্ৰহণ কৰা হয়, তেতিয়া পদটো অব্যপ্ত। সেয়েহে অভিধাৰ্থ আৰু ব্যপ্ততা পৰস্পৰ ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্কিত।

প্ৰশ্ন ১৫। অইলাৰ চিত্ৰৰ (Euler’s Diagram) সহায়ত A আৰু E বচনৰ পদ ব্যপ্ততা প্ৰদৰ্শন কৰা।

উত্তৰঃ অইলাৰ চিত্ৰৰ সহায়ত পদৰ ব্যপ্ততা সহজে দেখুৱাব পৰা যায়—

(ক) A বচন—”সকলো S হ’ল P”: এই বচনত S বৃত্তটো সম্পূৰ্ণৰূপে P বৃত্তৰ ভিতৰত সোমাই থাকে। ইয়াৰ মানে—S-ৰ গোটেই অংশ লোৱা হৈছে (S ব্যপ্ত), কিন্তু P-ৰ এক অংশহে লোৱা হৈছে (P অব্যপ্ত)।

(খ) E বচন—”কোনো S P নহয়”: এই বচনত S বৃত্ত আৰু P বৃত্ত সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক, কোনো অংশতে স্পৰ্শ নকৰে। ইয়াৰ মানে—S-ৰ গোটেই অংশ আৰু P-ৰ গোটেই অংশ ইটোৱে সিটোক বৰ্জন কৰিছে। সেয়েহে দুয়োটা পদেই ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ১৬। অইলাৰ চিত্ৰৰ সহায়ত I আৰু O বচনৰ পদ ব্যপ্ততা প্ৰদৰ্শন কৰা।

উত্তৰঃ অইলাৰ চিত্ৰৰ সহায়ত I আৰু O বচন প্ৰদৰ্শন—

(ক) I বচন—”কিছুমান S হ’ল P”: এই বচনত S বৃত্ত আৰু P বৃত্ত আংশিকভাৱে ছেদ কৰে। সাধাৰণ অংশটোৱে কয় কিছুমান S, P-ও বটে। ইয়াত S আৰু P কোনোটোৰে গোটেই অংশ লোৱা হোৱা নাই, সেয়েহে দুয়োটা পদ অব্যপ্ত।

(খ) O বচন—”কিছুমান S P নহয়”: এই বচনত S বৃত্তৰ এটা অংশ P বৃত্তৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বাহিৰত থাকে। S-ৰ এক অংশহে লোৱা হৈছে (S অব্যপ্ত), কিন্তু সেই অংশটোক P-ৰ গোটেই বৃত্তৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰা হৈছে (P ব্যপ্ত)।

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন উত্তৰ (Additional Questions and Answers)

প্ৰশ্ন ১৭। কোন বচনত উভয় পদ ব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ E বচন (সাৰ্ৱিক নঞৰ্থক বচন)ত উদ্দেশ্য পদ আৰু বিধেয় পদ উভয়ে ব্যপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ১৮। কোন বচনত উভয় পদ অব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ I বচন (বিশেষ সদৰ্থক বচন)ত উদ্দেশ্য পদ আৰু বিধেয় পদ উভয়ে অব্যপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ১৯। কোন বচনত কেৱল উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত?

উত্তৰঃ A বচন (সাৰ্ৱিক সদৰ্থক বচন)ত কেৱল উদ্দেশ্য পদহে ব্যপ্ত, বিধেয় পদ অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ২০। কোন বচনত কেৱল বিধেয় পদ ব্যপ্ত?

উত্তৰঃ O বচন (বিশেষ নঞৰ্থক বচন)ত কেৱল বিধেয় পদহে ব্যপ্ত, উদ্দেশ্য পদ অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ২১। সদৰ্থক বচনত বিধেয় পদ কেতিয়া ব্যপ্ত হ’ব পাৰে?

উত্তৰঃ সাধাৰণতে সদৰ্থক বচনত (A আৰু I) বিধেয় পদ অব্যপ্ত। কিন্তু যেতিয়া উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় পদ সম-পৰিসৰ (co-extensive) হয়, অৰ্থাৎ দুয়োটা পদৰ অভিধাৰ্থ একে হয়, তেতিয়া বিধেয় পদো ব্যপ্ত হ’ব পাৰে। যেনে—”মানুহ হ’ল যুক্তিশীল প্ৰাণী”—এই সংজ্ঞামূলক বচনত “মানুহ” আৰু “যুক্তিশীল প্ৰাণী” সম-পৰিসৰ, সেয়েহে দুয়োটা পদেই ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ২২। “অব্যাপ্ত মধ্যপদ ঘটিত দোষ” কি?

উত্তৰঃ ন্যায়ানুমানৰ এক প্ৰধান নিয়ম হৈছে—মধ্য পদ অন্ততঃ এটা আশ্ৰয় বাক্যত ব্যপ্ত হ’ব লাগিব। যদি মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয় বাক্যতে অব্যপ্ত হৈ থাকে, তেতিয়া যুক্তিটো অবৈধ হয় আৰু এই দোষক “অব্যাপ্ত মধ্যপদ ঘটিত দোষ” (Fallacy of Undistributed Middle) বুলি কোৱা হয়। মধ্য পদ ব্যপ্ত নহ’লে দুয়োটা চৰম পদৰ মাজত সঠিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পৰা নাযায়।

প্ৰশ্ন ২৩। পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ সহজ উপায় কি?

উত্তৰঃ পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণৰ সহজ নিয়ম দুটা মনত ৰখা প্ৰয়োজন—

(ক) উদ্দেশ্য পদৰ বাবে: যদি বচনটো সাৰ্ৱিক (A বা E), তেন্তে উদ্দেশ্য ব্যপ্ত। যদি বচনটো বিশেষ (I বা O), তেন্তে উদ্দেশ্য অব্যপ্ত।

(খ) বিধেয় পদৰ বাবে: যদি বচনটো নঞৰ্থক (E বা O), তেন্তে বিধেয় ব্যপ্ত। যদি বচনটো সদৰ্থক (A বা I), তেন্তে বিধেয় অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ২৪। সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত কৰে—এই কথা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ সাৰ্ৱিক বচন (A আৰু E)ত উদ্দেশ্য পদৰ আগত “সকলো” বা “কোনো” শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই দুয়োটা শব্দই উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক বুজায়। “সকলো” শব্দই উদ্দেশ্য পদৰ গোটেই শ্ৰেণীক বিধেয় পদৰ অন্তৰ্গত বুলি ক’লে আৰু “কোনো” শব্দই উদ্দেশ্য পদৰ গোটেই শ্ৰেণীক বিধেয় পদৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰে। যিকোনো ক্ষেত্ৰতে উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হোৱাত উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ২৫। নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত কৰে—এই কথা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নঞৰ্থক বচন (E আৰু O)ত উদ্দেশ্য পদক বিধেয় পদৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰা হয়। যেতিয়া আমি কওঁ “S, P নহয়”, তেতিয়া আমি প্ৰকৃততে কওঁ যে S, P-ৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ পৰা বহিৰ্ভূত। ইয়াত P-ৰ আংশিক অংশৰ পৰা S বহিৰ্ভূত বুজোৱা হোৱা নাই, P-ৰ গোটেই অংশৰ পৰা S বহিৰ্ভূত বুজোৱা হয়। সেয়েহে নঞৰ্থক বচনত বিধেয় পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হয় আৰু বিধেয় পদ ব্যপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ২৬। ব্যপ্ত পদ আৰু অব্যপ্ত পদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ ব্যপ্ত পদ আৰু অব্যপ্ত পদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য—

(ক) ব্যপ্ত পদে নিজৰ অভিধাৰ্থৰ সকলো সদস্যকে নিৰ্দেশ কৰে; অব্যপ্ত পদে কেৱল আংশিক সদস্যকহে নিৰ্দেশ কৰে।

(খ) ব্যপ্ত পদৰ আগত “সকলো”, “কোনো” আদি সাৰ্ৱিক চিহ্ন থাকে; অব্যপ্ত পদৰ আগত “কিছুমান”, “অলপ” আদি বিশেষ চিহ্ন থাকে।

(গ) সাৰ্ৱিক বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু নঞৰ্থক বচনৰ বিধেয় ব্যপ্ত; বিশেষ বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু সদৰ্থক বচনৰ বিধেয় অব্যপ্ত।

(ঘ) ব্যপ্ত পদৰ অভিধাৰ্থ সম্পূৰ্ণ লোৱা হয়; অব্যপ্ত পদৰ অভিধাৰ্থ আংশিক লোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২৭। “সকলো ত্ৰিভুজ ত্ৰিকোণ আকৃতি”—এই বচনত পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰঃ “সকলো ত্ৰিভুজ ত্ৰিকোণ আকৃতি”—এইটো এক A বচন (সাৰ্ৱিক সদৰ্থক)। সাধাৰণ নিয়মৰ অনুসৰি ত্ৰিভুজ (উদ্দেশ্য) ব্যপ্ত আৰু ত্ৰিকোণ আকৃতি (বিধেয়) অব্যপ্ত হোৱাৰ কথা। কিন্তু ইয়াত “ত্ৰিভুজ” আৰু “ত্ৰিকোণ আকৃতি” পৰিভাষিক ৰূপে এনে দুটা পদ যাৰ অভিধাৰ্থ একে। অৰ্থাৎ যিকোনো ত্ৰিভুজেই ত্ৰিকোণ আকৃতি আৰু যিকোনো ত্ৰিকোণ আকৃতিয়েই ত্ৰিভুজ। সেয়েহে এইটো সম-পৰিসৰ বচন আৰু এই বিশেষ ক্ষেত্ৰত দুয়োটা পদেই ব্যপ্ত হয়।

প্ৰশ্ন ২৮। ব্যপ্ত পদৰ চিনাক্তকৰণ পৰীক্ষা (Test) কি?

উত্তৰঃ এটা পদ ব্যপ্ত হয় নে অব্যপ্ত নিৰ্ণয়ৰ পৰীক্ষা হৈছে—সেই পদটোৱে নিজৰ অভিধাৰ্থৰ সকলো সদস্যকে নিৰ্দেশ কৰে নে নকৰে চোৱা। যদি বচনটোৱে পদটোৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থৰ বিষয়ে কিবা কয় (হ’ব পাৰে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ), তেতিয়া পদটো ব্যপ্ত। যদি বচনটোৱে পদটোৰ আংশিক অভিধাৰ্থৰ বিষয়েহে কয়, তেতিয়া পদটো অব্যপ্ত। ইয়াৰ লগতে A, E, I, O চাৰিবিধ বচনৰ ব্যপ্ততা নিয়ম মনত ৰাখি সহজে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ২৯। সকলো বচনত বিধেয় পদ ব্যপ্ত হোৱাৰ কাৰক ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ সকলো বচনত বিধেয় পদ ব্যপ্ত হোৱা নহয়। কেৱল নঞৰ্থক বচনত (E আৰু O)হে বিধেয় পদ ব্যপ্ত হয়। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল—নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থক উদ্দেশ্য পদৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰে। যেনে—”কোনো গধূলি ৰাতিপুৱা নহয়” বচনত “ৰাতিপুৱা”ৰ গোটেই শ্ৰেণীক “গধূলি”ৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰা হৈছে। সেয়েহে “ৰাতিপুৱা” ব্যপ্ত। সদৰ্থক বচনত (A আৰু I) বিধেয় পদ অব্যপ্ত কাৰণ ইয়াত বিধেয় পদৰ আংশিক অংশৰ লগতহে উদ্দেশ্যৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩০। পদৰ ব্যপ্ততা শিকাৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ পদৰ ব্যপ্ততা শিকাৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছে—

(ক) ন্যায়ানুমানৰ বৈধতা নিৰ্ণয়ৰ বাবে এই ধাৰণা অপৰিহাৰ্য।

(খ) বচনৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে বুজিবলৈ পদৰ ব্যপ্ততা জনাটো প্ৰয়োজন।

(গ) বচনৰ পৰিৱৰ্তন (immediate inference) যেনে—আৱৰ্তন (conversion), বিৱৰ্তন (obversion) আদিৰ বাবে পদৰ ব্যপ্ততা সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা প্ৰয়োজন।

(ঘ) যুক্তিৰ গাঠনি বুজি ল’বলৈ আৰু বিভিন্ন তৰ্কীয় দোষ চিনাক্ত কৰিবলৈ পদৰ ব্যপ্ততা জ্ঞান প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ৩১। বিশেষ বচনত উদ্দেশ্য পদ কিয় অব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ বিশেষ বচন (I আৰু O)ত উদ্দেশ্য পদৰ আগত “কিছুমান”, “কেইজনমান”, “অলপ” আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই শব্দসমূহে উদ্দেশ্য পদৰ গোটেই অভিধাৰ্থক বুজোৱা নাই, কেৱল আংশিক অংশকহে বুজায়। সেয়েহে বিশেষ বচনত উদ্দেশ্য পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থ লোৱা হোৱা নাই আৰু উদ্দেশ্য পদ অব্যপ্ত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে—”কিছুমান ছাত্ৰ মেধাৱী” বচনত “ছাত্ৰ” পদটোৱে সকলো ছাত্ৰক বুজোৱা নাই, কেৱল কিছুমান ছাত্ৰকহে বুজাইছে। সেয়েহে “ছাত্ৰ” অব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৩২। সদৰ্থক বচনত বিধেয় পদ কিয় সাধাৰণতে অব্যপ্ত হয়?

উত্তৰঃ সদৰ্থক বচন (A আৰু I)ত উদ্দেশ্য পদক বিধেয় পদৰ সৈতে স্বীকাৰাত্মকভাৱে সম্পৰ্কিত কৰা হয়। কিন্তু এই সম্পৰ্ক বিধেয় পদৰ সম্পূৰ্ণ অভিধাৰ্থৰ সৈতে স্থাপন কৰা নহয়; বিধেয় পদৰ আংশিক অভিধাৰ্থৰ সৈতেহে স্থাপন কৰা হয়। উদাহৰণ—”সকলো মানুহ মৰ্ত্য” বচনত মানুহক “মৰ্ত্য”ৰ এক উপশ্ৰেণী হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। কিন্তু “মৰ্ত্য”ৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ বিষয়ে কোনো দাবী কৰা হোৱা নাই। সেয়েহে বিধেয় পদৰ আংশিক অংশহে লোৱা হয় আৰু ই অব্যপ্ত হয়। কেৱল সম-পৰিসৰ পদৰ ক্ষেত্ৰতহে বিধেয় পদ ব্যপ্ত হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩৩। “অবৈধ উদ্দেশ্য ঘটিত দোষ” আৰু “অবৈধ বিধেয় ঘটিত দোষ” কি?

উত্তৰঃ ন্যায়ানুমানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম হৈছে—আশ্ৰয় বাক্যত যি পদ ব্যপ্ত নহয়, সেই পদ সিদ্ধান্তত ব্যপ্ত হ’ব নোৱাৰে। এই নিয়মৰ উলংঘন হ’লে দুই প্ৰকাৰৰ দোষ ঘটে—

(ক) অবৈধ উদ্দেশ্য ঘটিত দোষ (Illicit Minor): যদি সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য পদ আশ্ৰয় বাক্যত অব্যপ্ত আছিল কিন্তু সিদ্ধান্তত ব্যপ্ত হৈছে, তেতিয়া এই দোষ ঘটে।

(খ) অবৈধ বিধেয় ঘটিত দোষ (Illicit Major): যদি সিদ্ধান্তৰ বিধেয় পদ আশ্ৰয় বাক্যত অব্যপ্ত আছিল কিন্তু সিদ্ধান্তত ব্যপ্ত হৈছে, তেতিয়া এই দোষ ঘটে।

এই দুটা দোষেই পদৰ ব্যপ্ততা সম্পৰ্কীয়।

প্ৰশ্ন ৩৪। বিৱৰ্তন (Obversion) আৰু পদৰ ব্যপ্ততা—সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ বিৱৰ্তন হৈছে এনে এক বচন পৰিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়া যত মূল বচনৰ সদৰ্থকতাক নঞৰ্থকলৈ বা নঞৰ্থকতাক সদৰ্থকলৈ পৰিৱৰ্তন কৰি বিধেয় পদৰ ঠাইত ইয়াৰ পৰিপূৰক পদ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিৱৰ্তনৰ ফলত বচনৰ পদ ব্যপ্ততা সলনি হ’ব পাৰে। যেনে A বচন—”সকলো S হ’ল P” (S ব্যপ্ত, P অব্যপ্ত)ৰ বিৱৰ্তন হ’ব E বচন—”কোনো S অ-P নহয়” (S ব্যপ্ত, অ-P ব্যপ্ত)। ইয়াত মূল বচনত P অব্যপ্ত আছিল কিন্তু বিৱৰ্তিত বচনত পৰিপূৰক পদ অ-P ব্যপ্ত হ’ল। সেয়েহে বিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াত পদৰ ব্যপ্ততা সঠিকভাৱে বিচাৰ কৰা প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ৩৫। আৱৰ্তন (Conversion) আৰু পদৰ ব্যপ্ততা—সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ আৱৰ্তন হৈছে এনে এক বচন পৰিৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়া যত মূল বচনৰ উদ্দেশ্য পদক বিধেয়লৈ আৰু বিধেয় পদক উদ্দেশ্যলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। আৱৰ্তনৰ এক প্ৰধান নিয়ম হৈছে—মূল বচনত যি পদ অব্যপ্ত আছিল, সেই পদ আৱৰ্তিত বচনতো অব্যপ্ত হ’ব লাগিব। অৰ্থাৎ আৱৰ্তনৰ ফলত পদৰ ব্যপ্ততা বৃদ্ধি পাব নোৱাৰে। সেইবাবেই A বচনৰ আৱৰ্তন সম্পূৰ্ণ A নহয়, ই হ’ল I—কাৰণ মূল A বচনত P অব্যপ্ত আছিল, সেইবাবে আৱৰ্তিত বচনৰ উদ্দেশ্যত (যি আগৰ P) ব্যপ্ত হ’ব নোৱাৰে। আৰু O বচনৰ আৱৰ্তন সম্ভৱ নহয়।

প্ৰশ্ন ৩৬। পদৰ ব্যপ্ততা সম্পৰ্কে কেইটামান উদাহৰণ অনুশীলন কৰা।

উত্তৰঃ তলৰ উদাহৰণসমূহ অনুশীলন কৰা হ’ল—

(ক) “সকলো জীৱ মৰ্ত্য।” — A বচন। জীৱ (S) ব্যপ্ত, মৰ্ত্য (P) অব্যপ্ত।

(খ) “কোনো ধাতু অ-পৰিবাহী নহয়।” — E বচন। ধাতু (S) ব্যপ্ত, অ-পৰিবাহী (P) ব্যপ্ত।

(গ) “কিছুমান কুকুৰ মৰমলগা।” — I বচন। কুকুৰ (S) অব্যপ্ত, মৰমলগা (P) অব্যপ্ত।

(ঘ) “কিছুমান ফল মিঠা নহয়।” — O বচন। ফল (S) অব্যপ্ত, মিঠা (P) ব্যপ্ত।

(ঙ) “সকলো বৃত্ত গোলাকাৰ আকৃতি।” — A বচন (সম-পৰিসৰ)। বৃত্ত আৰু গোলাকাৰ আকৃতি দুয়োটাই ব্যপ্ত (বিশেষ ক্ষেত্ৰ)।

(চ) “কোনো ছাত্ৰই অসাধু নহয়।” — E বচন। ছাত্ৰ (S) ব্যপ্ত, অসাধু (P) ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৩৭। মধ্য পদৰ ব্যপ্ততাৰ গুৰুত্ব কেনেদৰে ব্যাখ্যা কৰিবা?

উত্তৰঃ ন্যায়ানুমানত মধ্য পদ (middle term) দুয়োটা আশ্ৰয় বাক্যত উপস্থিত থাকে। ই দুয়োটা চৰম পদৰ মাজত যোগসূত্ৰৰ ভূমিকা লয়। মধ্য পদৰ জৰিয়তে আমি প্ৰধান পদ আৰু গৌণ পদৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰোঁ। এই সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পৰাটো নিৰ্ভৰ কৰে মধ্য পদ অন্ততঃ এবাৰ ব্যপ্ত হোৱাৰ ওপৰত। যদি মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয় বাক্যতে অব্যপ্ত হৈ থাকে, তেতিয়া মধ্য পদৰ একে অংশৰ কথা দুয়োটা আশ্ৰয় বাক্যত উল্লেখ আছে নে নাই নিশ্চিত হ’ব নোৱাৰি। ফলত সঠিক সিদ্ধান্ত আঁকিব পৰা নাযায়। এই কাৰণে মধ্য পদ অন্ততঃ এবাৰ ব্যপ্ত হোৱাটো ন্যায়ানুমানৰ বৈধতাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য চৰ্ত।

প্ৰশ্ন ৩৮। পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বচনৰ গুণ আৰু পৰিমাণৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ বচনৰ পদ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণত গুণ (quality) আৰু পৰিমাণ (quantity) দুয়োটাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে—

(ক) পৰিমাণে উদ্দেশ্য পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণ কৰে: যদি বচনটো সাৰ্ৱিক পৰিমাণৰ (Universal—A বা E), তেন্তে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত। যদি বচনটো বিশেষ পৰিমাণৰ (Particular—I বা O), তেন্তে উদ্দেশ্য পদ অব্যপ্ত।

(খ) গুণে বিধেয় পদৰ ব্যপ্ততা নিৰ্ধাৰণ কৰে: যদি বচনটো নঞৰ্থক গুণৰ (Negative—E বা O), তেন্তে বিধেয় পদ ব্যপ্ত। যদি বচনটো সদৰ্থক গুণৰ (Affirmative—A বা I), তেন্তে বিধেয় পদ অব্যপ্ত।

সেয়েহে বচনৰ গুণ আৰু পৰিমাণ একেলগে চাই পদ ব্যপ্ততা সহজে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৩৯। সম-পৰিসৰ পদ (Co-extensive Terms) কাক বোলে?

উত্তৰঃ যেতিয়া দুটা পদৰ অভিধাৰ্থ (denotation) সম্পূৰ্ণৰূপে একে হয়, অৰ্থাৎ এটা পদৰ অন্তৰ্গত সকলো সদস্যই আনটো পদৰ অন্তৰ্গত আৰু তাৰ বিপৰীতো সত্য, তেতিয়া সেই দুটা পদক সম-পৰিসৰ পদ বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে—”মানুহ” আৰু “যুক্তিশীল প্ৰাণী” সম-পৰিসৰ পদ। সম-পৰিসৰ পদৰ ক্ষেত্ৰত সদৰ্থক বচনতো বিধেয় পদ ব্যপ্ত হয়, যিটো সাধাৰণ নিয়মৰ ব্যতিক্ৰম। যেনে—”মানুহ হ’ল যুক্তিশীল প্ৰাণী” বচনত দুয়োটা পদেই ব্যপ্ত।

প্ৰশ্ন ৪০। একক পদ (Singular Terms)ৰ ব্যপ্ততা কেনেকুৱা?

উত্তৰঃ একক পদ হৈছে এনে পদ যাৰ অভিধাৰ্থত মাত্ৰ এজন বা এটা সদস্যহে থাকে। যেনে—”নৱদুৰ্গা মন্দিৰ”, “আছাম”, “ৰামধেনু” আদি। একক পদ যেতিয়া বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হিচাপে থাকে, সেই বচনক একক বচন (singular proposition) বুলি কোৱা হয়। একক পদৰ অভিধাৰ্থত যিহেতু এজন সদস্যহে থাকে, সেইজনৰ বিষয়ে কথা ক’লেই গোটেই অভিধাৰ্থ স্পৰ্শ হয়। সেয়েহে একক পদ সদায় ব্যপ্ত। যেনে—”ৰাম এজন ৰজা” বচনত “ৰাম” একক পদ আৰু সি ব্যপ্ত।

শব্দাৰ্থ (Glossary)

অসমীয়া শব্দ	English Term	অৰ্থ
পদৰ ব্যপ্ততা	Distribution of Terms	বচনত পদৰ অভিধাৰ্থ সম্পূৰ্ণ লোৱাৰ অৱস্থা
ব্যপ্ত পদ	Distributed Term	সকলো অভিধাৰ্থ লোৱা পদ
অব্যপ্ত পদ	Undistributed Term	আংশিক অভিধাৰ্থ লোৱা পদ
অভিধাৰ্থ	Denotation/Extension	পদৰ বহিৰাৰ্থ বা শ্ৰেণীৰ সদস্যসমূহ
উদ্দেশ্য পদ	Subject Term	বচনত যাৰ বিষয়ে কোৱা হয়
বিধেয় পদ	Predicate Term	উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি কোৱা হয়
সাৰ্ৱিক বচন	Universal Proposition	“সকলো”/”কোনো” থকা বচন (A, E)
বিশেষ বচন	Particular Proposition	“কিছুমান” থকা বচন (I, O)
সদৰ্থক বচন	Affirmative Proposition	সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা বচন (A, I)
নঞৰ্থক বচন	Negative Proposition	সম্পৰ্ক অস্বীকাৰ কৰা বচন (E, O)
মধ্য পদ	Middle Term	ন্যায়ানুমানৰ দুয়োটা আশ্ৰয় বাক্যত থকা সাধাৰণ পদ
ন্যায়ানুমান	Syllogism	তিনিটা বচনেৰে গঠিত যুক্তি
অইলাৰ চিত্ৰ	Euler’s Diagram	বৃত্তেৰে বচন প্ৰদৰ্শন
সম-পৰিসৰ	Co-extensive	একে অভিধাৰ্থ থকা পদ

A E I O বচনৰ পদ ব্যপ্ততা সাৰণী (Distribution Table)

বচনৰ নাম	প্ৰকাৰ	চিহ্ন	ৰূপ	উদ্দেশ্য পদ (S)	বিধেয় পদ (P)
সাৰ্ৱিক সদৰ্থক	Universal Affirmative	A	সকলো S হ’ল P	ব্যপ্ত (Distributed)	অব্যপ্ত (Undistributed)
সাৰ্ৱিক নঞৰ্থক	Universal Negative	E	কোনো S P নহয়	ব্যপ্ত (Distributed)	ব্যপ্ত (Distributed)
বিশেষ সদৰ্থক	Particular Affirmative	I	কিছুমান S হ’ল P	অব্যপ্ত (Undistributed)	অব্যপ্ত (Undistributed)
বিশেষ নঞৰ্থক	Particular Negative	O	কিছুমান S P নহয়	অব্যপ্ত (Undistributed)	ব্যপ্ত (Distributed)

সংক্ষিপ্ত নিয়ম সাৰণী (Quick Rule Table)

নিয়ম	প্ৰযোজ্য বচন	ব্যপ্ত পদ
সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত কৰে	A, E	উদ্দেশ্য পদ (S)
নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত কৰে	E, O	বিধেয় পদ (P)
বিশেষ বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত নকৰে	I, O	উদ্দেশ্য অব্যপ্ত
সদৰ্থক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত নকৰে	A, I	বিধেয় অব্যপ্ত

আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে তোমালোকক ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন বিষয়ৰ “পদৰ ব্যপ্ততা” অধ্যায়টো ভালদৰে বুজিবলৈ সহায় কৰিব। মনত ৰাখিবা—সাৰ্ৱিক বচনে উদ্দেশ্য পদ ব্যপ্ত কৰে আৰু নঞৰ্থক বচনে বিধেয় পদ ব্যপ্ত কৰে—এই দুটা সাধাৰণ নিয়মেৰেই A, E, I, O চাৰিবিধ বচনৰ পদ ব্যপ্ততা সহজে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। ন্যায়ানুমানৰ বৈধতা বিচাৰৰ বাবে এই ধাৰণাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। নিয়মীয়াকৈ অনুশীলন কৰা আৰু পৰীক্ষাত উত্তম ফলাফল লাভ কৰা।