নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী। HSLC GURU-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিকৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় — বচন (Proposition)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত উপস্থাপন কৰিছোঁ। এই অধ্যায়টোত আমি বচনৰ সংজ্ঞা, বাক্য আৰু বচনৰ পাৰ্থক্য, বচন আৰু বিচাৰৰ সম্বন্ধ, বচনৰ অংগসমূহ, পৰিমাণ আৰু গুণ অনুসৰি বচনৰ প্ৰকাৰভেদ, A, E, I, O বচন, নিৰপেক্ষ-সাপেক্ষ-বিকল্প বচন, একক বচন আদিৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰিম। চমু প্ৰশ্ন, দীঘল প্ৰশ্ন, MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ, সঁচা/মিচা আৰু মিলোৱা প্ৰশ্নৰ লগতে শব্দাৰ্থ আৰু A, E, I, O বচনৰ তালিকাও সংযোজিত কৰা হৈছে। ASSEB পাঠ্যক্ৰমৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ (Summary)
তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল উপাদান হ’ল বচন। বচনৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা নাথাকিলে অনুমান, ন্যায় আদি বুজিব নোৱাৰি। বচন হ’ল এনে এক বাক্য য’ত কোনো এটা বিষয়ৰ বিষয়ে কিবা এটা সঁচা বা মিচা হিচাপে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়। প্ৰতিটো বচনেই বাক্য, কিন্তু প্ৰতিটো বাক্যই বচন নহয়। প্ৰশ্নবোধক, আজ্ঞাসূচক, বিস্ময়সূচক বাক্যবোৰ বচন নহয়, কাৰণ ইহঁতৰ সঁচা-মিচা নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি। কেৱল ঘোষণাত্মক বাক্যহে বচন হ’ব পাৰে।
বচনৰ তিনিটা অংগ — উদ্দেশ্য (Subject), বিধেয় (Predicate) আৰু সংযোগ (Copula)। উদ্দেশ্য হ’ল য’ৰ বিষয়ে কিবা কোৱা হয়, বিধেয় হ’ল উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি কোৱা হয়, আৰু সংযোগে দুয়োৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। সংযোগ সদায় ‘হয়’ বা ‘নহয়’ ক্ৰিয়াপদেৰে প্ৰকাশ পায়।
পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত পৰিমাণ আৰু গুণৰ ভিত্তিত বচনক চাৰি ভাগত ভগোৱা হয় — A (সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক), E (সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক), I (বিশেষ বিধেয়াত্মক), O (বিশেষ নিষেধাত্মক)। সম্পৰ্ক অনুসৰি বচন তিনি প্ৰকাৰৰ — নিৰপেক্ষ, সাপেক্ষ আৰু বিকল্প। আকৌ গঠন অনুসৰি বচন সৰল আৰু যৌগিক হ’ব পাৰে। একক বচন (Singular Proposition)ক A বা E বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
Summary (English)
A proposition is the fundamental unit of logic. It is a sentence that asserts or denies something and can be judged as true or false. Every proposition is a sentence, but not every sentence is a proposition — only declarative sentences qualify. A proposition has three parts: Subject, Predicate, and Copula. Based on quality, propositions are affirmative or negative; based on quantity, they are universal or particular. The four-fold classification gives us A (Universal Affirmative), E (Universal Negative), I (Particular Affirmative), and O (Particular Negative). Based on relation, propositions are categorical, conditional (hypothetical), or disjunctive. A singular proposition is reduced to A or E. Understanding propositions is essential for studying inference and syllogism.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Questions and Answers)
| প্ৰশ্ন ১। বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি ঘোষণাত্মক বাক্যৰ সঁচা বা মিচা হিচাপে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি, সেই বাক্যকেই বচন (Proposition) বোলা হয়। অৰ্থাৎ বচন হ’ল এনে এক বাক্য য’ত কোনো বিষয়ৰ বিষয়ে কিবা এটা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়। |
| প্ৰশ্ন ২। বচনৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি? উত্তৰঃ বচনৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল ‘Proposition’। |
| প্ৰশ্ন ৩। বচনৰ অংগসমূহ কি কি? উত্তৰঃ বচনৰ তিনিটা অংগ — (ক) উদ্দেশ্য (Subject), (খ) বিধেয় (Predicate), (গ) সংযোগ (Copula)। |
| প্ৰশ্ন ৪। উদ্দেশ্য কাক বোলে? উত্তৰঃ বচনত য’ৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, সেইটোকে উদ্দেশ্য বোলে। উদাহৰণ — “মানুহ মৰণশীল” — ইয়াত ‘মানুহ’ হ’ল উদ্দেশ্য। |
| প্ৰশ্ন ৫। বিধেয় কাক বোলে? উত্তৰঃ বচনত উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, সেইটোকে বিধেয় বোলে। উদাহৰণ — “মানুহ মৰণশীল” — ইয়াত ‘মৰণশীল’ হ’ল বিধেয়। |
| প্ৰশ্ন ৬। সংযোগ কাক বোলে? উত্তৰঃ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা চিনটোকে সংযোগ (Copula) বোলে। সংযোগ সদায় ‘হয়’ বা ‘নহয়’ ক্ৰিয়াপদেৰে প্ৰকাশ হয়। |
| প্ৰশ্ন ৭। বচনৰ গুণ কাক বোলে? উত্তৰঃ বচনত উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে বিধেয় স্বীকাৰ কৰা হ’ল নে অস্বীকাৰ কৰা হ’ল, সেই বিষয়টোক বচনৰ গুণ (Quality) বোলে। গুণ অনুসৰি বচন দুই প্ৰকাৰ — বিধেয়াত্মক আৰু নিষেধাত্মক। |
| প্ৰশ্ন ৮। বচনৰ পৰিমাণ কাক বোলে? উত্তৰঃ বচনত উদ্দেশ্যৰ সমগ্ৰ অংশৰ বিষয়ে নে কিছু অংশৰ বিষয়ে কোৱা হৈছে, সেই বিষয়টোক বচনৰ পৰিমাণ (Quantity) বোলে। পৰিমাণ অনুসৰি বচন দুই প্ৰকাৰ — সাৰ্ৱিক আৰু বিশেষ। |
| প্ৰশ্ন ৯। সাৰ্ৱিক বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত উদ্দেশ্যৰ সমগ্ৰ অংশৰ বিষয়ে বিধেয় স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সাৰ্ৱিক বচন (Universal Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “সকলো মানুহ মৰণশীল”। |
| প্ৰশ্ন ১০। বিশেষ বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত উদ্দেশ্যৰ কিছু অংশৰ বিষয়ে বিধেয় স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিশেষ বচন (Particular Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “কিছুমান মানুহ পণ্ডিত”। |
| প্ৰশ্ন ১১। বিধেয়াত্মক বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে বিধেয় স্বীকাৰ কৰা হয়, তাক বিধেয়াত্মক বচন (Affirmative Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম এজন ছাত্ৰ”। |
| প্ৰশ্ন ১২। নিষেধাত্মক বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে বিধেয় অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক নিষেধাত্মক বচন (Negative Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “কোনো মানুহ অমৰ নহয়”। |
| প্ৰশ্ন ১৩। A বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক বচনক A বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “সকলো S হ’ল P”। উদাহৰণ — “সকলো মানুহ মৰণশীল”। |
| প্ৰশ্ন ১৪। E বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক বচনক E বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “কোনো S P নহয়”। উদাহৰণ — “কোনো মানুহ অমৰ নহয়”। |
| প্ৰশ্ন ১৫। I বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ বিশেষ বিধেয়াত্মক বচনক I বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “কিছুমান S হ’ল P”। উদাহৰণ — “কিছুমান মানুহ পণ্ডিত”। |
| প্ৰশ্ন ১৬। O বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ বিশেষ নিষেধাত্মক বচনক O বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “কিছুমান S P নহয়”। উদাহৰণ — “কিছুমান মানুহ পণ্ডিত নহয়”। |
| প্ৰশ্ন ১৭। A, E, I, O বচনৰ সংকেতবোৰ ক’ৰ পৰা লোৱা হৈছে? উত্তৰঃ A আৰু I চিন দুটা লেটিন শব্দ ‘AffIrmo’ (অৰ্থাৎ মই স্বীকাৰ কৰোঁ)ৰ পৰা আৰু E আৰু O চিন দুটা লেটিন শব্দ ‘nEgO’ (অৰ্থাৎ মই অস্বীকাৰ কৰোঁ)ৰ পৰা লোৱা হৈছে। |
| প্ৰশ্ন ১৮। নিৰপেক্ষ বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি প্ৰত্যক্ষভাৱে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক নিৰপেক্ষ বচন (Categorical Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “মানুহ মৰণশীল”। |
| প্ৰশ্ন ১৯। সাপেক্ষ বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত কোনো এটা চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিধেয় স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সাপেক্ষ বচন (Conditional/Hypothetical Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “যদি বৰষুণ দিয়ে, তেন্তে মাটি তিতিব”। |
| প্ৰশ্ন ২০। বিকল্প বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত দুটা বা ততোধিক বিকল্পৰ ভিতৰত যিকোনো এটা সঁচা বুলি ক’ব পৰা যায়, তাক বিকল্প বচন (Disjunctive Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম পঢ়াত ব্যস্ত নহ’লে খেলাত ব্যস্ত”। |
| প্ৰশ্ন ২১। সৰল বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনত মাত্ৰ এটাহে উদ্দেশ্য আৰু এটাহে বিধেয় থাকে, তাক সৰল বচন (Simple Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম এজন ভাল ল’ৰা”। |
| প্ৰশ্ন ২২। যৌগিক বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক সৰল বচনৰ সমন্বয়ত গঠিত বচনক যৌগিক বচন (Compound Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম পঢ়িছে আৰু শ্যামে খেলিছে”। |
| প্ৰশ্ন ২৩। একক বচন কাক বোলে? উত্তৰঃ যি বচনৰ উদ্দেশ্য এটা ব্যক্তিবাচক বা নিৰ্দিষ্ট বস্তু হয়, তাক একক বচন (Singular Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম এজন ছাত্ৰ”। |
| প্ৰশ্ন ২৪। বচনত সংযোগৰ ভূমিকা কি? উত্তৰঃ সংযোগে বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। ই বিধেয় উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে স্বীকাৰ কৰিছে নে অস্বীকাৰ কৰিছে সেইটো প্ৰকাশ কৰে। |
| প্ৰশ্ন ২৫। বিচাৰ কাক বোলে? উত্তৰঃ বিচাৰ (Judgement) হ’ল মানসিক প্ৰক্ৰিয়া য’ত দুটা ধাৰণাৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়। বিচাৰৰ ভাষিক প্ৰকাশেই হ’ল বচন। |
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Questions and Answers)
| প্ৰশ্ন ১। বচন কাক বোলে? বাক্য আৰু বচনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ বচন (Proposition) হ’ল এনে এক ঘোষণাত্মক বাক্য য’ত কোনো এটা বিষয়ৰ বিষয়ে কিবা এটা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয় আৰু যাৰ সঁচা বা মিচা হিচাপে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি। তৰ্কবিজ্ঞানী জে. এছ. মিলৰ মতে — “A proposition is a discourse in which something is affirmed or denied of something.” বাক্য আৰু বচনৰ পাৰ্থক্য — |
| প্ৰশ্ন ২। বচন আৰু বিচাৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ বচন (Proposition) আৰু বিচাৰ (Judgement)ৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। বিচাৰ হ’ল মানসিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু বচন হ’ল সেই মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ ভাষিক ৰূপ। সম্পৰ্ক — পাৰ্থক্য — |
| প্ৰশ্ন ৩। বচনৰ অংগসমূহ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ প্ৰতিটো বচনৰ তিনিটা অংগ থাকে — উদ্দেশ্য (Subject), বিধেয় (Predicate) আৰু সংযোগ (Copula)। (ক) উদ্দেশ্য (Subject) — বচনত য’ৰ বিষয়ে কিবা স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, সেইটোকে উদ্দেশ্য বোলে। (খ) বিধেয় (Predicate) — বচনত উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, সেইটোকে বিধেয় বোলে। (গ) সংযোগ (Copula) — বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা চিনটোকে সংযোগ বোলে। সংযোগ সদায় ‘হয়’ বা ‘নহয়’ ক্ৰিয়াপদেৰে প্ৰকাশ পায়। উদাহৰণ — “মানুহ মৰণশীল হয়।” আকৌ “কোনো মানুহ অমৰ নহয়” বচনত — মানুহ = উদ্দেশ্য, অমৰ = বিধেয়, নহয় = সংযোগ। |
| প্ৰশ্ন ৪। গুণ আৰু পৰিমাণ অনুসৰি বচনৰ শ্ৰেণীবিভাগ আলোচনা কৰি A, E, I, O বচনৰ বৰ্ণনা দিয়া। উত্তৰঃ পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত বচনক গুণ আৰু পৰিমাণ অনুসৰি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। গুণ অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাগ — পৰিমাণ অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাগ — সংযুক্ত শ্ৰেণীবিভাগ — A, E, I, O বচন — A আৰু I চিন দুটা লেটিন শব্দ ‘AffIrmo’ৰ পৰা আৰু E আৰু O চিন দুটা ‘nEgO’ শব্দৰ পৰা লোৱা হৈছে। |
| প্ৰশ্ন ৫। সম্পৰ্ক অনুসৰি বচনৰ প্ৰকাৰভেদ আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অনুসৰি বচন তিনি প্ৰকাৰৰ — (ক) নিৰপেক্ষ বচন (Categorical Proposition) — যি বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি প্ৰত্যক্ষভাৱে স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক নিৰপেক্ষ বচন বোলে। (খ) সাপেক্ষ বচন (Conditional/Hypothetical Proposition) — যি বচনত কোনো এটা চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিধেয় স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়, তাক সাপেক্ষ বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “যদি P, তেন্তে Q”। (গ) বিকল্প বচন (Disjunctive Proposition) — যি বচনত দুটা বা ততোধিক বিকল্পৰ ভিতৰত যিকোনো এটা সঁচা বুলি ক’ব পৰা যায়, তাক বিকল্প বচন বোলে। ইয়াৰ আকাৰ — “হয় P নহয় Q”। |
| প্ৰশ্ন ৬। সৰল বচন আৰু যৌগিক বচন বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা। উত্তৰঃ গঠন অনুসৰি বচন দুই প্ৰকাৰ — সৰল বচন আৰু যৌগিক বচন। (ক) সৰল বচন (Simple Proposition) — যি বচনত মাত্ৰ এটাহে উদ্দেশ্য আৰু এটাহে বিধেয় থাকে, তাক সৰল বচন বোলে। ইয়াত মাত্ৰ এটা সম্পৰ্কহে প্ৰকাশ পায়। (খ) যৌগিক বচন (Compound Proposition) — দুটা বা ততোধিক সৰল বচনৰ সমন্বয়ত গঠিত বচনক যৌগিক বচন বোলে। ইয়াত একাধিক উদ্দেশ্য বা বিধেয় থাকিব পাৰে আৰু ‘আৰু’, ‘বা’, ‘যদি-তেন্তে’ আদি সংযোজক ব্যৱহাৰ হয়। সাপেক্ষ আৰু বিকল্প বচন যৌগিক বচনৰ অন্তৰ্গত। নিৰপেক্ষ বচন সৰল বচন। |
| প্ৰশ্ন ৭। একক বচন কাক বোলে? ইয়াক A বা E বচনলৈ কেনেকৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়? উত্তৰঃ যি বচনৰ উদ্দেশ্য এটা ব্যক্তিবাচক বা নিৰ্দিষ্ট বস্তু হয়, তাক একক বচন (Singular Proposition) বোলে। উদাহৰণ — “ৰাম এজন ছাত্ৰ”, “এই গছজোপা ডাঙৰ”। A বা E বচনলৈ ৰূপান্তৰ — গতিকে একক বচন এটা বিশেষ ধৰণৰ সাৰ্ৱিক বচন। |
| প্ৰশ্ন ৮। প্ৰতিটো বাক্য বচন নহয় — ব্যাখ্যা কৰা। উত্তৰঃ বচন এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ বাক্য। প্ৰতিটো বচনেই বাক্য, কিন্তু প্ৰতিটো বাক্যই বচন নহয়। কাৰণ — বাক্য পাঁচ প্ৰকাৰৰ — ঘোষণাত্মক, প্ৰশ্নবোধক, আজ্ঞাসূচক, বিস্ময়সূচক আৰু প্ৰাৰ্থনাসূচক। ইয়াৰে কেৱল ঘোষণাত্মক বাক্যহে বচন হ’ব পাৰে। কাৰণ — উদাহৰণ — |
| প্ৰশ্ন ৯। নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ বচনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা। উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ আৰু সাপেক্ষ বচনৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য — (ক) সংজ্ঞাগত পাৰ্থক্য — নিৰপেক্ষ বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক চৰ্তহীন; সাপেক্ষ বচনত সম্পৰ্ক চৰ্তসাপেক্ষ। (খ) গঠনগত পাৰ্থক্য — নিৰপেক্ষ বচন সৰল গঠনৰ; সাপেক্ষ বচন যৌগিক গঠনৰ। (গ) সংযোজকৰ পাৰ্থক্য — নিৰপেক্ষ বচনত ‘হয়’ বা ‘নহয়’ ক্ৰিয়া থাকে; সাপেক্ষ বচনত ‘যদি-তেন্তে’ সংযোজক থাকে। (ঘ) সঁচা-মিচা নিৰ্ণয় — নিৰপেক্ষ বচনৰ সঁচা-মিচা প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি; সাপেক্ষ বচনৰ সঁচা-মিচা চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উদাহৰণ — |
| প্ৰশ্ন ১০। তলৰ বাক্যবোৰক A, E, I, O বচনৰ আকাৰত প্ৰকাশ কৰা — উত্তৰঃ (ক) “সকলো ছাত্ৰই পৰিশ্ৰমী।” → A বচন (সকলো S হ’ল P)। (খ) “কোনো মানুহ পূৰ্ণাংগ নহয়।” → E বচন (কোনো S P নহয়)। (গ) “কিছুমান ফুল ৰঙা।” → I বচন (কিছুমান S হ’ল P)। (ঘ) “কিছুমান ছাত্ৰ পৰিশ্ৰমী নহয়।” → O বচন (কিছুমান S P নহয়)। (ঙ) “ৰাম এজন ছাত্ৰ।” → A বচন (একক বিধেয়াত্মক)। (চ) “সীতা ছাত্ৰী নহয়।” → E বচন (একক নিষেধাত্মক)। (ছ) “সকলো গৰু চাৰিভৰি জন্তু।” → A বচন। (জ) “কিছুমান চৰাই উৰিব নোৱাৰে।” → O বচন। |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions and Answers)
বহু-বিকল্পৰ প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions — MCQ)
| প্ৰশ্ন ১। বচনৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল — (ক) Sentence (খ) Proposition (গ) Judgement (ঘ) Term উত্তৰঃ (খ) Proposition। |
| প্ৰশ্ন ২। বচনৰ অংগ কেইটা? (ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) পাঁচটা উত্তৰঃ (খ) তিনিটা। |
| প্ৰশ্ন ৩। “সকলো মানুহ মৰণশীল” — এইটো কি বচন? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (ক) A। |
| প্ৰশ্ন ৪। “কোনো মানুহ অমৰ নহয়” — এইটো কি বচন? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (খ) E। |
| প্ৰশ্ন ৫। “কিছুমান মানুহ পণ্ডিত” — এইটো কি বচন? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (গ) I। |
| প্ৰশ্ন ৬। “কিছুমান মানুহ সাধু নহয়” — এইটো কি বচন? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (ঘ) O। |
| প্ৰশ্ন ৭। বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা চিনটোক কি বোলে? (ক) উদ্দেশ্য (খ) বিধেয় (গ) সংযোগ (ঘ) পদ উত্তৰঃ (গ) সংযোগ। |
| প্ৰশ্ন ৮। A আৰু I চিন দুটা কোন লেটিন শব্দৰ পৰা লোৱা হৈছে? (ক) NegO (খ) AffIrmo (গ) AssertO (ঘ) DenyO উত্তৰঃ (খ) AffIrmo। |
| প্ৰশ্ন ৯। সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক বচনৰ চিন কি? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (ক) A। |
| প্ৰশ্ন ১০। বিশেষ নিষেধাত্মক বচনৰ চিন কি? (ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O উত্তৰঃ (ঘ) O। |
| প্ৰশ্ন ১১। “যদি বৰষুণ দিয়ে, তেন্তে মাটি তিতিব” — এইটো কি বচন? (ক) নিৰপেক্ষ (খ) সাপেক্ষ (গ) বিকল্প (ঘ) একক উত্তৰঃ (খ) সাপেক্ষ। |
| প্ৰশ্ন ১২। “ৰাম পঢ়াত ব্যস্ত নহ’লে খেলাত ব্যস্ত” — এইটো কি বচন? (ক) নিৰপেক্ষ (খ) সাপেক্ষ (গ) বিকল্প (ঘ) সৰল উত্তৰঃ (গ) বিকল্প। |
| প্ৰশ্ন ১৩। “ৰাম এজন ছাত্ৰ” — এইটো কি বচন? (ক) সাৰ্ৱিক (খ) বিশেষ (গ) একক (ঘ) যৌগিক উত্তৰঃ (গ) একক। |
| প্ৰশ্ন ১৪। বচনৰ গুণ কি অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হয়? (ক) পৰিমাণ (খ) সংযোগ (গ) উদ্দেশ্য (ঘ) সম্পৰ্ক উত্তৰঃ (খ) সংযোগ। |
| প্ৰশ্ন ১৫। বচনৰ সংযোগ সদায় কোন ক্ৰিয়াপদেৰে প্ৰকাশ পায়? (ক) কৰে (খ) যায় (গ) হয় বা নহয় (ঘ) থাকে উত্তৰঃ (গ) হয় বা নহয়। |
| প্ৰশ্ন ১৬। তলৰ কোনটো বচন নহয়? (ক) ৰাম এজন ভাল ল’ৰা (খ) তুমি ক’লৈ গৈছা? (গ) সকলো মানুহ মৰণশীল (ঘ) কিছুমান ছাত্ৰ পৰিশ্ৰমী উত্তৰঃ (খ) তুমি ক’লৈ গৈছা? |
| প্ৰশ্ন ১৭। বিচাৰৰ ভাষিক ৰূপ কি? (ক) পদ (খ) বচন (গ) যুক্তি (ঘ) অনুমান উত্তৰঃ (খ) বচন। |
| প্ৰশ্ন ১৮। নিৰপেক্ষ বচনত সম্পৰ্ক কেনে? (ক) চৰ্তসাপেক্ষ (খ) চৰ্তহীন (গ) বিকল্প (ঘ) যৌগিক উত্তৰঃ (খ) চৰ্তহীন। |
| প্ৰশ্ন ১৯। কেৱল কেনেধৰণৰ বাক্যহে বচন হ’ব পাৰে? (ক) প্ৰশ্নবোধক (খ) আজ্ঞাসূচক (গ) বিস্ময়সূচক (ঘ) ঘোষণাত্মক উত্তৰঃ (ঘ) ঘোষণাত্মক। |
| প্ৰশ্ন ২০। “কিছুমান” এই কথাটোৱে কি বচন বুজায়? (ক) সাৰ্ৱিক (খ) বিশেষ (গ) একক (ঘ) যৌগিক উত্তৰঃ (খ) বিশেষ। |
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
| প্ৰশ্ন ১। বচনৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল ______। উত্তৰঃ Proposition। |
| প্ৰশ্ন ২। বচনৰ ______ টা অংগ আছে। উত্তৰঃ তিনি। |
| প্ৰশ্ন ৩। বচনত য’ৰ বিষয়ে কিবা কোৱা হয়, তাক ______ বোলে। উত্তৰঃ উদ্দেশ্য। |
| প্ৰশ্ন ৪। উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি কোৱা হয়, তাক ______ বোলে। উত্তৰঃ বিধেয়। |
| প্ৰশ্ন ৫। উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা চিনটোক ______ বোলে। উত্তৰঃ সংযোগ। |
| প্ৰশ্ন ৬। সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ A। |
| প্ৰশ্ন ৭। সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ E। |
| প্ৰশ্ন ৮। বিশেষ বিধেয়াত্মক বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ I। |
| প্ৰশ্ন ৯। বিশেষ নিষেধাত্মক বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ O। |
| প্ৰশ্ন ১০। A আৰু I চিন দুটা ______ লেটিন শব্দৰ পৰা লোৱা হৈছে। উত্তৰঃ AffIrmo। |
| প্ৰশ্ন ১১। E আৰু O চিন দুটা ______ লেটিন শব্দৰ পৰা লোৱা হৈছে। উত্তৰঃ nEgO। |
| প্ৰশ্ন ১২। বচনত সংযোগ সদায় ______ ক্ৰিয়াপদেৰে প্ৰকাশ পায়। উত্তৰঃ ‘হয়’ বা ‘নহয়’। |
| প্ৰশ্ন ১৩। যি বচনৰ উদ্দেশ্য এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি, তাক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ একক। |
| প্ৰশ্ন ১৪। চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ সাপেক্ষ। |
| প্ৰশ্ন ১৫। দুই বা তাতকৈ অধিক সৰল বচনৰ সমন্বয়ত গঠিত বচনক ______ বচন বোলে। উত্তৰঃ যৌগিক। |
সঁচা/মিচা (True/False)
| প্ৰশ্ন ১। প্ৰতিটো বাক্যই বচন। উত্তৰঃ মিচা। |
| প্ৰশ্ন ২। প্ৰতিটো বচনেই বাক্য। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ৩। প্ৰশ্নবোধক বাক্য বচন হ’ব পাৰে। উত্তৰঃ মিচা। |
| প্ৰশ্ন ৪। বচনৰ তিনিটা অংগ আছে। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ৫। A বচন সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ৬। E বচন বিশেষ নিষেধাত্মক। উত্তৰঃ মিচা। (E হ’ল সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক)। |
| প্ৰশ্ন ৭। I বচন বিশেষ বিধেয়াত্মক। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ৮। O বচন সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক। উত্তৰঃ মিচা। (O হ’ল বিশেষ নিষেধাত্মক)। |
| প্ৰশ্ন ৯। নিৰপেক্ষ বচনত সম্পৰ্ক চৰ্তসাপেক্ষ। উত্তৰঃ মিচা। |
| প্ৰশ্ন ১০। সাপেক্ষ বচনৰ আকাৰ “যদি P, তেন্তে Q”। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ১১। বিকল্প বচনত “হয়-নহয়” সংযোজক ব্যৱহাৰ হয়। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ১২। একক বচনক বিশেষ বচন বোলে। উত্তৰঃ মিচা। (একক বচনক সাৰ্ৱিক বচন হিচাপে গণ্য কৰা হয়)। |
| প্ৰশ্ন ১৩। বিচাৰ মানসিক ক্ৰিয়া আৰু বচন ভাষিক ৰূপ। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ১৪। বচনৰ সংযোগ সদায় ক্ৰিয়াপদ “হয়” বা “নহয়”। উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ১৫। সকলো ঘোষণাত্মক বাক্য বচন। উত্তৰঃ সঁচা। |
মিলোৱা প্ৰশ্ন (Matching)
| প্ৰশ্ন ১। বাওঁফালৰ লগত সোঁফালৰ মিলোৱা — (ক) A বচন — সকলো S হ’ল P (খ) E বচন — কোনো S P নহয় (গ) I বচন — কিছুমান S হ’ল P (ঘ) O বচন — কিছুমান S P নহয় উত্তৰঃ (ক)-সকলো S হ’ল P, (খ)-কোনো S P নহয়, (গ)-কিছুমান S হ’ল P, (ঘ)-কিছুমান S P নহয়। |
| প্ৰশ্ন ২। বচনৰ অংগৰ সৈতে কাৰ্য মিলোৱা — (ক) উদ্দেশ্য — য’ৰ বিষয়ে কোৱা হয় (খ) বিধেয় — যি কোৱা হয় (গ) সংযোগ — সম্পৰ্ক স্থাপনকাৰী উত্তৰঃ (ক)-য’ৰ বিষয়ে কোৱা হয়, (খ)-যি কোৱা হয়, (গ)-সম্পৰ্ক স্থাপনকাৰী। |
| প্ৰশ্ন ৩। বচনৰ ধৰণৰ সৈতে উদাহৰণ মিলোৱা — (ক) নিৰপেক্ষ — মানুহ মৰণশীল (খ) সাপেক্ষ — যদি বৰষুণ দিয়ে, তেন্তে মাটি তিতিব (গ) বিকল্প — হয় ৰাম, নহয় শ্যাম যাব (ঘ) একক — সীতা ভাল ছোৱালী উত্তৰঃ (ক)-মানুহ মৰণশীল, (খ)-যদি বৰষুণ দিয়ে তেন্তে মাটি তিতিব, (গ)-হয় ৰাম নহয় শ্যাম যাব, (ঘ)-সীতা ভাল ছোৱালী। |
| প্ৰশ্ন ৪। শব্দৰ সৈতে অৰ্থ মিলোৱা — (ক) Quality — গুণ (খ) Quantity — পৰিমাণ (গ) Subject — উদ্দেশ্য (ঘ) Predicate — বিধেয় (ঙ) Copula — সংযোগ উত্তৰঃ (ক)-গুণ, (খ)-পৰিমাণ, (গ)-উদ্দেশ্য, (ঘ)-বিধেয়, (ঙ)-সংযোগ। |
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| Proposition — বচন |
| Sentence — বাক্য |
| Judgement — বিচাৰ |
| Subject — উদ্দেশ্য |
| Predicate — বিধেয় |
| Copula — সংযোগ |
| Quality — গুণ |
| Quantity — পৰিমাণ |
| Affirmative — বিধেয়াত্মক |
| Negative — নিষেধাত্মক |
| Universal — সাৰ্ৱিক |
| Particular — বিশেষ |
| Categorical — নিৰপেক্ষ |
| Conditional/Hypothetical — সাপেক্ষ |
| Disjunctive — বিকল্প |
| Simple Proposition — সৰল বচন |
| Compound Proposition — যৌগিক বচন |
| Singular Proposition — একক বচন |
| Declarative Sentence — ঘোষণাত্মক বাক্য |
| Term — পদ |
A, E, I, O বচনৰ তালিকা (Table of A, E, I, O Propositions)
| চিন | প্ৰকাৰ | আকাৰ | উদাহৰণ |
| A | সাৰ্ৱিক বিধেয়াত্মক | সকলো S হ’ল P | সকলো মানুহ মৰণশীল |
| E | সাৰ্ৱিক নিষেধাত্মক | কোনো S P নহয় | কোনো মানুহ অমৰ নহয় |
| I | বিশেষ বিধেয়াত্মক | কিছুমান S হ’ল P | কিছুমান মানুহ পণ্ডিত |
| O | বিশেষ নিষেধাত্মক | কিছুমান S P নহয় | কিছুমান মানুহ পণ্ডিত নহয় |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আপোনালোকৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিৰ বাবে অতি সহায়ক হ’ব। যদি কোনো প্ৰশ্ন বা পৰামৰ্শ আছে, তেন্তে আমাক জনাব। ASSEB তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন বিষয়ৰ অন্যান্য অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC GURU চাই থাকিব। ধন্যবাদ।