নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guruলৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ তৰ্কবিদ্যা আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় ‘পদ’ (Term)ৰ সম্পূৰ্ণ আলোচনা সামৰি লৈছোঁ। এই অধ্যায়টো অৱৰোহী তৰ্কবিদ্যাৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, কিয়নো বচন (Proposition) আৰু অনুমান (Inference)ৰ মূল উপাদানেই হ’ল ‘পদ’। এই পাঠত আপুনি পদৰ সংজ্ঞা, শব্দ আৰু পদৰ পাৰ্থক্য, পদৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ, বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ (Denotation and Connotation), মিল (Mill)ৰ মত আৰু বিপৰীতমুখী সম্বন্ধৰ বিষয়ে এক সম্পূৰ্ণ ধাৰণা পাব। লগতে অতি চমু, চমু, দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু মিলোৱা প্ৰশ্নসমূহ ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
তৰ্কবিদ্যাত ‘পদ’ (Term) এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা। যি শব্দ বা শব্দসমষ্টিয়ে আন কোনো শব্দৰ সহায় নোলোৱাকৈ নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য (Subject) বা বিধেয় (Predicate) ৰূপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে, তাকেই পদ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ মৰণশীল’ এই বচনটোত ‘মানুহ’ আৰু ‘মৰণশীল’ পদ। সকলো পদেই শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
শব্দক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— বৰ্গাৰ্থক শব্দ (Categorematic words) আৰু সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ (Syncategorematic words)। বৰ্গাৰ্থক শব্দই নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু পদ ৰূপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দই (যেনে— আৰু, বা, কিন্তু, ত, ৰ আদি) আন শব্দৰ সৈতে যুক্ত হৈহে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, সেয়েহে সিহঁত পদ নহয়।
পদৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰভেদ আছে—
- বিশিষ্ট আৰু সামান্য পদ (Singular and General Terms): বিশিষ্ট পদে এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায় (যেনে— ৰাম, গুৱাহাটী, এভাৰেষ্ট); সামান্য পদে এটা শ্ৰেণীৰ যিকোনো এজন বা সকলোকে বুজায় (যেনে— মানুহ, কিতাপ, নদী)।
- মূৰ্ত আৰু বিমূৰ্ত পদ (Concrete and Abstract Terms): মূৰ্ত পদে গুণসহ বস্তু বুজায় (যেনে— সুন্দৰ ফুল, ভাল মানুহ); বিমূৰ্ত পদে কেৱল গুণ বুজায় (যেনে— সৌন্দৰ্য, ভালত্ব, সততা)।
- ভাৱাত্মক আৰু নঞাৰ্থক পদ (Positive and Negative Terms): ভাৱাত্মক পদে কোনো গুণৰ উপস্থিতি বুজায় (যেনে— জ্ঞানী, সুখী); নঞাৰ্থক পদে কোনো গুণৰ অনুপস্থিতি বুজায় (যেনে— অজ্ঞানী, অসুখী)।
- লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ (Connotative and Non-connotative Terms): জে. এছ. মিল (J. S. Mill)ৰ মতে যি পদে বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজায় সেইটো লক্ষণাৰ্থক, আৰু যি পদে কেৱল বস্তু বা কেৱল গুণ বুজায় সেইটো অলক্ষণাৰ্থক।
- সাপেক্ষ আৰু নিৰপেক্ষ পদ (Relative and Absolute Terms): সাপেক্ষ পদৰ অৰ্থ অন্য পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (যেনে— পিতৃ-পুত্ৰ, স্বামী-পত্নী); নিৰপেক্ষ পদৰ অৰ্থ স্বাধীন।
- সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত পদ (Collective and Distributive Terms): সমষ্টিগতে গোটেই শ্ৰেণীক একেলগে বুজায় (যেনে— সেনাবাহিনী, ভিৰ); ব্যষ্টিগতে শ্ৰেণীৰ প্ৰতিজনক বুজায়।
- একাৰ্থক, বহ্বাৰ্থক আৰু গৌণাৰ্থক পদ (Univocal, Equivocal and Analogous Terms)।
পদৰ অৰ্থক দুটা দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱা হয়— বাচ্যাৰ্থ (Denotation) আৰু লক্ষণাৰ্থ (Connotation)। বাচ্যাৰ্থ মানে পদটোৱে যিবোৰ বস্তুৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য হয় সেই বস্তুসমূহ; লক্ষণাৰ্থ মানে সেই বস্তুসমূহৰ সাধাৰণ গুণ বা বৈশিষ্ট্য। মিলৰ মতে এই দুয়োৰে মাজত বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ (Inverse Relation) আছে— বাচ্যাৰ্থ বাঢ়িলে লক্ষণাৰ্থ কমে, লক্ষণাৰ্থ বাঢ়িলে বাচ্যাৰ্থ কমে।
Summary in English
In Logic, a ‘Term’ (পদ) is a word or group of words that can independently function as the subject or predicate of a logical proposition. All terms are words, but not all words are terms. Words are divided into Categorematic (which can stand alone as terms) and Syncategorematic (like ‘and’, ‘or’, ‘but’, ‘of’ — which need other words to express meaning and cannot be terms by themselves).
Terms are classified into several types: (i) Singular vs General — singular refers to one specific object (Ram, Guwahati), general refers to a class (man, book); (ii) Concrete vs Abstract — concrete denotes a thing with quality (good man), abstract denotes only the quality (goodness); (iii) Positive vs Negative — positive asserts a quality (wise), negative denies it (unwise); (iv) Connotative vs Non-connotative — Mill held that a connotative term denotes a subject and implies an attribute, while a non-connotative term denotes only a subject or only an attribute (proper names and abstract terms); (v) Relative vs Absolute; (vi) Collective vs Distributive; and (vii) Univocal, Equivocal and Analogous terms.
The two aspects of a term’s meaning are Denotation (the objects to which the term applies) and Connotation (the attributes implied by the term). According to J. S. Mill, denotation and connotation vary inversely: as the connotation of a term increases, its denotation decreases, and vice versa. This inverse relation is fundamental to the logical process of definition and division.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Textual Question Answers)
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Very Short Answer Type — 1 Mark)
প্ৰশ্ন ১। ‘পদ’ শব্দৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ ‘পদ’ শব্দৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল ‘Term’।
প্ৰশ্ন ২। বচনৰ মূল উপাদান কি?
উত্তৰঃ বচনৰ মূল উপাদান হ’ল পদ (Term)।
প্ৰশ্ন ৩। শব্দ কেইপ্ৰকাৰ?
উত্তৰঃ শব্দ দুই প্ৰকাৰ— বৰ্গাৰ্থক শব্দ (Categorematic Words) আৰু সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ (Syncategorematic Words)।
প্ৰশ্ন ৪। কোন প্ৰকাৰৰ শব্দ পদ হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ বৰ্গাৰ্থক শব্দ (Categorematic Words) পদ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘আৰু’, ‘কিন্তু’, ‘বা’, ‘যদি’, ‘ত’, ‘ৰ’ আদি সহবৰ্গাৰ্থক শব্দৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৬। বিশিষ্ট পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘গুৱাহাটী’, ‘ৰাম’, ‘এভাৰেষ্ট পৰ্বত’ বিশিষ্ট পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৭। সামান্য পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘মানুহ’, ‘কিতাপ’, ‘গছ’, ‘নদী’ সামান্য পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৮। মূৰ্ত পদৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ‘মানুহ’, ‘সুন্দৰ ফুল’, ‘ভাল ছাত্ৰ’ মূৰ্ত পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৯। বিমূৰ্ত পদৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ‘সততা’, ‘সৌন্দৰ্য’, ‘মানৱতা’, ‘জ্ঞান’ বিমূৰ্ত পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১০। ভাৱাত্মক পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘জ্ঞানী’, ‘সুখী’, ‘সৎ’ ভাৱাত্মক পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১১। নঞাৰ্থক পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘অজ্ঞানী’, ‘অসুখী’, ‘অসৎ’ নঞাৰ্থক পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১২। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ ধাৰণাটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ জে. এছ. মিল (J. S. Mill)এ এই ধাৰণা দিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩। বাচ্যাৰ্থ মানে কি?
উত্তৰঃ পদটোৱে যিবোৰ বস্তুৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য হয় সেই বস্তু বা বস্তুসমূহকেই বাচ্যাৰ্থ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪। লক্ষণাৰ্থ মানে কি?
উত্তৰঃ পদটোৱে নিৰ্দেশ কৰা বস্তুসমূহৰ সাধাৰণ গুণ বা বৈশিষ্ট্যকেই লক্ষণাৰ্থ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্বন্ধ কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্বন্ধ বিপৰীতমুখী (Inverse)।
প্ৰশ্ন ১৬। সাপেক্ষ পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘পিতৃ’ আৰু ‘পুত্ৰ’, ‘স্বামী’ আৰু ‘পত্নী’, ‘শিক্ষক’ আৰু ‘ছাত্ৰ’ সাপেক্ষ পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১৭। নিৰপেক্ষ পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘মানুহ’, ‘গছ’, ‘কিতাপ’ আদি নিৰপেক্ষ পদ।
প্ৰশ্ন ১৮। সমষ্টিগত পদৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ‘সেনাবাহিনী’, ‘সংসদ’, ‘ক্লাছ’, ‘ভিৰ’ সমষ্টিগত পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১৯। ব্যষ্টিগত পদৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ‘মানুহ’, ‘সৈনিক’, ‘ছাত্ৰ’ আদি ব্যষ্টিগত পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ২০। একাৰ্থক পদৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ‘ত্ৰিভুজ’, ‘চতুৰ্ভুজ’ আদি একাৰ্থক পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ২১। বহ্বাৰ্থক পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ‘বল’ (শক্তি / খেলনা), ‘গা’ (শৰীৰ / গান) আদি বহ্বাৰ্থক পদৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ২২। ‘বিশিষ্ট পদ’ৰ আন এটা নাম কি?
উত্তৰঃ ‘বিশিষ্ট পদ’ৰ আন নাম ‘একক পদ’ (Singular Term)।
প্ৰশ্ন ২৩। বিশিষ্ট পদৰ লক্ষণাৰ্থ থাকে নে নাথাকে?
উত্তৰঃ মিলৰ মতে বিশিষ্ট পদ (Proper Names)ৰ কোনো লক্ষণাৰ্থ নাথাকে।
প্ৰশ্ন ২৪। বিমূৰ্ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ থাকে নে নাথাকে?
উত্তৰঃ বিমূৰ্ত পদৰ কেৱল লক্ষণাৰ্থ থাকে, কোনো প্ৰকৃত বাচ্যাৰ্থ নাথাকে; ই অলক্ষণাৰ্থক পদ।
প্ৰশ্ন ২৫। ‘গুৱাহাটী’ পদটো কি ধৰণৰ পদ?
উত্তৰঃ ‘গুৱাহাটী’ এটা বিশিষ্ট (একক) পদ।
প্ৰশ্ন ২৬। ‘মানৱতা’ পদটো কি ধৰণৰ পদ?
উত্তৰঃ ‘মানৱতা’ এটা বিমূৰ্ত পদ।
প্ৰশ্ন ২৭। কেইনছ (Keynes)ৰ মতে পদ কেইপ্ৰকাৰ?
উত্তৰঃ কেইনছে পদক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাগ কৰিছে— বিশিষ্ট/সামান্য, মূৰ্ত/বিমূৰ্ত, ভাৱাত্মক/নঞাৰ্থক, লক্ষণাৰ্থক/অলক্ষণাৰ্থক, সাপেক্ষ/নিৰপেক্ষ আদি।
প্ৰশ্ন ২৮। ‘অজ্ঞানী’ কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
উত্তৰঃ ‘অজ্ঞানী’ এটা নঞাৰ্থক (Negative) পদ।
প্ৰশ্ন ২৯। সকলো পদ শব্দ হয় নে?
উত্তৰঃ হয়, সকলো পদ শব্দ; কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
প্ৰশ্ন ৩০। ‘সেনাবাহিনী’ পদটো কি ধৰণৰ পদ?
উত্তৰঃ ‘সেনাবাহিনী’ এটা সমষ্টিগত (Collective) পদ।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Answer Type — 2/3 Marks)
প্ৰশ্ন ১। পদ (Term) কাক বোলে? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ যি শব্দ বা শব্দসমষ্টিয়ে আন কোনো শব্দৰ সহায় নোলোৱাকৈ নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য (Subject) বা বিধেয় (Predicate) ৰূপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে, তাকেই পদ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ মৰণশীল’ এই বচনটোত ‘মানুহ’ আৰু ‘মৰণশীল’ দুয়োটাই পদ। ‘মানুহ’ই উদ্দেশ্য পদ আৰু ‘মৰণশীল’ই বিধেয় পদৰ ভূমিকা পালন কৰিছে। ইংৰাজী যুক্তিবিদ জে. এছ. মিলে কৈছে— “A term is a word or combination of words which by itself is capable of being used as the subject or predicate of a logical proposition.”
প্ৰশ্ন ২। শব্দ আৰু পদৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ শব্দ (Word) আৰু পদ (Term)ৰ মাজত মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল— (i) শব্দ ব্যাকৰণৰ ধাৰণা, কিন্তু পদ যুক্তিবিদ্যাৰ ধাৰণা। (ii) সকলো পদেই শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়। (iii) কেৱল বৰ্গাৰ্থক শব্দ (Categorematic Words)হে পদ হ’ব পাৰে; সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ (যেনে— আৰু, বা, কিন্তু, ত, ৰ) পদ হ’ব নোৱাৰে। (iv) যি শব্দই বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় ৰূপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে সেইটোহে পদ। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘ৰাম ভাল ছাত্ৰ’ত ‘ৰাম’ আৰু ‘ভাল ছাত্ৰ’ পদ, কিন্তু কেৱল ‘ভাল’, ‘বহুত’ আদি একক ৰূপে পদ নহয়।
প্ৰশ্ন ৩। বৰ্গাৰ্থক আৰু সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বৰ্গাৰ্থক শব্দ (Categorematic Words): যি শব্দই আন শব্দৰ সহায় নোলোৱাকৈ নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পাৰে, তাকে বৰ্গাৰ্থক শব্দ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, গছ, ভাল, সুন্দৰ আদি। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ (Syncategorematic Words): যি শব্দই নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে, কিন্তু আন শব্দৰ সৈতে যুক্ত হ’লেহে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, তাকে সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ বোলে। উদাহৰণ— আৰু, বা, কিন্তু, যদি, যেতিয়া, ত, ৰ, ই আদি। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ পদ হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। বিশিষ্ট আৰু সামান্য পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বিশিষ্ট পদ (Singular Term): যি পদে এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি, বস্তু বা স্থানক বুজায় তাকে বিশিষ্ট পদ বোলে। উদাহৰণ— ৰাম, গুৱাহাটী, এভাৰেষ্ট পৰ্বত। সামান্য পদ (General Term): যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ যিকোনো এজন বা সকলো সদস্যকে বুজায় তাকে সামান্য পদ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, কিতাপ, গছ, নদী। বিশিষ্ট পদৰ বাচ্যাৰ্থ এটাই, কিন্তু সামান্য পদৰ বাচ্যাৰ্থ অসংখ্য।
প্ৰশ্ন ৫। মূৰ্ত আৰু বিমূৰ্ত পদৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ মূৰ্ত পদ (Concrete Term): যি পদে গুণসহ বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায় তাকে মূৰ্ত পদ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, ফুল, ভাল ছাত্ৰ, সুন্দৰ ছোৱালী। বিমূৰ্ত পদ (Abstract Term): যি পদে কেৱল গুণ বা বৈশিষ্ট্যকে বুজায়, বস্তুক নুবুজায়, তাকে বিমূৰ্ত পদ বোলে। উদাহৰণ— সততা, সৌন্দৰ্য, মানৱতা, জ্ঞান। মূৰ্ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ দুয়োটাই থাকে; কিন্তু বিমূৰ্ত পদৰ কেৱল লক্ষণাৰ্থ থাকে।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৱাত্মক আৰু নঞাৰ্থক পদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ভাৱাত্মক পদ (Positive Term): যি পদে কোনো গুণৰ উপস্থিতি বা ভাৱ বুজায় তাকে ভাৱাত্মক পদ বোলে। উদাহৰণ— জ্ঞানী, সুখী, সৎ, সুন্দৰ। নঞাৰ্থক পদ (Negative Term): যি পদে কোনো গুণৰ অনুপস্থিতি বা অভাৱ বুজায় তাকে নঞাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— অজ্ঞানী, অসুখী, অসৎ, অসুন্দৰ। নঞাৰ্থক পদসমূহত প্ৰায়ে ‘অ’, ‘অন’, ‘না’, ‘নি’ আদি উপসৰ্গ যোগ কৰি গঠন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ জে. এছ. মিলৰ মতে— লক্ষণাৰ্থক পদ (Connotative Term): যি পদে বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজায় তাকে লক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, কিতাপ, গছ। ‘মানুহ’ পদে এফালে মানুহক (বস্তু) আৰু আনফালে বিচাৰশক্তি, ভাষা প্ৰয়োগ আদি গুণকো বুজায়। অলক্ষণাৰ্থক পদ (Non-connotative Term): যি পদে কেৱল বস্তু বা কেৱল গুণ বুজায়, দুয়োকে নুবুজায়, তাকে অলক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— বিশিষ্ট পদ (ৰাম, গুৱাহাটী) আৰু বিমূৰ্ত পদ (সততা, সৌন্দৰ্য) অলক্ষণাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ৮। সাপেক্ষ আৰু নিৰপেক্ষ পদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ সাপেক্ষ পদ (Relative Term): যি পদৰ অৰ্থ আন এটা পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়, তাকে সাপেক্ষ পদ বোলে। সাপেক্ষ পদ সদায় যোৰাত (Pair) থাকে। উদাহৰণ— পিতৃ-পুত্ৰ, স্বামী-পত্নী, শিক্ষক-ছাত্ৰ, ৰজা-প্ৰজা। ‘পিতৃ’ ক’বলৈ ‘পুত্ৰ’ আৱশ্যক। নিৰপেক্ষ পদ (Absolute Term): যি পদৰ অৰ্থ আন কোনো পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, যাৰ অৰ্থ স্বাধীনভাৱে প্ৰকাশ পায়, তাকে নিৰপেক্ষ পদ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, গছ, কিতাপ, পৰ্বত।
প্ৰশ্ন ৯। সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত পদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ সমষ্টিগত পদ (Collective Term): যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যক একেলগে বা সমগ্ৰভাৱে বুজায় তাকে সমষ্টিগত পদ বোলে। উদাহৰণ— সেনাবাহিনী, সংসদ, ক্ৰিকেট দল, ক্লাছ, ভিৰ। ব্যষ্টিগত পদ (Distributive Term): যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ প্ৰতিজন সদস্যক পৃথকে পৃথকে বুজায় তাকে ব্যষ্টিগত পদ বোলে। উদাহৰণ— সৈনিক, সাংসদ, ক্ৰিকেটাৰ, ছাত্ৰ। সকলো পদ ব্যৱহাৰ অনুসৰি সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০। একাৰ্থক, বহ্বাৰ্থক আৰু গৌণাৰ্থক পদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ একাৰ্থক পদ (Univocal Term): যি পদৰ এটাই অৰ্থ থাকে আৰু সকলো ক্ষেত্ৰত একে অৰ্থত ব্যৱহৃত হয় তাকে একাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— ত্ৰিভুজ, চতুৰ্ভুজ, গণিতজ্ঞ। বহ্বাৰ্থক পদ (Equivocal Term): যি পদৰ একাধিক অৰ্থ থাকে আৰু বিভিন্ন প্ৰসংগত বিভিন্ন অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয় তাকে বহ্বাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— ‘বল’ (শক্তি বা খেলনা), ‘দল’ (পাত বা সংগঠন)। গৌণাৰ্থক পদ (Analogous Term): যি পদৰ মুখ্য অৰ্থ এটা থাকে আৰু সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত আনুষংগিক বা গৌণ অৰ্থত প্ৰয়োগ হয় তাকে গৌণাৰ্থক পদ বোলে। উদাহৰণ— ‘সুস্থ’ (মানুহৰ স্বাস্থ্য আৰু সুস্থ অৰ্থনীতি)।
প্ৰশ্ন ১১। বাচ্যাৰ্থ (Denotation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ পদটোৱে যিবোৰ ব্যক্তি বা বস্তুৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য হয় বা যিবোৰ বস্তুক সূচায়, সেইসকল ব্যক্তি বা বস্তুক একেলগে পদৰ বাচ্যাৰ্থ বোলে। ইয়াক ‘সংখ্যাগত অৰ্থ’ (Quantitative meaning) বা পৰিমাণগত অৰ্থও বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ পৃথিৱীৰ অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো মানুহ। মিলৰ মতে— “Denotation of a term consists of the things to which it applies.”
প্ৰশ্ন ১২। লক্ষণাৰ্থ (Connotation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ পদটোৱে নিৰ্দেশ কৰা ব্যক্তি বা বস্তুসমূহৰ সাধাৰণ অপৰিহাৰ্য গুণ বা বৈশিষ্ট্যকেই পদৰ লক্ষণাৰ্থ বোলে। ইয়াক ‘গুণগত অৰ্থ’ (Qualitative meaning)ও কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ’ পদৰ লক্ষণাৰ্থ হ’ল ‘বিচাৰশক্তিসম্পন্ন প্ৰাণী’। মিলৰ মতে— “Connotation of a term consists of the attribute or attributes which it implies.”
প্ৰশ্ন ১৩। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ মাজত মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল— (i) বাচ্যাৰ্থে পদটোৱে নিৰ্দেশ কৰা বস্তুসমূহক বুজায়, লক্ষণাৰ্থে সেই বস্তুৰ গুণসমূহক বুজায়। (ii) বাচ্যাৰ্থ পৰিমাণগত (Quantitative), লক্ষণাৰ্থ গুণগত (Qualitative)। (iii) বাচ্যাৰ্থ গণিব পাৰি, লক্ষণাৰ্থ গণিব নোৱাৰি। (iv) দুয়োৰে মাজত বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ আছে। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ সকলো মানুহ; আৰু লক্ষণাৰ্থ ‘বিচাৰশক্তিসম্পন্ন জীৱ’।
প্ৰশ্ন ১৪। ‘সকলো পদ শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়’— ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উক্তিটোৰ অৰ্থ হ’ল— পদ অৱশ্যেই শব্দ বা শব্দসমষ্টি, কাৰণ পদ গঠন কৰিবলৈ শব্দৰ প্ৰয়োজন হয়। কিন্তু সকলো শব্দ পদ হ’ব নোৱাৰে। কেৱল বৰ্গাৰ্থক শব্দ (নিজে অৰ্থপ্ৰকাশকাৰী)হে পদ হ’ব পাৰে; ‘আৰু’, ‘কিন্তু’, ‘বা’, ‘ত’, ‘ৰ’ আদি সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ পদ হ’ব নোৱাৰে কাৰণ ইহঁতে নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ নকৰে আৰু বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব নোৱাৰে। সেইবাবে সকলো পদ শব্দ হ’লেও সকলো শব্দ পদ নহয়।
প্ৰশ্ন ১৫। বিশিষ্ট পদৰ লক্ষণাৰ্থ থাকে নে নাথাকে?
উত্তৰঃ মিলৰ মতে বিশিষ্ট পদ অৰ্থাৎ ব্যক্তিবাচক নাম (Proper Name)ৰ কোনো লক্ষণাৰ্থ নাথাকে। ‘ৰাম’, ‘গুৱাহাটী’, ‘এভাৰেষ্ট’ আদি পদই কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা স্থানক চিনাক্ত কৰে; ই কোনো নিৰ্দিষ্ট গুণ আৰোপ নকৰে। সেইবাবে এই পদসমূহ অলক্ষণাৰ্থক। কিন্তু কেইনছ আৰু আন কিছুমান যুক্তিবিদে কয় যে বিশিষ্ট পদৰো গৌণ লক্ষণাৰ্থ থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। বিমূৰ্ত পদ অলক্ষণাৰ্থক কিয়?
উত্তৰঃ বিমূৰ্ত পদে কেৱল গুণকে বুজায়, কোনো বস্তুক নুবুজায়। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘সততা’, ‘সৌন্দৰ্য’, ‘জ্ঞান’ আদি পদে গুণকেই সূচায়। লক্ষণাৰ্থক হ’বলৈ এটা পদে বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজোৱা আৱশ্যক। বিমূৰ্ত পদে দুয়োটা চৰ্ত পূৰণ নকৰাৰ বাবে ই অলক্ষণাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৭। সাপেক্ষ পদৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সাপেক্ষ পদৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল— (i) সাপেক্ষ পদ সদায় যোৰাত থাকে; এটা পদৰ অৰ্থ প্ৰকাশৰ বাবে আনটো পদ আৱশ্যক হয়, যেনে— পিতৃ-পুত্ৰ, ৰজা-প্ৰজা। (ii) এটা পদক বুজিবলৈ লগে লগে আনটো পদৰ ধাৰণাও মনলৈ আহে; যেনে— ‘স্বামী’ ক’লে ‘পত্নী’ৰ ধাৰণাও আহে।
প্ৰশ্ন ১৮। ‘মানৱতা’ পদটো কোন কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
উত্তৰঃ ‘মানৱতা’ পদটো— (i) সামান্য পদ (এটা গুণৰ শ্ৰেণী বুজোৱাৰ বাবে), (ii) বিমূৰ্ত পদ (গুণহে বুজায়), (iii) ভাৱাত্মক পদ (গুণৰ উপস্থিতি বুজায়), (iv) অলক্ষণাৰ্থক পদ (কেৱল গুণহে বুজোৱাৰ বাবে), (v) নিৰপেক্ষ পদ। অৰ্থাৎ এটা পদ একে সময়তে বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৯। ‘অসৎ’ পদটো কি ধৰণৰ?
উত্তৰঃ ‘অসৎ’ পদটো এটা নঞাৰ্থক পদ। ‘সৎ’ পদৰ বিপৰীতে ‘অ’ উপসৰ্গ যোগ কৰি ‘অসৎ’ পদ গঠন কৰা হৈছে; ই ‘সততা’ৰ অনুপস্থিতি বুজাইছে।
প্ৰশ্ন ২০। কেইনছ (Keynes)ৰ পদ-শ্ৰেণীবিভাজনৰ চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ জে. এন. কেইনছে পদক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা শ্ৰেণীভুক্ত কৰিছে— (i) ব্যক্তি-সংখ্যাৰ ভিত্তিত— বিশিষ্ট/সামান্য, (ii) প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত— মূৰ্ত/বিমূৰ্ত, (iii) গুণৰ উপস্থিতিৰ ভিত্তিত— ভাৱাত্মক/নঞাৰ্থক, (iv) অৰ্থপ্ৰকাশৰ ভিত্তিত— লক্ষণাৰ্থক/অলক্ষণাৰ্থক, (v) সম্বন্ধৰ ভিত্তিত— সাপেক্ষ/নিৰপেক্ষ, (vi) ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিত— সমষ্টিগত/ব্যষ্টিগত। কেইনছৰ এই বিভাজন আজিও মান্য।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (Long Answer Type — 5/6 Marks)
প্ৰশ্ন ১। পদৰ সংজ্ঞা দিয়া। শব্দ আৰু পদৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখি বুজাই দিয়া যে সকলো পদ শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
উত্তৰঃ তৰ্কবিদ্যাত পদ এক মৌলিক ধাৰণা। যি শব্দ বা শব্দসমষ্টিয়ে আন কোনো শব্দৰ সহায় নোলোৱাকৈ নিজে নিজে কোনো বচনৰ উদ্দেশ্য (Subject) বা বিধেয় (Predicate) ৰূপে ব্যৱহৃত হ’ব পাৰে, তাকেই পদ (Term) বোলে। ইংৰাজী যুক্তিবিদ জে. এছ. মিলৰ ভাষাত— “A term is a word or combination of words which by itself is capable of being used as the subject or predicate of a logical proposition.”
উদাহৰণস্বৰূপে— ‘মানুহ মৰণশীল’ এই বচনটোত ‘মানুহ’ আৰু ‘মৰণশীল’ পদ। ইয়াত ‘মানুহ’ই উদ্দেশ্য পদ আৰু ‘মৰণশীল’ই বিধেয় পদ ৰূপে কাম কৰিছে।
শব্দ আৰু পদৰ পাৰ্থক্যঃ (i) শব্দ ব্যাকৰণৰ ধাৰণা, পদ যুক্তিবিদ্যাৰ ধাৰণা। (ii) শব্দ মুখেৰে উচ্চাৰিত আৱাজৰ অৰ্থপূৰ্ণ ৰূপ, কিন্তু পদ এনে শব্দ যিয়ে বচনত উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পাৰে। (iii) সকলো পদ অৱশ্যেই শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
‘সকলো পদ শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়’ ব্যাখ্যাঃ পদ গঠনৰ বাবে শব্দ আৱশ্যক, সেয়েহে সকলো পদেই শব্দ। কিন্তু শব্দক দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— বৰ্গাৰ্থক (Categorematic) আৰু সহবৰ্গাৰ্থক (Syncategorematic)। বৰ্গাৰ্থক শব্দই নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পাৰে; যেনে— মানুহ, গছ, ভাল। এই শ্ৰেণীৰ শব্দহে পদ হ’ব পাৰে। আনহাতে সহবৰ্গাৰ্থক শব্দই নিজে নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে; ই আন শব্দৰ সৈতে যুক্ত হৈহে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে। যেনে— ‘আৰু’, ‘বা’, ‘কিন্তু’, ‘যদি’, ‘ত’, ‘ৰ’ আদি। এই ধৰণৰ শব্দ পদ হ’ব নোৱাৰে। সেয়েহে কোৱা হয় যে সকলো পদ শব্দ হ’লেও সকলো শব্দ পদ নহয়।
প্ৰশ্ন ২। পদৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰভেদৰ চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তৰ্কবিদ্যাত পদক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰত ভাগ কৰা হয়। মুখ্য প্ৰকাৰভেদসমূহ হ’ল—
- বিশিষ্ট আৰু সামান্য পদ (Singular and General): বিশিষ্ট পদে এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি বা বস্তু বুজায় (যেনে— ৰাম, গুৱাহাটী), সামান্য পদে শ্ৰেণীৰ যিকোনো এজন বা সকলোকে বুজায় (যেনে— মানুহ, গছ)।
- মূৰ্ত আৰু বিমূৰ্ত পদ (Concrete and Abstract): মূৰ্ত পদে গুণসহ বস্তু বুজায় (যেনে— সুন্দৰ ফুল), বিমূৰ্ত পদে কেৱল গুণহে বুজায় (যেনে— সৌন্দৰ্য)।
- ভাৱাত্মক আৰু নঞাৰ্থক পদ (Positive and Negative): ভাৱাত্মক পদে গুণৰ উপস্থিতি (যেনে— জ্ঞানী), নঞাৰ্থক পদে গুণৰ অনুপস্থিতি (যেনে— অজ্ঞানী) বুজায়।
- লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ (Connotative and Non-connotative): মিলৰ মতে যি পদে বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজায় সেইটো লক্ষণাৰ্থক (যেনে— মানুহ); যি পদে কেৱল বস্তু বা কেৱল গুণ বুজায় সেইটো অলক্ষণাৰ্থক (যেনে— ৰাম, সততা)।
- সাপেক্ষ আৰু নিৰপেক্ষ পদ (Relative and Absolute): সাপেক্ষ পদৰ অৰ্থ আনটো পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (যেনে— পিতৃ-পুত্ৰ); নিৰপেক্ষ পদৰ অৰ্থ স্বাধীন (যেনে— গছ)।
- সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত পদ (Collective and Distributive): সমষ্টিগতে শ্ৰেণীক একেলগে বুজায় (যেনে— সেনাবাহিনী); ব্যষ্টিগতে শ্ৰেণীৰ প্ৰতিজনক বুজায় (যেনে— সৈনিক)।
- একাৰ্থক, বহ্বাৰ্থক, গৌণাৰ্থক পদ (Univocal, Equivocal, Analogous): একাৰ্থক পদৰ এটাই অৰ্থ (যেনে— ত্ৰিভুজ); বহ্বাৰ্থক পদৰ একাধিক অৰ্থ (যেনে— ‘বল’); গৌণাৰ্থক পদ মুখ্য অৰ্থৰ লগত সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গৌণ অৰ্থত প্ৰয়োগ হয় (যেনে— ‘সুস্থ অৰ্থনীতি’)।
এই বিভাজনে দেখুৱায় যে এটা পদ একে সময়তে বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে ‘মানুহ’ পদটো— সামান্য, মূৰ্ত, ভাৱাত্মক, লক্ষণাৰ্থক আৰু নিৰপেক্ষ পদ।
প্ৰশ্ন ৩। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ কাক বোলে? ইহঁতৰ মাজৰ বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পদৰ অৰ্থ দুটা দৃষ্টিকোণৰ পৰা বুজা যায়— বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ।
বাচ্যাৰ্থ (Denotation): পদটোৱে যিবোৰ ব্যক্তি বা বস্তুৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য হয় বা যিবোৰ বস্তুক সূচায়, সেইসকলো একেলগে পদৰ বাচ্যাৰ্থ। ইয়াক পৰিমাণগত অৰ্থও বোলে। মিলৰ মতে— “Denotation of a term consists of the things to which it applies.”
লক্ষণাৰ্থ (Connotation): পদটোৱে নিৰ্দেশ কৰা ব্যক্তি বা বস্তুসমূহৰ সাধাৰণ অপৰিহাৰ্য গুণ বা বৈশিষ্ট্যকে লক্ষণাৰ্থ বোলে। ইয়াক গুণগত অৰ্থও কোৱা হয়। মিলৰ মতে— “Connotation of a term consists of the attribute or attributes which it implies.”
বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ (Inverse Relation): মিলৰ মতে এটা পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ মাজত বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ আছে। অৰ্থাৎ পদৰ লক্ষণাৰ্থ বাঢ়িলে বাচ্যাৰ্থ কমে আৰু বাচ্যাৰ্থ বাঢ়িলে লক্ষণাৰ্থ কমে। এই নিয়মে পদৰ পৰিসৰ আৰু পৰিচয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উদাহৰণৰ দ্বাৰা ব্যাখ্যাঃ ‘জীৱ’ → ‘প্ৰাণী’ → ‘মানুহ’ → ‘ভাৰতীয়’ → ‘অসমীয়া’ → ‘ছাত্ৰ অসমীয়া’— এই ক্ৰমে পদৰ লক্ষণাৰ্থ অৰ্থাৎ গুণৰ সংখ্যা বাঢ়ি গৈছে। আনহাতে বাচ্যাৰ্থ অৰ্থাৎ ব্যক্তিৰ সংখ্যা ক্ৰমান্বয়ে কমিছে। ‘জীৱ’ পদৰ বাচ্যাৰ্থ সকলো জীৱ কিন্তু লক্ষণাৰ্থ কেৱল ‘জীৱনযুক্ত হোৱা’। ‘মানুহ’ পদৰ লক্ষণাৰ্থত আৰু ‘বিচাৰশক্তি’ যোগ হয়, ফলত বাচ্যাৰ্থ কমি কেৱল মানুহ হয়। ‘অসমীয়া’ ক’লে আৰু কিছু গুণ যোগ হয় (অসমৰ অধিবাসী, অসমীয়া ভাষা ক’বপৰা), ফলত বাচ্যাৰ্থ আৰু কমে।
সিদ্ধান্তঃ এই কাৰণে পদৰ লক্ষণাৰ্থ আৰু বাচ্যাৰ্থৰ সম্বন্ধ বিপৰীতমুখী। যুক্তিবিজ্ঞানত সংজ্ঞা (Definition) দিওঁতে আৰু বিভাজন (Division) কৰোঁতে এই নিয়মৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৪। মূৰ্ত আৰু বিমূৰ্ত পদ; ভাৱাত্মক আৰু নঞাৰ্থক পদৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মূৰ্ত পদ (Concrete Term): যি পদে কোনো নিৰ্দিষ্ট গুণযুক্ত বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায় তাকে মূৰ্ত পদ বোলে। মূৰ্ত পদৰ দ্বাৰা সূচিত বস্তুক ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি। উদাহৰণ— মানুহ, গছ, ভাল ছাত্ৰ, সুন্দৰ ফুল, ৰাম, কিতাপ আদি।
বিমূৰ্ত পদ (Abstract Term): যি পদে কেৱল গুণ, অৱস্থা বা সম্বন্ধকে বুজায়, কোনো বস্তুক নুবুজায়, তাকে বিমূৰ্ত পদ বোলে। বিমূৰ্ত পদৰ দ্বাৰা সূচিত গুণক ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰি, বুদ্ধিৰ দ্বাৰা বুজিব লাগে। উদাহৰণ— সততা, সৌন্দৰ্য, মানৱতা, জ্ঞান, প্ৰেম।
মূৰ্ত আৰু বিমূৰ্ত পদৰ পাৰ্থক্যঃ (i) মূৰ্ত পদে বস্তু বুজায়, বিমূৰ্ত পদে গুণহে বুজায়। (ii) মূৰ্ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ দুয়োটাই থাকে; বিমূৰ্ত পদৰ কেৱল লক্ষণাৰ্থহে থাকে। (iii) মূৰ্ত পদ সাধাৰণতে লক্ষণাৰ্থক হয়; বিমূৰ্ত পদ অলক্ষণাৰ্থক। (iv) মূৰ্ত পদ ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য, বিমূৰ্ত পদ বুদ্ধিগ্ৰাহ্য।
ভাৱাত্মক পদ (Positive Term): যি পদে কোনো গুণ বা বৈশিষ্ট্যৰ উপস্থিতি বা ভাৱ বুজায় তাকে ভাৱাত্মক পদ বোলে। উদাহৰণ— জ্ঞানী, সুখী, সৎ, ধাৰ্মিক, সুন্দৰ।
নঞাৰ্থক পদ (Negative Term): যি পদে কোনো গুণৰ অনুপস্থিতি বা অভাৱ বুজায় তাকে নঞাৰ্থক পদ বোলে। সাধাৰণতে ‘অ’, ‘অন’, ‘না’, ‘নি’, ‘in-’, ‘un-’ আদি উপসৰ্গ যোগ কৰি ই গঠন কৰা হয়। উদাহৰণ— অজ্ঞানী, অসুখী, অসৎ, অধাৰ্মিক, অসুন্দৰ।
ভাৱাত্মক আৰু নঞাৰ্থক পদৰ পাৰ্থক্যঃ (i) ভাৱাত্মক পদে গুণৰ উপস্থিতি বুজায়, নঞাৰ্থক পদে গুণৰ অনুপস্থিতি বুজায়। (ii) ভাৱাত্মক পদ ইতিবাচক ভাৱে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, নঞাৰ্থক পদ নিষেধাত্মক ভাৱে। (iii) দুয়োটা পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক; এটাৰ অস্তিত্ব আনটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ৫। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ ধাৰণাটো জে. এছ. মিলৰ মতানুসৰি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইংৰাজী যুক্তিবিদ জে. এছ. মিলে (J. S. Mill, 1806–1873) তেওঁৰ ‘A System of Logic’ গ্ৰন্থত পদৰ এটা নতুন বিভাজন আগবঢ়াইছিল— লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ। এই ভাগ পদৰ অৰ্থ প্ৰকাশৰ ক্ষমতাৰ ভিত্তিত কৰা হৈছে।
লক্ষণাৰ্থক পদ (Connotative Term): মিলৰ মতে যি পদে কোনো বস্তু বা ব্যক্তিক বুজায় আৰু লগে লগে সেই বস্তুৰ গুণো বুজায়, তাকে লক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। অৰ্থাৎ লক্ষণাৰ্থক পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ দুয়োটাই থাকে। উদাহৰণ— ‘মানুহ’ পদে এফালে নিৰ্দিষ্ট মানুহসমূহক (বাচ্যাৰ্থ) বুজায় আৰু আনফালে ‘বিচাৰশক্তিযুক্ত প্ৰাণী’ এই গুণটোও (লক্ষণাৰ্থ) বুজাই।
অলক্ষণাৰ্থক পদ (Non-connotative Term): যি পদে কেৱল বস্তু বুজায় কিন্তু কোনো গুণ আৰোপ নকৰে; অথবা যি পদে কেৱল গুণ বুজায় কিন্তু কোনো বস্তুক নুবুজায়— এনে দুয়োপ্ৰকাৰৰ পদকেই অলক্ষণাৰ্থক পদ বোলে। মিলৰ মতে অলক্ষণাৰ্থক পদ দুই প্ৰকাৰ—
- বিশিষ্ট পদ (Proper Names): যেনে— ৰাম, গুৱাহাটী, এভাৰেষ্ট। মিলৰ মতে ব্যক্তিবাচক নামবোৰে কেৱল ব্যক্তি বা বস্তু চিনাক্ত কৰে, কোনো গুণ আৰোপ নকৰে।
- বিমূৰ্ত পদ (Abstract Terms): যেনে— সততা, সৌন্দৰ্য, জ্ঞান। ই কেৱল গুণহে বুজায়, কোনো বস্তুক নুবুজায়।
মিলৰ যুক্তিঃ মিলৰ মতে এটা পদ লক্ষণাৰ্থক হ’বলৈ ইয়াত বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজোৱাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগিব। বিশিষ্ট পদে কেৱল চিনাক্তকৰণ কাৰ্য সম্পাদন কৰে, গুণ আৰোপ নকৰে। আনহাতে বিমূৰ্ত পদে কেৱল গুণহে বুজায়। গতিকে এই দুয়োপ্ৰকাৰৰ পদ অলক্ষণাৰ্থক। সামান্য মূৰ্ত পদসমূহহে (যেনে— মানুহ, গছ, কিতাপ) লক্ষণাৰ্থক হয়।
সমালোচনাঃ পৰৱৰ্তী যুক্তিবিদ কেইনছ আদিৰ মতে বিশিষ্ট পদৰো গৌণ লক্ষণাৰ্থ থাকিব পাৰে— যেনে ‘ৰাম’ ক’লে এজন বিশেষ ব্যক্তিৰ গুণসমূহো মনলৈ আহে। তথাপি মিলৰ এই বিভাজন তৰ্কবিদ্যাৰ ইতিহাসত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰি আছে।
প্ৰশ্ন ৬। সাপেক্ষ আৰু নিৰপেক্ষ পদ; সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত পদৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাপেক্ষ পদ (Relative Term): যি পদৰ অৰ্থ আন এটা পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয় তাকে সাপেক্ষ পদ বোলে। সাপেক্ষ পদ সদায় যোৰাত (Pair) থাকে; এটাৰ অভাৱত আনটোৰ অৰ্থ প্ৰকাশ নাপায়। উদাহৰণ— পিতৃ-পুত্ৰ, স্বামী-পত্নী, শিক্ষক-ছাত্ৰ, ৰজা-প্ৰজা, মালিক-শ্ৰমিক।
নিৰপেক্ষ পদ (Absolute Term): যি পদৰ অৰ্থ আন কোনো পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, যাৰ অৰ্থ স্বাধীন আৰু স্বয়ংসম্পূৰ্ণ, তাকে নিৰপেক্ষ পদ বোলে। উদাহৰণ— মানুহ, গছ, কিতাপ, পৰ্বত, নদী।
সাপেক্ষ আৰু নিৰপেক্ষ পদৰ পাৰ্থক্যঃ (i) সাপেক্ষ পদৰ অৰ্থ অন্য পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, নিৰপেক্ষ পদৰ অৰ্থ স্বাধীন। (ii) সাপেক্ষ পদ যোৰাত থাকে, নিৰপেক্ষ পদ এক একে থাকে। (iii) সাপেক্ষ পদে সম্বন্ধ বুজায়, নিৰপেক্ষ পদে স্বাধীন বস্তু বা গুণ বুজায়।
সমষ্টিগত পদ (Collective Term): যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যক একেলগে বা সমগ্ৰ দল হিচাপে বুজায় তাকে সমষ্টিগত পদ বোলে। উদাহৰণ— সেনাবাহিনী, সংসদ, ক্ৰিকেট দল, ক্লাছ, ভিৰ, পৰিয়াল।
ব্যষ্টিগত পদ (Distributive Term): যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ প্ৰতিজন সদস্যক পৃথকে পৃথকে বুজায় তাকে ব্যষ্টিগত পদ বোলে। উদাহৰণ— সৈনিক, সাংসদ, ক্ৰিকেটাৰ, ছাত্ৰ। মন কৰিবলগীয়া যে এটা পদ ব্যৱহাৰৰ ভিত্তিত সমষ্টিগত বা ব্যষ্টিগত হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— ‘ছাত্ৰসকলে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰে’ত ‘ছাত্ৰসকল’ ব্যষ্টিগত; কিন্তু ‘ছাত্ৰসকলে দুৰ্যোগগ্ৰস্তসকলৰ বাবে ১ লাখ টকা সংগ্ৰহ কৰিছিল’ত ‘ছাত্ৰসকল’ সমষ্টিগত।
সমষ্টিগত আৰু ব্যষ্টিগত পদৰ পাৰ্থক্যঃ (i) সমষ্টিগতে গোটেই দলক একেলগে বুজায়, ব্যষ্টিগতে প্ৰতিজনক পৃথকে বুজায়। (ii) সমষ্টিগতৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিজনৰ ক্ষেত্ৰত এই গুণ প্ৰযোজ্য নহয়; ব্যষ্টিগতৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। (iii) ব্যৱহাৰৰ প্ৰসংগ অনুসৰি একেটা পদ দুয়োটা ৰূপত আহিব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ — Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১। ‘পদ’ৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল—
(ক) Word (খ) Term (গ) Sentence (ঘ) Phrase
উত্তৰঃ (খ) Term।
প্ৰশ্ন ২। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
(ক) এৰিষ্ট’টল (খ) মিল (গ) কেইনছ (ঘ) বেইন
উত্তৰঃ (খ) মিল।
প্ৰশ্ন ৩। পদৰ বাচ্যাৰ্থই বুজায়—
(ক) গুণ (খ) সংখ্যা / বস্তু (গ) সম্বন্ধ (ঘ) লক্ষণ
উত্তৰঃ (খ) সংখ্যা / বস্তু।
প্ৰশ্ন ৪। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্বন্ধ—
(ক) সমমুখী (খ) বিপৰীতমুখী (গ) সমান (ঘ) সম্বন্ধহীন
উত্তৰঃ (খ) বিপৰীতমুখী।
প্ৰশ্ন ৫। ‘ৰাম’ পদটো হ’ল—
(ক) সামান্য পদ (খ) বিশিষ্ট পদ (গ) বিমূৰ্ত পদ (ঘ) সাপেক্ষ পদ
উত্তৰঃ (খ) বিশিষ্ট পদ।
প্ৰশ্ন ৬। ‘সততা’ কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
(ক) মূৰ্ত (খ) বিমূৰ্ত (গ) নঞাৰ্থক (ঘ) সাপেক্ষ
উত্তৰঃ (খ) বিমূৰ্ত।
প্ৰশ্ন ৭। ‘অজ্ঞানী’ কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
(ক) ভাৱাত্মক (খ) নঞাৰ্থক (গ) মূৰ্ত (ঘ) সমষ্টিগত
উত্তৰঃ (খ) নঞাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ৮। ‘পিতৃ-পুত্ৰ’ কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
(ক) নিৰপেক্ষ (খ) সাপেক্ষ (গ) বিশিষ্ট (ঘ) সমষ্টিগত
উত্তৰঃ (খ) সাপেক্ষ।
প্ৰশ্ন ৯। ‘সেনাবাহিনী’ কোন প্ৰকাৰৰ পদ?
(ক) ব্যষ্টিগত (খ) সমষ্টিগত (গ) সাপেক্ষ (ঘ) বিমূৰ্ত
উত্তৰঃ (খ) সমষ্টিগত।
প্ৰশ্ন ১০। বিমূৰ্ত পদৰ থাকে—
(ক) কেৱল বাচ্যাৰ্থ (খ) কেৱল লক্ষণাৰ্থ (গ) দুয়োটা (ঘ) এটাও নাই
উত্তৰঃ (খ) কেৱল লক্ষণাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ১১। বিশিষ্ট পদৰ থাকে—
(ক) কেৱল বাচ্যাৰ্থ (খ) কেৱল লক্ষণাৰ্থ (গ) দুয়োটা (ঘ) এটাও নাই
উত্তৰঃ (ক) কেৱল বাচ্যাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ১২। ‘আৰু’, ‘বা’, ‘কিন্তু’ আদি শব্দ—
(ক) বৰ্গাৰ্থক (খ) সহবৰ্গাৰ্থক (গ) পদ (ঘ) বিশিষ্ট
উত্তৰঃ (খ) সহবৰ্গাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৩। যি পদে বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজায় সেইটো হ’ল—
(ক) লক্ষণাৰ্থক পদ (খ) অলক্ষণাৰ্থক পদ (গ) বিশিষ্ট পদ (ঘ) বিমূৰ্ত পদ
উত্তৰঃ (ক) লক্ষণাৰ্থক পদ।
প্ৰশ্ন ১৪। ‘বল’ পদটোৰ একাধিক অৰ্থ থকা বাবে ই—
(ক) একাৰ্থক (খ) বহ্বাৰ্থক (গ) গৌণাৰ্থক (ঘ) সাপেক্ষ
উত্তৰঃ (খ) বহ্বাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৫। জে. এছ. মিলৰ গ্ৰন্থৰ নাম কি?
(ক) Organon (খ) A System of Logic (গ) Studies in Logic (ঘ) Logic of Thought
উত্তৰঃ (খ) A System of Logic।
প্ৰশ্ন ১৬। ‘সুন্দৰ ফুল’ পদটো হ’ল—
(ক) মূৰ্ত (খ) বিমূৰ্ত (গ) নঞাৰ্থক (ঘ) সাপেক্ষ
উত্তৰঃ (ক) মূৰ্ত।
প্ৰশ্ন ১৭। ‘মানৱতা’ পদটো হ’ল—
(ক) মূৰ্ত (খ) বিমূৰ্ত (গ) সমষ্টিগত (ঘ) সাপেক্ষ
উত্তৰঃ (খ) বিমূৰ্ত।
প্ৰশ্ন ১৮। লক্ষণাৰ্থ বুজায়—
(ক) বস্তু (খ) সংখ্যা (গ) গুণ (ঘ) সম্বন্ধ
উত্তৰঃ (গ) গুণ।
প্ৰশ্ন ১৯। ‘মানুহ মৰণশীল’ বচনত পদ কেইটা?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনিটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (খ) দুটা।
প্ৰশ্ন ২০। ‘মানুহ মৰণশীল’ বচনত ‘মানুহ’ হ’ল—
(ক) উদ্দেশ্য পদ (খ) বিধেয় পদ (গ) সংযোজক (ঘ) সহবৰ্গাৰ্থক
উত্তৰঃ (ক) উদ্দেশ্য পদ।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১। ‘পদ’ৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল ______।
উত্তৰঃ Term।
প্ৰশ্ন ২। সকলো পদ ______, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
উত্তৰঃ শব্দ।
প্ৰশ্ন ৩। বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয়ৰূপে ব্যৱহৃত হোৱা শব্দক ______ বোলে।
উত্তৰঃ পদ।
প্ৰশ্ন ৪। পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্বন্ধ ______ মুখী।
উত্তৰঃ বিপৰীত।
প্ৰশ্ন ৫। যি পদে এটা নিৰ্দিষ্ট বস্তু বুজায় তাক ______ পদ বোলে।
উত্তৰঃ বিশিষ্ট।
প্ৰশ্ন ৬। যি পদে এটা শ্ৰেণীৰ যিকোনো এজন বা সকলোকে বুজায় তাক ______ পদ বোলে।
উত্তৰঃ সামান্য।
প্ৰশ্ন ৭। যি পদে কেৱল গুণ বুজায়, বস্তু নুবুজায় তাক ______ পদ বোলে।
উত্তৰঃ বিমূৰ্ত।
প্ৰশ্ন ৮। গুণৰ অনুপস্থিতি বুজোৱা পদক ______ পদ বোলে।
উত্তৰঃ নঞাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ৯। ‘সেনাবাহিনী’ এটা ______ পদ।
উত্তৰঃ সমষ্টিগত।
প্ৰশ্ন ১০। ‘পিতৃ’ আৰু ‘পুত্ৰ’ ______ পদ।
উত্তৰঃ সাপেক্ষ।
প্ৰশ্ন ১১। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ ধাৰণা ______ৰ।
উত্তৰঃ জে. এছ. মিল।
প্ৰশ্ন ১২। ‘আৰু’, ‘কিন্তু’, ‘বা’ আদি শব্দ ______ শব্দ।
উত্তৰঃ সহবৰ্গাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৩। বিমূৰ্ত পদৰ কেৱল ______ থাকে।
উত্তৰঃ লক্ষণাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ১৪। বিশিষ্ট পদ মিলৰ মতে ______ পদ।
উত্তৰঃ অলক্ষণাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৫। মিলৰ যুক্তি গ্ৰন্থৰ নাম ______।
উত্তৰঃ A System of Logic।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা (True/False)
প্ৰশ্ন ১। সকলো পদ শব্দ, কিন্তু সকলো শব্দ পদ নহয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ পদ হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কেৱল বৰ্গাৰ্থক শব্দহে পদ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩। বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থৰ সম্বন্ধ বিপৰীতমুখী।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। বিমূৰ্ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ দুয়োটা থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। বিমূৰ্ত পদৰ কেৱল লক্ষণাৰ্থহে থাকে।
প্ৰশ্ন ৫। ‘ৰাম’ এটা সামান্য পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘ৰাম’ এটা বিশিষ্ট পদ।
প্ৰশ্ন ৬। ‘সততা’ এটা মূৰ্ত পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘সততা’ এটা বিমূৰ্ত পদ।
প্ৰশ্ন ৭। লক্ষণাৰ্থক আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদৰ ধাৰণা মিলে দিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৮। ‘সেনাবাহিনী’ এটা ব্যষ্টিগত পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘সেনাবাহিনী’ এটা সমষ্টিগত পদ।
প্ৰশ্ন ৯। সাপেক্ষ পদ সদায় যোৰাত থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১০। বিশিষ্ট পদৰ লক্ষণাৰ্থ থাকে— মিলৰ মতে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মিলৰ মতে বিশিষ্ট পদৰ কোনো লক্ষণাৰ্থ নাথাকে।
প্ৰশ্ন ১১। ‘অসৎ’ এটা ভাৱাত্মক পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘অসৎ’ এটা নঞাৰ্থক পদ।
প্ৰশ্ন ১২। মূৰ্ত পদৰ বাচ্যাৰ্থ আৰু লক্ষণাৰ্থ দুয়োটাই থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১৩। ‘বল’ পদটো একাৰ্থক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘বল’ পদটো বহ্বাৰ্থক।
প্ৰশ্ন ১৪। বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পৰা শব্দহে পদ।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১৫। ‘মানৱতা’ এটা লক্ষণাৰ্থক পদ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ‘মানৱতা’ বিমূৰ্ত আৰু অলক্ষণাৰ্থক পদ।
মিলোৱা (Match the Following)
| স্তম্ভ ‘ক’ (পদ) | স্তম্ভ ‘খ’ (প্ৰকাৰ) |
|---|---|
| ১। ৰাম | (ক) সমষ্টিগত পদ |
| ২। সততা | (খ) বিশিষ্ট পদ |
| ৩। সেনাবাহিনী | (গ) বিমূৰ্ত পদ |
| ৪। পিতৃ | (ঘ) সামান্য পদ |
| ৫। মানুহ | (ঙ) সাপেক্ষ পদ |
| ৬। অজ্ঞানী | (চ) নঞাৰ্থক পদ |
উত্তৰঃ ১—(খ) বিশিষ্ট পদ; ২—(গ) বিমূৰ্ত পদ; ৩—(ক) সমষ্টিগত পদ; ৪—(ঙ) সাপেক্ষ পদ; ৫—(ঘ) সামান্য পদ; ৬—(চ) নঞাৰ্থক পদ।
| স্তম্ভ ‘ক’ | স্তম্ভ ‘খ’ |
|---|---|
| ১। বাচ্যাৰ্থ | (ক) গুণ বুজায় |
| ২। লক্ষণাৰ্থ | (খ) বস্তু/সংখ্যা বুজায় |
| ৩। বৰ্গাৰ্থক শব্দ | (গ) সাপেক্ষ পদ |
| ৪। সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ | (ঘ) পদ হ’ব পাৰে |
| ৫। স্বামী-পত্নী | (ঙ) পদ হ’ব নোৱাৰে |
উত্তৰঃ ১—(খ) বস্তু/সংখ্যা বুজায়; ২—(ক) গুণ বুজায়; ৩—(ঘ) পদ হ’ব পাৰে; ৪—(ঙ) পদ হ’ব নোৱাৰে; ৫—(গ) সাপেক্ষ পদ।
শব্দাৰ্থ (Glossary / Word Meanings)
| অসমীয়া পদ | ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ | সংজ্ঞা / অৰ্থ |
|---|---|---|
| পদ | Term | বচনৰ উদ্দেশ্য বা বিধেয় হ’ব পৰা শব্দ বা শব্দসমষ্টি। |
| শব্দ | Word | অৰ্থপূৰ্ণ ধ্বনি-সংস্থা। |
| বচন | Proposition | দুটা পদৰ মাজৰ সম্বন্ধ প্ৰকাশ কৰা উক্তি। |
| উদ্দেশ্য | Subject | বচনত যিৰ বিষয়ে কোৱা হয়। |
| বিধেয় | Predicate | উদ্দেশ্যৰ বিষয়ে যি কোৱা হয়। |
| সংযোজক | Copula | উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ যোগ-চিন (হয়/নহয়)। |
| বৰ্গাৰ্থক শব্দ | Categorematic Word | নিজে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব পৰা শব্দ। |
| সহবৰ্গাৰ্থক শব্দ | Syncategorematic Word | আনৰ সহায় বিনে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰা শব্দ। |
| বিশিষ্ট পদ | Singular Term | এটা নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তি/বস্তু বুজোৱা পদ। |
| সামান্য পদ | General Term | শ্ৰেণীৰ যিকোনো সদস্যক বুজোৱা পদ। |
| মূৰ্ত পদ | Concrete Term | গুণযুক্ত বস্তু বুজোৱা পদ। |
| বিমূৰ্ত পদ | Abstract Term | কেৱল গুণ বুজোৱা পদ। |
| ভাৱাত্মক পদ | Positive Term | গুণৰ উপস্থিতি বুজোৱা পদ। |
| নঞাৰ্থক পদ | Negative Term | গুণৰ অনুপস্থিতি বুজোৱা পদ। |
| লক্ষণাৰ্থক পদ | Connotative Term | বস্তু আৰু গুণ দুয়োকে বুজোৱা পদ। |
| অলক্ষণাৰ্থক পদ | Non-connotative Term | কেৱল বস্তু বা কেৱল গুণ বুজোৱা পদ। |
| সাপেক্ষ পদ | Relative Term | আন পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পদ। |
| নিৰপেক্ষ পদ | Absolute Term | স্বাধীন অৰ্থৰ পদ। |
| সমষ্টিগত পদ | Collective Term | শ্ৰেণীক একেলগে বুজোৱা পদ। |
| ব্যষ্টিগত পদ | Distributive Term | প্ৰতিজনক পৃথকে বুজোৱা পদ। |
| একাৰ্থক পদ | Univocal Term | এটাই অৰ্থ থকা পদ। |
| বহ্বাৰ্থক পদ | Equivocal Term | একাধিক অৰ্থ থকা পদ। |
| গৌণাৰ্থক পদ | Analogous Term | সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত গৌণ অৰ্থত প্ৰয়োগ হোৱা পদ। |
| বাচ্যাৰ্থ | Denotation | পদে নিৰ্দেশ কৰা বস্তু/বস্তুসমূহ। |
| লক্ষণাৰ্থ | Connotation | পদে বুজোৱা বস্তুৰ গুণ-বৈশিষ্ট্য। |
| বিপৰীতমুখী সম্বন্ধ | Inverse Relation | এটা বাঢ়িলে আনটো কমা সম্বন্ধ। |
পদৰ প্ৰকাৰভেদৰ তুলনামূলক তালিকা (Comparison Table of Types of Terms)
| বিভাজনৰ ভিত্তি | প্ৰকাৰ-১ | প্ৰকাৰ-২ | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| ব্যক্তিৰ সংখ্যা | বিশিষ্ট (Singular) | সামান্য (General) | ৰাম / মানুহ |
| প্ৰকৃতি | মূৰ্ত (Concrete) | বিমূৰ্ত (Abstract) | সুন্দৰ ফুল / সৌন্দৰ্য |
| গুণৰ উপস্থিতি | ভাৱাত্মক (Positive) | নঞাৰ্থক (Negative) | সুখী / অসুখী |
| অৰ্থ-প্ৰকাশ | লক্ষণাৰ্থক (Connotative) | অলক্ষণাৰ্থক (Non-connotative) | মানুহ / ৰাম, সততা |
| সম্বন্ধ | সাপেক্ষ (Relative) | নিৰপেক্ষ (Absolute) | পিতৃ-পুত্ৰ / গছ |
| ব্যৱহাৰ | সমষ্টিগত (Collective) | ব্যষ্টিগত (Distributive) | সেনাবাহিনী / সৈনিক |
| অৰ্থৰ সংখ্যা | একাৰ্থক (Univocal) | বহ্বাৰ্থক (Equivocal) | ত্ৰিভুজ / বল |
পদৰ অৰ্থ (Meaning of a Term) — চমু সাৰ-সংক্ষেপ
| দৃষ্টিকোণ | বাচ্যাৰ্থ (Denotation) | লক্ষণাৰ্থ (Connotation) |
|---|---|---|
| প্ৰকৃতি | পৰিমাণগত (Quantitative) | গুণগত (Qualitative) |
| প্ৰকাশ | বস্তু/বস্তুসমূহ | গুণ/বৈশিষ্ট্য |
| উদাহৰণ (‘মানুহ’) | সকলো মানুহ | বিচাৰশক্তিযুক্ত প্ৰাণী |
| মিলৰ ব্যাখ্যা | “Things to which it applies” | “Attributes which it implies” |
| সম্বন্ধ | বিপৰীতমুখী— এটা বাঢ়িলে আনটো কমে। | |
HSLC Guruৰ লগত থাকি ASSEB Class 11 Logic and Philosophyৰ আন আন অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অধ্যয়ন কৰক। এই অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ ধাৰণাই আপোনাক বচন (Proposition), বচনত পদৰ ব্যাপ্ততা (Distribution of Terms), অনুমান (Inference) আদি পৰৱৰ্তী অধ্যায় বুজিবলৈ সহায় কৰিব। নিয়মিত অনুশীলন কৰি পৰীক্ষাত উৎকৃষ্ট ফলাফল লাভ কৰক। শুভেচ্ছাৰে — HSLC Guru ($hslcguru.com$)।