বাস্তৱবাদ (Realism) — Class 11 Logic and Philosophy Chapter 14
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত ASSEB-ৰ অধীনত পৰিচালিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ (Class 11) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় “বাস্তৱবাদ (Realism)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, সংজ্ঞা, বাস্তৱবাদৰ প্ৰকাৰ, পশ্চিমীয়া আৰু ভাৰতীয় বাস্তৱবাদ, প্ৰাথমিক আৰু গৌণ গুণ (Primary & Secondary Qualities), নৱ্য-বাস্তৱবাদ, সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ, MCQ আৰু অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। বাস্তৱবাদ হ’ল জ্ঞানৰ এক তাত্ত্বিক বিচাৰ য’ত কোৱা হয় — জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু (Object of Knowledge) মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ, অৰ্থাৎ মনে নাজানিলেও জগতখন আৰু ইয়াৰ পদাৰ্থবোৰ স্বাধীনভাৱে অস্তিত্বশীল হৈ থাকে।
সাৰাংশ
বাস্তৱবাদৰ সংজ্ঞা: বাস্তৱবাদ (Realism) হ’ল এক জ্ঞানতাত্ত্বিক (Epistemological) আৰু তত্ত্ববিদ্যাত্মক (Metaphysical) মতবাদ যিয়ে কয় — জ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ অস্তিত্ব মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে স্বাধীন। ইংৰাজী ‘Realism’ শব্দটো লেটিন শব্দ ‘Realis’ ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “বস্তু সম্পৰ্কীয়” বা “প্ৰকৃত বস্তু”। বাস্তৱবাদীৰ মতে আমি জনাৰ পূৰ্বতে, জনাৰ সময়ত আৰু জনাৰ পিছতো বস্তুটো একে নিজৰ গুণৰ সৈতে অস্তিত্বশীল হৈ থাকে। বাহ্য জগতৰ সকলো বস্তু — গছ, পৰ্বত, নদী, গ্ৰহ, আকাশ — আমাৰ মন বা চেতনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। বাস্তৱবাদীৰ মতে যদি জ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ স্বাধীন অস্তিত্ব নাথাকে তেন্তে কোনো জ্ঞানেই সম্ভৱ নহয়।
বাস্তৱবাদৰ বৈশিষ্ট্য: বাস্তৱবাদৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল — (১) স্বাধীন অস্তিত্ব: বাহ্য বস্তুৰ স্বাধীন অস্তিত্ব আছে, ইহঁত নিজৰ গুণৰ সৈতে বাহ্য জগতত বিদ্যমান। (২) মন-নিৰপেক্ষতা: জ্ঞাতা বা মনৰ পৰা বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক। (৩) বাহ্য সম্পৰ্ক: জ্ঞান আৰু ইয়াৰ বিষয়বস্তুৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বাহ্য (External), অভ্যন্তৰীণ নহয়। (৪) জ্ঞান-নিৰপেক্ষতা: বস্তুৰ অস্তিত্ব ই জনা হোৱা বা নোহোৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। (৫) জগতৰ স্বায়ত্ততা: বস্তু আৰু ঘটনাৰ জগতখন মনৰ প্ৰভাৱৰ পৰা স্বাধীন।
বাস্তৱবাদৰ প্ৰকাৰ: বাস্তৱবাদক সাধাৰণতে চাৰি ভাগত ভগাব পাৰি — (১) লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive / Common-sense Realism): সাধাৰণ মানুহৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত বিশ্বাস যে বস্তু যিদৰে দেখা যায় ঠিক তেনেদৰেই অস্তিত্বশীল। (২) বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism): জন লক’ৰ মতবাদ যাৰ অনুসৰি বস্তুৰ প্ৰাথমিক গুণ (Primary Qualities) — বিস্তৃতি, আকাৰ, গতি, সংখ্যা — বস্তুৰ নিজৰ, কিন্তু গৌণ গুণ (Secondary Qualities) — ৰং, গন্ধ, সোৱাদ, শব্দ — মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (৩) নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism): বিংশ শতিকাৰ গোড়াত জি. ই. ম’ৰ, বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল, চামুৱেল আলেকজেণ্ডাৰ আৰু আমেৰিকান নৱ্য-বাস্তৱবাদীসকলে (পেৰী, হল্ট, মাৰ্ভিন) প্ৰৱৰ্তিত মতবাদ; ১৯১২ চনত প্ৰকাশিত “The New Realism” নামৰ গ্ৰন্থত ছজন আমেৰিকান বাস্তৱবাদীয়ে নিজৰ ছটা প্ৰৱন্ধ একত্ৰিত কৰিছিল। (৪) সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism): ১৯২০ চনৰ “Essays in Critical Realism”ত চান্টায়না, ড্ৰেক, চেলাৰ্ছ আদিয়ে প্ৰকাশ কৰা মতবাদ যিয়ে নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ সমালোচনা কৰি জ্ঞানক প্ৰত্যক্ষ নহয়, বৰং মাধ্যমিক বুলি গণ্য কৰে।
পাশ্চাত্য আৰু ভাৰতীয় বাস্তৱবাদ: পাশ্চাত্য পৰম্পৰাত আৰিষ্টটল (Aristotle), জন লক (John Locke), থমাছ ৰিড (Thomas Reid), জি. ই. ম’ৰ (G. E. Moore), ৰাছেল (Russell), আলেকজেণ্ডাৰ (Alexander), পেৰী (R. B. Perry), হল্ট (E. B. Holt), চান্টায়না (Santayana) আদি দাৰ্শনিকে বাস্তৱবাদ পোষণ কৰিছিল। ভাৰতীয় দৰ্শনত ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্বাক, আৰু সৌত্ৰান্তিক-বৈভাষিক বৌদ্ধ মতবাদ বাস্তৱবাদী। ন্যায়-বৈশেষিকৰ মতে দ্ৰৱ্য, গুণ, কৰ্ম, সামান্য, বিশেষ, সমৱায় আৰু অভাৱ — এই সাত প্ৰকাৰৰ পদাৰ্থ স্বতন্ত্ৰভাৱে অস্তিত্বশীল। চাৰ্বাকৰ মতে কেৱল প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰাহে পোৱা ভৌতিক জগতহে সত্য।
Summary (English)
Realism (বাস্তৱবাদ) is an epistemological and metaphysical doctrine which asserts that the object of knowledge has an independent, mind-independent existence. The English word “Realism” comes from the Latin realis, meaning “relating to thing.” According to realists, physical objects in the external world — trees, mountains, planets, the sky — exist with their own qualities regardless of whether any mind perceives them. Five core characteristics distinguish realism: independent existence of objects, mind-independence, external relation between knowledge and its objects, knowledge-independence of existence, and autonomy of the world. Realism is broadly classified into four kinds: (1) Naive or Common-sense Realism (objects are exactly as perceived), (2) Scientific or Representative Realism (Locke’s distinction between primary qualities — extension, figure, motion, number — which belong to the object itself, and secondary qualities — colour, smell, taste, sound — which depend on the perceiver), (3) Neo-Realism advanced by G. E. Moore, Bertrand Russell, Samuel Alexander and the six American New Realists (Perry, Holt, Marvin, Pitkin, Spaulding, Montague) who jointly published “The New Realism” in 1912, and (4) Critical Realism developed by Santayana, Drake, Sellars and others in “Essays in Critical Realism” (1920). In Indian philosophy, the Nyaya-Vaisheshika school, the Charvaka school, and the Sautrantika and Vaibhasika schools of Buddhism are realist, holding that objects of knowledge possess independent reality. Realism stands in direct opposition to Idealism, which is taken up in Chapter 15.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Textbook Question Answer)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: ‘Realism’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ ‘Realism’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ ‘Realis’ শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “বস্তু সম্পৰ্কীয়” বা “প্ৰকৃত বস্তু”।
প্ৰশ্ন ২: বাস্তৱবাদ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদ হ’ল সেই জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ যাৰ মতে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু মনৰ পৰা স্বাধীনভাৱে অস্তিত্বশীল। অৰ্থাৎ মনে জনা বা নজনাৰ ওপৰত বস্তুৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ নকৰে।
প্ৰশ্ন ৩: বাস্তৱবাদৰ কেইপ্ৰকাৰ?
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদ প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ — (১) লোকপ্ৰচলিত বা সাধাৰণ বাস্তৱবাদ (Naive / Common-sense Realism), (২) বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism), (৩) নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism), আৰু (৪) সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism)।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰাথমিক গুণ আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক গুণ (Primary Qualities) আৰু গৌণ গুণ (Secondary Qualities)ৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লক'(John Locke)এ দিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰাথমিক গুণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক গুণ হ’ল সেই গুণসমূহ যিবোৰ বস্তুৰ নিজৰ আৰু বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি; যেনে — বিস্তৃতি (Extension), আকাৰ (Figure), গতি (Motion), সংখ্যা (Number), দৃঢ়তা (Solidity)।
প্ৰশ্ন ৬: গৌণ গুণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ গৌণ গুণ হ’ল সেই গুণসমূহ যিবোৰ আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু মনৰ অভ্যন্তৰত উৎপন্ন হয়; যেনে — ৰং (Colour), গন্ধ (Smell), সোৱাদ (Taste), শব্দ (Sound), উষ্ণতা (Temperature)।
প্ৰশ্ন ৭: নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ মুখ্য প্ৰৱক্তা কোন কোন?
উত্তৰঃ নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা হ’ল ইংৰাজ দাৰ্শনিক জি. ই. ম’ৰ (G. E. Moore), বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell), চামুৱেল আলেকজেণ্ডাৰ (Samuel Alexander), আৰু আমেৰিকাৰ ছজন নৱ্য-বাস্তৱবাদী — পেৰী, হল্ট, মাৰ্ভিন, পিটকিন, স্পল্ডিং আৰু মণ্টেগু।
প্ৰশ্ন ৮: ‘The New Realism’ গ্ৰন্থ কেতিয়া প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰঃ ‘The New Realism’ গ্ৰন্থ ১৯১২ চনত আমেৰিকাত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৯: সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱক্তাসকলৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱক্তা হ’ল জৰ্জ চান্টায়না (George Santayana), ডুৰাণ্ট ড্ৰেক (Durant Drake), আৰ্থাৰ লভজয় (Arthur O. Lovejoy), চি. এ. ষ্ট্ৰং (C. A. Strong), ৰয় উড চেলাৰ্ছ (Roy Wood Sellars), আৰ্থাৰ ৰজাৰ্ছ (A. K. Rogers) আৰু জে. বি. প্ৰেট (J. B. Pratt)।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ কোন কোন মতবাদ বাস্তৱবাদী?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্বাক, আৰু সৌত্ৰান্তিক-বৈভাষিক বৌদ্ধ মতবাদ বাস্তৱবাদী।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: বাস্তৱবাদৰ চাৰিটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ চাৰিটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল —
- স্বাধীন অস্তিত্ব: জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু (Object) মনৰ পৰা স্বাধীনভাৱে অস্তিত্বশীল। বাহ্য জগতৰ পদাৰ্থবোৰে নিজৰ গুণৰ সৈতে নিজে নিজে অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰে।
- মন-নিৰপেক্ষতা: জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত বস্তুৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ নকৰে। মনে জনা-নজনাৰ লগত বস্তুৰ থকা-নথকা সম্পৰ্কহীন।
- বাহ্য সম্পৰ্ক: জ্ঞান আৰু জ্ঞেয় বস্তুৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বাহ্যিক (External); অভ্যন্তৰীণ বা আভ্যন্তৰিক নহয়। বস্তুৱে জ্ঞাতা মনৰ ভিতৰত বাহ কৰি নাথাকে।
- জগতৰ স্বায়ত্ততা: বস্তু আৰু ঘটনাৰ জগতখন মনৰ প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত।
প্ৰশ্ন ২: লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ হ’ল সাধাৰণ মানুহৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত বিশ্বাস বা স্বাভাৱিক দৃষ্টিভংগী যাৰ মতে — আমি বস্তুক যিদৰে দেখা পাওঁ, ঠিক তেনেদৰেই বস্তু বাহ্য জগতত অস্তিত্বশীল। যদি গছ এজোপা সেউজীয়া দেখা যায়, গছজোপা সঁচাকৈয়ে সেউজীয়া; যদি ফল এটা মিঠা লাগে, সেইটো সঁচাকৈয়ে মিঠা। বস্তুৰ ৰং, আকাৰ, গন্ধ, সোৱাদ — সকলো গুণ বস্তুৰ নিজৰ। জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ মাজত কোনো ব্যৱধান নাই; প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান প্ৰত্যক্ষভাৱেই বস্তুৰ লগত মিল খাই থাকে। থমাছ ৰিড (Thomas Reid)এ “Common-sense Philosophy”ত এই দৃষ্টিভংগী সমৰ্থন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ সংশোধিত ৰূপ। ইয়াৰ মতে বস্তুৰ সকলো গুণ একে নহয় — কিছুমান গুণ বস্তুৰ নিজৰ, কিছুমান মনৰ ভিতৰত উৎপন্ন। জন লক’এ “An Essay Concerning Human Understanding”ত এই মতবাদ পোষণ কৰি দুই প্ৰকাৰৰ গুণৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিছিল — প্ৰাথমিক গুণ (Primary Qualities) যেনে বিস্তৃতি, আকাৰ, গতি, সংখ্যা, দৃঢ়তা — এইবোৰ বস্তুৰ নিজৰ আৰু বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি। আৰু গৌণ গুণ (Secondary Qualities) যেনে ৰং, গন্ধ, সোৱাদ, শব্দ — এইবোৰ মনৰ অভ্যন্তৰত উৎপন্ন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। আধুনিক বিজ্ঞানে এই মতবাদ সমৰ্থন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিংশ শতিকাৰ গোড়াত আদৰ্শবাদৰ বিৰোধী হিচাপে যি বাস্তৱবাদ প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল তাকে নৱ্য-বাস্তৱবাদ বোলে। ইংলেণ্ডত জি. ই. ম’ৰে ১৯০৩ চনত প্ৰকাশিত “The Refutation of Idealism” প্ৰৱন্ধত বাৰ্কলিৰ আদৰ্শবাদৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি দাঙি ধৰি কৈছিল যে চেতনা আৰু চেতনাৰ বিষয়বস্তু পৃথক। আমেৰিকাত পেৰী, হল্ট, মাৰ্ভিন আদি ছজন দাৰ্শনিকে ১৯১২ চনত “The New Realism” নামৰ গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰি জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ স্বতন্ত্ৰতা প্ৰতিপাদন কৰিছিল। নৱ্য-বাস্তৱবাদে কয় — জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ আৰু বস্তু চেতনাৰ লগত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্কত আবদ্ধ হয়, কিন্তু চেতনাৰ অংশ নহয়।
প্ৰশ্ন ৫: সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ হ’ল নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ সমালোচনাৰ পৰা গঢ় লৈ উঠা মতবাদ। ১৯২০ চনত চান্টায়না, ড্ৰেক, লভজয়, ষ্ট্ৰং, চেলাৰ্ছ, ৰজাৰ্ছ আৰু প্ৰেট — এই সাতজন দাৰ্শনিকে “Essays in Critical Realism” নামৰ গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছিল। এওঁলোকে নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ “প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান” তত্ত্বক অস্বীকাৰ কৰি কয় — আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানো; আমাৰ জ্ঞান মাধ্যমিক, অৰ্থাৎ বস্তুৰ লগত আমাৰ সম্পৰ্ক “তথ্য” বা “ৰূপৰ” (Sense-Data বা Essence) মাজেৰে গঢ় লয়। কিন্তু সেই তথ্যৰ পিছফালে যি বাহ্য বস্তু আছে সেইটো বাস্তৱত আছেই — এই অৰ্থত এওঁলোক বাস্তৱবাদী।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰাথমিক গুণ আৰু গৌণ গুণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ জন লক’ৰ মতে দুয়োটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —
- প্ৰাথমিক গুণ: বস্তুৰ স্থায়ী আৰু অপৰিহাৰ্য গুণ; বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি। উদাহৰণ — বিস্তৃতি, আকাৰ, গতি, স্থিতি, সংখ্যা, দৃঢ়তা।
- গৌণ গুণ: বস্তুৰ অস্থায়ী আৰু পৰিৱৰ্তনশীল গুণ; ই ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উদাহৰণ — ৰং, গন্ধ, সোৱাদ, শব্দ, উষ্ণতা।
- প্ৰাথমিক গুণ বস্তুৰ নিজৰ স্বভাৱত নিহিত (Inhere); গৌণ গুণ বস্তুৰ বিকিৰিত শক্তিৰ ফলত মনত উৎপন্ন (Power to produce sensation)।
- প্ৰাথমিক গুণৰ ক্ষেত্ৰত বস্তু আৰু ধাৰণাৰ মাজত মিল আছে; গৌণ গুণৰ ক্ষেত্ৰত মিল নাই।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় বাস্তৱবাদৰ এটা চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত বহুতো মতবাদ বাস্তৱবাদী। মুখ্য বাস্তৱবাদী মতবাদসমূহ হ’ল —
- ন্যায়-বৈশেষিক: গৌতম আৰু কণাদ মুনিৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত। ইহঁতৰ মতে দ্ৰৱ্য, গুণ, কৰ্ম, সামান্য, বিশেষ, সমৱায়, অভাৱ — এই সাত প্ৰকাৰৰ পদাৰ্থ স্বতন্ত্ৰভাৱে অস্তিত্বশীল। জগত পৰমাণু (Atom)ৰে গঠিত।
- চাৰ্বাক: জড়বাদী মতবাদ; এই মতে কেৱল প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰাহে পোৱা বস্তুসমূহহে সত্য। মাটি, পানী, অগ্নি আৰু বায়ু — এই চাৰি ভৌতিক উপাদানৰে জগত নিৰ্মিত।
- সৌত্ৰান্তিক বৌদ্ধ: ইহঁতৰ মতে বাহ্য বস্তু আছে কিন্তু আমি প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানো; বস্তুৰ আকৃতিহে আমাৰ মনত প্ৰতিফলিত হয় (Anumeya)।
- বৈভাষিক বৌদ্ধ: ইহঁতৰ মতে বাহ্য বস্তু প্ৰত্যক্ষভাৱে জনা যায় (Pratyaksha-vada)।
প্ৰশ্ন ৮: বাস্তৱবাদৰ স্বপক্ষে চাৰিটা যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ স্বপক্ষে দিয়া যুক্তিসমূহ —
- বস্তুৰ স্বাধীন অস্তিত্বৰ যুক্তি: আমি জনা বা নজনাৰ ওপৰত বস্তুৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ নকৰে। সূৰ্য, পৃথিৱী আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড মানুহৰ জনাৰ পূৰ্বেও আছিল।
- ভ্ৰম আৰু ভুলৰ সম্ভাৱনাৰ যুক্তি: যদি বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে মন-সৃষ্ট হ’লহেঁতেন, তেন্তে ভ্ৰম, ভুল আৰু মতানৈক্য সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন। এই ভ্ৰমেই প্ৰমাণ কৰে যে বস্তু আৰু ধাৰণা পৃথক।
- আন্তঃব্যক্তিকতাৰ যুক্তি (Inter-subjectivity): বহুতো ব্যক্তিয়ে একে বস্তুক একেদৰে দেখে। যদি বস্তু কেৱল ব্যক্তিগত মনৰ সৃষ্টি হ’লহেঁতেন তেন্তে এই সাধাৰণ অভিজ্ঞতা সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।
- বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ যুক্তি: বিজ্ঞানৰ সকলো গৱেষণা আৰু সিদ্ধান্ত এই বিশ্বাসৰ ওপৰত স্থাপিত যে প্ৰাকৃতিক জগত মন-নিৰপেক্ষ আৰু ইয়াৰ নিয়মাৱলী আছে।
প্ৰশ্ন ৯: লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ বিৰুদ্ধে দুটা যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ বিৰুদ্ধে দুটা যুক্তি —
- প্ৰত্যক্ষৰ বিভ্ৰমৰ সমস্যা: এটা বেলেগ বেলেগ পৰিস্থিতিত একে বস্তু বেলেগ বেলেগ ৰূপত দেখা যায়। যেনে — পানীত পেলোৱা একোডাল কাঠি বেঁকা দেখা যায়, কিন্তু সঁচাকৈ বেঁকা নহয়। যদি বস্তু যিদৰে দেখা যায় ঠিক তেনেদৰেই থাকে তেন্তে এই বিভ্ৰম কেনেকৈ হ’ব?
- হেলুচিনেচন আৰু সপোনৰ যুক্তি: সপোনত বা হেলুচিনেচনত আমি যি বস্তু দেখো সেইবোৰ বাস্তৱত নাথাকে। গতিকে প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা সদায় বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ প্ৰকাশ নকৰে।
প্ৰশ্ন ১০: বাস্তৱবাদ আৰু আদৰ্শবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ দুয়োটাৰ মাজৰ মুখ্য পাৰ্থক্য —
- বাস্তৱবাদৰ মতে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু মন-নিৰপেক্ষ; আদৰ্শবাদৰ মতে মন-নিৰ্ভৰ।
- বাস্তৱবাদে বাহ্য জগতৰ স্বাধীন অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে; আদৰ্শবাদে নকৰে।
- বাস্তৱবাদৰ মতে জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়ৰ সম্পৰ্ক বাহ্য; আদৰ্শবাদৰ মতে অভ্যন্তৰীণ।
- বাস্তৱবাদৰ মূল প্ৰৱক্তা — লক, ৰাছেল, ম’ৰ, পেৰী; আদৰ্শবাদৰ — বাৰ্কলি, কান্ট, হেগেল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: বাস্তৱবাদ কাক বোলে? ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদৰ সংজ্ঞা: বাস্তৱবাদ (Realism) হ’ল সেই জ্ঞানতাত্ত্বিক আৰু তত্ত্ববিদ্যাত্মক মতবাদ যাৰ মতে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ অস্তিত্ব মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে স্বাধীন। ইংৰাজী শব্দ ‘Realism’ লেটিন ‘Realis’ (‘বস্তু সম্পৰ্কীয়’)ৰ পৰা আহিছে। বাস্তৱবাদীৰ মতে বাহ্য জগতৰ পদাৰ্থবোৰ — গছ, পৰ্বত, নদী, গ্ৰহ — আমাৰ মনে জনা বা নজনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি স্বতন্ত্ৰভাৱে অস্তিত্বশীল। এই মতবাদে আদৰ্শবাদৰ (‘জগত মন-নিৰ্ভৰ’) বিৰুদ্ধে স্থিতি গ্ৰহণ কৰে।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- বাহ্য জগতৰ বস্তুৰ স্বাধীন অস্তিত্ব আছে।
- বস্তু মন-নিৰপেক্ষ — জ্ঞাতাৰ অস্তিত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
- জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বাহ্যিক।
- বস্তুৰ থকা-নথকা মনে জনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
- বস্তু আৰু ঘটনাৰ জগতখন স্বায়ত্ত আৰু আত্মনিৰ্ভৰ।
বিভিন্ন প্ৰকাৰ:
- লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism): সাধাৰণ মানুহৰ স্বাভাৱিক বিশ্বাস; বস্তু যিদৰে দেখা যায় ঠিক তেনেদৰেই থাকে। থমাছ ৰিড’ৰ কমন-চেন্স দৰ্শন এই মতবাদৰ পৰিচায়ক।
- বৈজ্ঞানিক বা প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ (Scientific / Representative Realism): জন লক’এ প্ৰৱৰ্তিত। প্ৰাথমিক গুণ বস্তুৰ নিজৰ; গৌণ গুণ মনৰ অভ্যন্তৰত উৎপন্ন।
- নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism): বিংশ শতিকাৰ গোড়াত জি. ই. ম’ৰ, ৰাছেল, আলেকজেণ্ডাৰ আৰু আমেৰিকান নৱ্য-বাস্তৱবাদীসকলে (পেৰী, হল্ট, মাৰ্ভিন আদি) প্ৰৱৰ্তিত মতবাদ; ১৯১২ চনত “The New Realism” প্ৰকাশিত।
- সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism): ১৯২০ চনত “Essays in Critical Realism”ত চান্টায়না, ড্ৰেক, চেলাৰ্ছ আদিয়ে প্ৰকাশ কৰা মতবাদ; জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ নহয়, মাধ্যমিক।
প্ৰশ্ন ২: লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ আৰু বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰি জন লক’ৰ প্ৰাথমিক আৰু গৌণ গুণৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism): এই মতবাদে কয় — বস্তু যিদৰে দেখা যায়, তেনেদৰেই বাস্তৱত আছে। বস্তুৰ ৰং, আকাৰ, গন্ধ, সোৱাদ — সকলো গুণ বস্তুৰ নিজৰ। জ্ঞাতাৰ মন কেৱল এক “দাপোণ”ৰ দৰে যি বস্তুক যিদৰে আছে সিদৰে প্ৰতিফলিত কৰে।
বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism): এই মতবাদে লোকপ্ৰচলিত মতবাদক সংশোধন কৰি কয় — বস্তুৰ সকলো গুণ একে দৰ্জাৰ নহয়। কিছুমান গুণ বস্তুৰ নিজৰ, কিছুমান মনৰ অভ্যন্তৰত উৎপন্ন। জন লক’এ এই দ্বিভাজন কৰিছিল।
মাজৰ পাৰ্থক্য:
- লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ মতে সকলো গুণ বস্তুৰ; বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে কেৱল প্ৰাথমিক গুণহে বস্তুৰ।
- লোকপ্ৰচলিত মতবাদে ভ্ৰমৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰে; বৈজ্ঞানিক মতবাদে দিব পাৰে।
- লোকপ্ৰচলিত মতবাদ অবৈজ্ঞানিক; বৈজ্ঞানিক মতবাদ পৰীক্ষাৰ ভিত্তিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
লক’ৰ প্ৰাথমিক আৰু গৌণ গুণৰ ধাৰণা:
জন লক’এ “An Essay Concerning Human Understanding” (১৬৯০) গ্ৰন্থত গুণসমূহক দুই ভাগত ভাগ কৰিছিল —
- প্ৰাথমিক গুণ (Primary Qualities): বিস্তৃতি (Extension), আকাৰ (Figure), গতি (Motion), স্থিতি (Rest), সংখ্যা (Number), দৃঢ়তা (Solidity)। এই গুণসমূহ বস্তুৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি; এইবোৰ বস্তুৰ নিজৰ স্থায়ী, অপৰিহাৰ্য, বাস্তৱিক গুণ। এই গুণৰ ধাৰণা বস্তুৰ লগত একে।
- গৌণ গুণ (Secondary Qualities): ৰং, গন্ধ, সোৱাদ, শব্দ, উষ্ণতা। এই গুণসমূহ বস্তুৰ নিজৰ নহয়; বস্তুৰ এনে এক “শক্তি” আছে যি আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰি মনৰ অভ্যন্তৰত এই অনুভৱ উৎপন্ন কৰে। গতিকে এই গুণ আংশিকভাৱে মন-নিৰ্ভৰ।
লক’ৰ এই দ্বিভাজনে আধুনিক বিজ্ঞানৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ। বিজ্ঞানৰ মতেও বস্তুৰ ৰং বস্তুৰ পৃষ্ঠত আঘাত কৰি প্ৰতিফলিত হোৱা পোহৰৰ তৰংগদৈৰ্ঘ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, বস্তুৰ নিজৰ গুণ নহয়। বাৰ্কলিয়ে অৱশ্যে এই দ্বিভাজনৰ সমালোচনা কৰি কৈছিল — যদি গৌণ গুণ মন-নিৰ্ভৰ, প্ৰাথমিক গুণো মন-নিৰ্ভৰ হ’ব লাগে।
প্ৰশ্ন ৩: নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ ব্যাখ্যা দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰৱক্তাসকলৰ মূল মতামত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism): উনৈশ-বিশ শতিকাৰ সন্ধিক্ষণত হেগেলিয়ান আদৰ্শবাদ (Hegelian Idealism)ৰ বিৰোধী হিচাপে বিকশিত হোৱা মতবাদ। দুটা ধাৰাত ই বিকশিত হৈছিল — ইংলেণ্ডত (কেমব্ৰিজ স্কুল) আৰু আমেৰিকাত। নৱ্য-বাস্তৱবাদীসকলে কয় — চেতনা আৰু চেতনাৰ বিষয়বস্তু পৃথক; জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ; জ্ঞাতাৰ মন বস্তুৰ লগত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্কত আবদ্ধ হয়, কিন্তু বস্তু চেতনাৰ অংশ নহয়।
প্ৰৱক্তাসকল আৰু তেওঁলোকৰ মতামত:
- জি. ই. ম’ৰ (G. E. Moore, 1873-1958): ১৯০৩ চনত প্ৰকাশিত “The Refutation of Idealism” প্ৰৱন্ধত বাৰ্কলিৰ “Esse est percipi” (To be is to be perceived) তত্ত্বৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি দাঙি ধৰিছিল। ম’ৰৰ মতে চেতনা আৰু চেতনাৰ বিষয়বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক।
- বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell, 1872-1970): “Our Knowledge of the External World” (1914) আৰু “The Problems of Philosophy” (1912)ত বাস্তৱবাদৰ পক্ষে যুক্তি দিছিল। ৰাছেলৰ মতে বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব Sense-Data (অনুভৱ-তথ্য)ৰ মাধ্যমেৰে জনা যায়।
- চামুৱেল আলেকজেণ্ডাৰ (Samuel Alexander, 1859-1938): “Space, Time and Deity” (1920)ত স্থান-কাল আৰু দ্ৰৱ্যৰ বাস্তৱতাৰ পক্ষে যুক্তি দিছিল।
- আমেৰিকান নৱ্য-বাস্তৱবাদী: ১৯১২ চনত প্ৰকাশিত “The New Realism” গ্ৰন্থত ছজন দাৰ্শনিকে — পেৰী (R. B. Perry), হল্ট (E. B. Holt), মাৰ্ভিন (W. T. Marvin), পিটকিন (W. B. Pitkin), স্পল্ডিং (E. G. Spaulding), মণ্টেগু (W. P. Montague) — যৌথভাৱে ছটা প্ৰৱন্ধ প্ৰকাশ কৰি জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ স্বতন্ত্ৰতা প্ৰতিপাদন কৰিছিল।
নৱ্য-বাস্তৱবাদৰ মূল সিদ্ধান্ত — (১) চেতনাৰ বিষয়বস্তু চেতনাৰ অংশ নহয়। (২) জ্ঞান হ’ল চেতনা আৰু বস্তুৰ মাজৰ এক বাহ্য সম্পৰ্ক। (৩) আদৰ্শবাদৰ “Esse est percipi” তত্ত্ব ভ্ৰান্ত।
প্ৰশ্ন ৪: বাস্তৱবাদৰ স্বপক্ষে আৰু বিপক্ষে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বপক্ষে যুক্তি (Arguments For Realism):
- স্বাধীন অস্তিত্বৰ যুক্তি: মানৱ মনৰ সৃষ্টিৰ আগতেই সূৰ্য, পৃথিৱী, পৰ্বত, নদী আদি বাহ্য বস্তু আছিল। গতিকে এইবোৰ মন-নিৰপেক্ষ।
- আন্তঃব্যক্তিকতাৰ যুক্তি: বহু লোকে একে বস্তুক একে ৰূপত প্ৰত্যক্ষ কৰে। ক্লাছ ৰুমৰ এটা টেবুল প্ৰতিজন ছাত্ৰই দেখে। যদি বস্তু ব্যক্তিগত মনৰ সৃষ্টি হ’লহেঁতেন তেন্তে এই সমষ্টিগত অভিজ্ঞতা সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।
- ভ্ৰম আৰু ভুলৰ যুক্তি: যদি বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে মন-সৃষ্ট হ’লহেঁতেন তেন্তে আমাৰ ধাৰণা সদায় শুদ্ধ হ’লহেঁতেন। ভুল প্ৰত্যক্ষ আৰু ভ্ৰমেই প্ৰমাণ কৰে যে বাহ্য বস্তু আছে আৰু আমাৰ ধাৰণা সিৰ লগত নিমিলে।
- বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ যুক্তি: বিজ্ঞানে নিয়ম আৱিষ্কাৰ কৰে; এই নিয়ম প্ৰাকৃতিক জগতৰ। যদি জগত মন-নিৰ্ভৰ হ’লহেঁতেন তেন্তে বিজ্ঞান অসম্ভৱ আছিল।
- কাৰণ-কাৰ্যৰ যুক্তি: বাহ্য জগতৰ বস্তুৱে আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰি অনুভৱ উৎপন্ন কৰে — গতিকে কাৰণ হিচাপে বাহ্য বস্তু থাকিবই লাগিব।
বিপক্ষে যুক্তি (Arguments Against Realism):
- প্ৰত্যক্ষৰ সমস্যাৰ যুক্তি: একে বস্তু বেলেগ পৰিস্থিতিত বেলেগ ৰূপত প্ৰত্যক্ষ হয়। যদি বস্তু “যিদৰে দেখা যায়” তেনেদৰে থাকে তেন্তে এই বৈচিত্ৰ্য কেনেকৈ?
- প্ৰাথমিক আৰু গৌণ গুণৰ সমস্যা: বাৰ্কলিৰ মতে যদি গৌণ গুণ মন-নিৰ্ভৰ হ’ব পাৰে তেন্তে প্ৰাথমিক গুণো মন-নিৰ্ভৰ হ’ব পাৰে; কিয়নো প্ৰাথমিক গুণো প্ৰত্যক্ষৰ মাজেৰে জনা যায়।
- হেলুচিনেচন আৰু সপোনৰ যুক্তি: সপোন আৰু হেলুচিনেচনত আমি যি বস্তু দেখো সেইবোৰৰ বাহ্য অস্তিত্ব নাই; গতিকে প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা সদায় বাস্তৱতাৰ প্ৰমাণ নহয়।
- আদৰ্শবাদীৰ যুক্তি: বাৰ্কলিৰ মতে “Esse est percipi” — কোনো বস্তু প্ৰত্যক্ষ নকৰাকৈ অস্তিত্বশীল বুলি ক’ব নোৱাৰি।
- জ্ঞান-জ্ঞেয়ৰ অন্তঃসম্পৰ্কৰ যুক্তি: আদৰ্শবাদীৰ মতে জ্ঞান আৰু জ্ঞেয় অন্তঃসম্পৰ্কত আবদ্ধ; বাহ্য সম্পৰ্কৰ ধাৰণা ভ্ৰান্ত।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় বাস্তৱবাদৰ এক বিশদ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন বহুমুখী আৰু ইয়াত আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদ — দুয়োটাৰে ধাৰা আছে। মুখ্য বাস্তৱবাদী মতবাদসমূহ —
- ন্যায় দৰ্শন: মহৰ্ষি গৌতমে প্ৰৱৰ্তিত। ইয়াত প্ৰমাণৰ চাৰিটা উৎস স্বীকাৰ — প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান আৰু শব্দ। জ্ঞেয় বস্তু মন-নিৰপেক্ষ; প্ৰমাণৰ যথাৰ্থতাৰ ওপৰত জ্ঞান নিৰ্ভৰ কৰে।
- বৈশেষিক দৰ্শন: মহৰ্ষি কণাদে প্ৰৱৰ্তিত। ইয়াত সাত প্ৰকাৰৰ পদাৰ্থ স্বীকাৰ — দ্ৰৱ্য (Substance), গুণ (Quality), কৰ্ম (Action), সামান্য (Generality), বিশেষ (Particularity), সমৱায় (Inherence), অভাৱ (Non-existence)। জগতৰ পৰম একক হ’ল পৰমাণু (Atom); ই অবিভাজ্য আৰু চিৰন্তন।
- চাৰ্বাক বা লোকায়ত দৰ্শন: প্ৰাচীন ভাৰতৰ জড়বাদী মতবাদ। ইয়াৰ মতে কেৱল প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰাহে জনা বস্তুসমূহহে সত্য — অনুমান, শব্দ আদি প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰা নহয়। জগতখন চাৰিটা ভৌতিক উপাদান (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু)ৰে গঠিত। আত্মা, ঈশ্বৰ, পৰলোক — এইবোৰৰ অস্তিত্ব নাই।
- সৌত্ৰান্তিক বৌদ্ধ: ইহঁতৰ মতে বাহ্য বস্তু সঁচাকৈ আছে কিন্তু আমি প্ৰত্যক্ষভাৱে নাজানো; বস্তুৰ আকৃতি (আকাৰ) চিত্তৰ ভিতৰত প্ৰতিফলিত হয় আৰু আমি অনুমানৰ দ্বাৰা বস্তুৰ অস্তিত্ব জানিব পাৰোঁ। ইহঁতক “Anumeya-vada” (Inferential Realism)ৰ প্ৰৱক্তা বুলি কোৱা হয়।
- বৈভাষিক বৌদ্ধ: ইহঁতৰ মতে বাহ্য বস্তু প্ৰত্যক্ষভাৱে জ্ঞান হয় (Pratyaksha-vada — Direct Realism)।
- পূৰ্ব মীমাংসা: জৈমিনিয়ে প্ৰৱৰ্তিত; ইয়াত বেদৰ অপৌৰুষেয়তা স্বীকাৰ আৰু শব্দ-প্ৰমাণৰ অগ্ৰাধিকাৰ। বাহ্য বস্তু আৰু কৰ্মৰ ফল উভয়ে মন-নিৰ্পেক্ষ।
- জৈন দৰ্শন: এক বহুমুখী বাস্তৱবাদ; দ্ৰৱ্যৰ অনন্ত গুণ আৰু জগতৰ স্বাধীন অস্তিত্ব স্বীকাৰ।
ভাৰতীয় বাস্তৱবাদে পশ্চিমীয়াতকৈ অধিক বহল দৃষ্টিভংগী লয় — ইয়াত কেৱল ভৌতিক বস্তু নহয়, আত্মা, কৰ্ম, ধৰ্ম আদি অভৌতিক বস্তুৰো স্বাধীন অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰা হয় (চাৰ্বাকৰ বাহিৰে)।
প্ৰশ্ন ৬: বাস্তৱবাদ আৰু আদৰ্শবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তৱবাদ আৰু আদৰ্শবাদ — পাশ্চাত্য দৰ্শনৰ দুটা পৰস্পৰবিৰোধী জ্ঞানতাত্ত্বিক ধাৰা। বাস্তৱবাদে কয় জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু মন-নিৰপেক্ষ; আদৰ্শবাদে কয় মন-নিৰ্ভৰ। বিস্তাৰিত পাৰ্থক্য এনেধৰণৰ —
| আলোচনাৰ বিষয় | বাস্তৱবাদ (Realism) | আদৰ্শবাদ (Idealism) |
|---|---|---|
| জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু | মন-নিৰপেক্ষ; স্বতন্ত্ৰভাৱে অস্তিত্বশীল | মন-নিৰ্ভৰ; চেতনাৰ বিষয়বস্তু |
| বাহ্য জগত | স্বাধীন অস্তিত্বশীল | মনৰ সৃষ্টি বা মন-সাপেক্ষ |
| জ্ঞান-জ্ঞেয়ৰ সম্পৰ্ক | বাহ্যিক (External) | অভ্যন্তৰীণ (Internal) |
| মূল ৰ্স | বস্তু (Object) | মন বা চেতনা (Mind / Spirit) |
| মুখ্য প্ৰৱক্তা | আৰিষ্টটল, লক, ৰিড, ম’ৰ, ৰাছেল, পেৰী, হল্ট, চান্টায়না | প্লেটো, বাৰ্কলি, কান্ট, হেগেল, ব্ৰাডলি, গ্ৰীণ |
| মূল সূত্ৰ | “Object exists independently of mind” | “Esse est percipi” (Berkeley) |
| ভাৰতীয় সমান্তৰাল | ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্বাক, বৌদ্ধ সৌত্ৰান্তিক | অদ্বৈত বেদান্ত, যোগাচাৰ বৌদ্ধ |
| বিজ্ঞানৰ লগত সম্পৰ্ক | বিজ্ঞান-সম্মত | বিজ্ঞান-বিৰোধী বুলি অভিযোগ |
| মূল্যবোধ | বাস্তৱিক, ভৌতিক | আধ্যাত্মিক, নৈতিক |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Additional Question Answer)
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: ‘Realism’ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) গ্ৰীক (খ) লেটিন (গ) সংস্কৃত (ঘ) জাৰ্মান
উত্তৰঃ (খ) লেটিন।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণা কোনে দিছিল?
(ক) বাৰ্কলি (খ) হিউম (গ) লক (ঘ) ৰিড
উত্তৰঃ (গ) লক।
প্ৰশ্ন ৩: ‘The New Realism’ গ্ৰন্থ কোন চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৯০৩ (খ) ১৯১২ (গ) ১৯২০ (ঘ) ১৯৩০
উত্তৰঃ (খ) ১৯১২।
প্ৰশ্ন ৪: ‘Essays in Critical Realism’ গ্ৰন্থ কোন চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৯১২ (খ) ১৯১৫ (গ) ১৯২০ (ঘ) ১৯২৫
উত্তৰঃ (গ) ১৯২০।
প্ৰশ্ন ৫: তলৰ কোনজন আমেৰিকান নৱ্য-বাস্তৱবাদী?
(ক) ম’ৰ (খ) পেৰী (গ) ৰাছেল (ঘ) আলেকজেণ্ডাৰ
উত্তৰঃ (খ) পেৰী।
প্ৰশ্ন ৬: তলৰ কোনটো ভাৰতীয় বাস্তৱবাদী মতবাদ?
(ক) অদ্বৈত বেদান্ত (খ) যোগাচাৰ বৌদ্ধ (গ) ন্যায়-বৈশেষিক (ঘ) মাধ্যমিক বৌদ্ধ
উত্তৰঃ (গ) ন্যায়-বৈশেষিক।
প্ৰশ্ন ৭: “Esse est percipi” সূত্ৰৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) লক (খ) বাৰ্কলি (গ) ম’ৰ (ঘ) ৰিড
উত্তৰঃ (খ) বাৰ্কলি।
প্ৰশ্ন ৮: লক’ৰ প্ৰাথমিক গুণৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয় কোনটো?
(ক) বিস্তৃতি (খ) আকাৰ (গ) গতি (ঘ) ৰং
উত্তৰঃ (ঘ) ৰং।
প্ৰশ্ন ৯: বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱক্তা কোন?
(ক) গৌতম (খ) কণাদ (গ) কপিল (ঘ) পতঞ্জলি
উত্তৰঃ (খ) কণাদ।
প্ৰশ্ন ১০: “The Refutation of Idealism” প্ৰৱন্ধৰ লেখক কোন?
(ক) ৰাছেল (খ) ম’ৰ (গ) পেৰী (ঘ) চান্টায়না
উত্তৰঃ (খ) ম’ৰ।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
- ‘Realism’ শব্দটো লেটিন __________ শব্দৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ Realis।
- প্ৰাথমিক গুণ আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য __________ এ দিছিল। উত্তৰঃ জন লক।
- ‘The New Realism’ গ্ৰন্থ __________ চনত প্ৰকাশ পাইছিল। উত্তৰঃ ১৯১২।
- __________ মতবাদে কয় বস্তু যিদৰে দেখা যায় ঠিক তেনেদৰেই থাকে। উত্তৰঃ লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ।
- ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱক্তা __________। উত্তৰঃ গৌতম।
- __________এ “The Refutation of Idealism” প্ৰৱন্ধত আদৰ্শবাদৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি দিছিল। উত্তৰঃ জি. ই. ম’ৰ।
- সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰৱক্তা __________। উত্তৰঃ চান্টায়না।
- __________ মতবাদে চাৰিটা ভৌতিক উপাদান (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু) স্বীকাৰ কৰে। উত্তৰঃ চাৰ্বাক।
শুদ্ধ বা অশুদ্ধ লিখা (True / False)
- বাস্তৱবাদ আৰু আদৰ্শবাদ একে মতবাদ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- লকৰ মতে ৰং এটা প্ৰাথমিক গুণ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- ন্যায়-বৈশেষিক এক বাস্তৱবাদী মতবাদ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- চাৰ্বাকৰ মতে আত্মা আৰু ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব আছে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল এজন নৱ্য-বাস্তৱবাদী। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদে কয় জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
- ‘The New Realism’ (১৯১২) গ্ৰন্থত ছজন আমেৰিকান দাৰ্শনিকে যৌথভাৱে প্ৰৱন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
- আৰিষ্টটল বাস্তৱবাদৰ এজন প্ৰাচীন প্ৰৱক্তা। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শিক্ষাগত প্ৰভাৱ (Educational Implications of Realism)
বাস্তৱবাদে শিক্ষা ক্ষেত্ৰত গভীৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছে। বাস্তৱবাদী শিক্ষাদৰ্শনৰ মূল বৈশিষ্ট্য —
- বিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব: বাস্তৱবাদে বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে; পাঠ্যক্ৰমত প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান, ভৌতবিজ্ঞান, ভূগোল আদিৰ স্থান।
- প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা: ছাত্ৰক বাস্তৱ জগতৰ লগত পৰিচয় কৰাবলৈ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, ভ্ৰমণ আৰু পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ।
- বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি: পঢ়াৰ পদ্ধতিত পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা, প্ৰকল্প আৰু আগমন পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব।
- ব্যৱহাৰিক জ্ঞান: তত্ত্বতকৈ ব্যৱহাৰিক জ্ঞানৰ গুৰুত্ব; বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা গঢ়ি তোলা।
- শিক্ষকৰ ভূমিকা: শিক্ষকে ছাত্ৰক বাস্তৱ জগতৰ লগত পৰিচয় কৰাব আৰু পৰ্যবেক্ষণ ক্ষমতা গঢ়ি তুলিব।
- পাঠ্যক্ৰম: প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান, সমাজ বিজ্ঞান, গণিত আৰু কাৰিকৰী শিক্ষাৰ অগ্ৰাধিকাৰ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Realism | বাস্তৱবাদ |
| Realis (Latin) | বস্তু সম্পৰ্কীয় |
| Idealism | আদৰ্শবাদ / ভাৱবাদ |
| Naive Realism | লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ |
| Common-sense Realism | সাধাৰণ-বুদ্ধি বাস্তৱবাদ |
| Scientific Realism | বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ |
| Representative Realism | প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ |
| Neo-Realism | নৱ্য-বাস্তৱবাদ |
| Critical Realism | সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ |
| Object of Knowledge | জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু |
| Independent Existence | স্বাধীন অস্তিত্ব |
| Mind-Independence | মন-নিৰপেক্ষতা |
| External Relation | বাহ্য সম্পৰ্ক |
| Internal Relation | অভ্যন্তৰীণ সম্পৰ্ক |
| Primary Qualities | প্ৰাথমিক গুণ |
| Secondary Qualities | গৌণ গুণ |
| Extension | বিস্তৃতি |
| Figure | আকাৰ |
| Solidity | দৃঢ়তা |
| Sense-Data | অনুভৱ-তথ্য / ইন্দ্ৰিয়-তথ্য |
| Hallucination | হেলুচিনেচন / মিথ্যা প্ৰত্যক্ষ |
| Inter-subjectivity | আন্তঃব্যক্তিকতা |
| Esse est percipi | “থকা মানে প্ৰত্যক্ষিত হোৱা” |
| Substance | দ্ৰৱ্য |
| Quality | গুণ |
| Atom | পৰমাণু |
| Inherence | সমৱায় |
| Particularity | বিশেষ |
| Generality | সামান্য |
| Non-existence | অভাৱ |
বাস্তৱবাদৰ প্ৰকাৰ (Types of Realism — Comparative Table)
| প্ৰকাৰ | মুখ্য প্ৰৱক্তা | মূল মতবাদ | সময়কাল |
|---|---|---|---|
| লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদ (Naive Realism) | সাধাৰণ মানুহ; থমাছ ৰিড | বস্তু যিদৰে দেখা যায় ঠিক তেনেদৰেই অস্তিত্বশীল | চিৰন্তন; অষ্টাদশ শতিকা |
| বৈজ্ঞানিক / প্ৰতিনিধিত্বমূলক বাস্তৱবাদ | জন লক, ডেকাৰ্ট | প্ৰাথমিক গুণ বস্তুৰ; গৌণ গুণ মন-নিৰ্ভৰ | সপ্তদশ-অষ্টাদশ শতিকা |
| নৱ্য-বাস্তৱবাদ (Neo-Realism) | ম’ৰ, ৰাছেল, আলেকজেণ্ডাৰ; পেৰী, হল্ট, মাৰ্ভিন | চেতনা আৰু চেতনাৰ বিষয়বস্তু পৃথক; জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ | ১৯০৩ — ১৯২০ চন |
| সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদ (Critical Realism) | চান্টায়না, ড্ৰেক, লভজয়, ষ্ট্ৰং, চেলাৰ্ছ, ৰজাৰ্ছ, প্ৰেট | জ্ঞান মাধ্যমিক; Sense-Dataৰ পিছফালে বাস্তৱ আছে | ১৯২০ চনৰ পৰা |
| ন্যায়-বৈশেষিক (ভাৰতীয়) | গৌতম, কণাদ | সাত পদাৰ্থ; পৰমাণুবাদ | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ-চতুৰ্থ শতিকা |
| চাৰ্বাক (ভাৰতীয়) | বৃহস্পতি; অজিত কেশকম্বলিন | চাৰি ভৌতিক উপাদান; প্ৰত্যক্ষৰ মাত্ৰ মান্যতা | খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকা |
| সৌত্ৰান্তিক বৌদ্ধ | — | বাহ্য বস্তু আছে; অনুমানৰ দ্বাৰা জনা যায় | খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয়-পঞ্চম শতিকা |
| বৈভাষিক বৌদ্ধ | — | বাহ্য বস্তু আছে; প্ৰত্যক্ষভাৱে জনা যায় | খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম-চতুৰ্থ শতিকা |
বাস্তৱবাদ বনাম আদৰ্শবাদ (Realism vs Idealism)
পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত (Chapter 15) আদৰ্শবাদৰ বিশদ আলোচনা কৰা হ’ব। তুলনামূলক দৃষ্টিৰে দুয়োটাৰ মূল ধাৰাৰ পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত —
| মাপদণ্ড | বাস্তৱবাদ (Realism) | আদৰ্শবাদ (Idealism) |
|---|---|---|
| মূল প্ৰশ্ন | বাস্তৱতা কি? | বাস্তৱতা কি? |
| উত্তৰ | বস্তু — বাহ্য, মন-নিৰপেক্ষ | মন বা চেতনা — মূল |
| জ্ঞেয় বস্তু | মনৰ বাহিৰত স্বতন্ত্ৰ | মনৰ ভিতৰত বা মন-সাপেক্ষ |
| জ্ঞাতা-জ্ঞেয় সম্পৰ্ক | বাহ্যিক, পৃথক | অভ্যন্তৰীণ, একাত্ম |
| প্ৰকৃতি | বহুত্ববাদী (Pluralistic) | একত্ববাদী (Monistic) |
| মূল প্ৰৱক্তা | আৰিষ্টটল, লক, ৰিড, ম’ৰ, ৰাছেল | প্লেটো, বাৰ্কলি, কান্ট, হেগেল |
| ভাৰতীয় সমান্তৰাল | ন্যায়-বৈশেষিক, চাৰ্বাক, বৌদ্ধ | অদ্বৈত বেদান্ত, যোগাচাৰ |
| মূল সূত্ৰ | “বস্তু মন-নিৰপেক্ষ অস্তিত্বশীল” | “Esse est percipi” — থকা মানে প্ৰত্যক্ষিত হোৱা |
| বিজ্ঞানৰ লগত | সংগতিপূৰ্ণ | আংশিক বিৰোধ |
| মূল্যবোধ | ভৌতিক, ব্যৱহাৰিক | আধ্যাত্মিক, নৈতিক |
| শিক্ষাত প্ৰভাৱ | বিজ্ঞান, পৰীক্ষা, পৰ্যবেক্ষণ | সাহিত্য, কলা, নৈতিকতা, ধৰ্ম |
উপসংহাৰ
বাস্তৱবাদ পাশ্চাত্য আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ এক প্ৰাচীন আৰু প্ৰভাৱশালী ধাৰা। ই কয় — জগতখন আৰু ইয়াৰ পদাৰ্থবোৰ আমাৰ মনৰ পৰা স্বাধীন; আমি জনা বা নজনাৰ ওপৰত ইয়াৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ নকৰে। লোকপ্ৰচলিত বাস্তৱবাদৰ পৰা সমালোচনামূলক বাস্তৱবাদলৈ এই ধাৰাৰ যাত্ৰাত দৰ্শনে যথেষ্ট পৰিপক্কতা লাভ কৰিছে — আৰিষ্টটলৰ পদাৰ্থ-তত্ত্ব, লকৰ গুণ-দ্বিভাজন, ম’ৰ-ৰাছেল-পেৰীৰ আদৰ্শবাদ-খণ্ডন আৰু চান্টায়নাৰ মাধ্যমিক জ্ঞান-তত্ত্ব ইয়াৰ মূল মাইলৰ খুঁটি। ভাৰতীয় ন্যায়-বৈশেষিক আৰু চাৰ্বাকে এই ধাৰাত আনিছে এক বহুমুখী দৃষ্টিভংগী যাৰ ফলত অভৌতিক বস্তুৰো বাস্তৱতা বিচাৰৰ পথ মুকলি হয়। বাস্তৱবাদৰ বিৰুদ্ধে আদৰ্শবাদৰ প্ৰত্যাহ্বান, প্ৰত্যক্ষৰ সমস্যা, হেলুচিনেচন আৰু সপোনৰ যুক্তিয়ে এই দৰ্শনক সঠিক পৰিশীলিত ৰূপ প্ৰদান কৰিছে। পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত ইয়াৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী দৰ্শন — আদৰ্শবাদৰ আলোচনা।