নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী বন্ধু, HSLC GURU ৱেবছাইটলৈ আপোনাক আদৰণি জনাইছোঁ। আজিৰ এই পাঠটোত আমি ASSEB (Assam State School Education Board) ৰ অধীনৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক (Class 11) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন পাঠ্যক্ৰমৰ দ্বাদশ অধ্যায়— জ্ঞানৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় তত্ত্ব (Theories of Origin of Knowledge) ৰ এক বিশদ আলোচনা দাঙি ধৰিম। এই অধ্যায়টো জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) ৰ অন্তৰ্গত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়ৰ ভিতৰত এটা। জ্ঞানৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হয়—যুক্তিৰ পৰা নে অভিজ্ঞতাৰ পৰা নে দুয়োৰে সমন্বয়ৰ পৰা—এই প্ৰশ্নৰ সমাধানৰ বাবে দাৰ্শনিকসকলে বিভিন্ন তত্ত্ব আগবঢ়াইছে। সেই তত্ত্বসমূহ হ’ল— যুক্তিবাদ (Rationalism), অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism), সমালোচনাবাদ (Criticism) আৰু স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism)। ইয়াত প্ৰতিটো তত্ত্বৰ বৈশিষ্ট্য, প্ৰৱক্তা, যুক্তি, সমালোচনা আৰু পাৰস্পৰিক তুলনামূলক আলোচনা সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমত পৰিৱেশন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary)
জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰধান শাখা য’ত জ্ঞানৰ স্বৰূপ, উৎপত্তি, পৰিসৰ আৰু সীমা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হয়। গ্ৰীক শব্দ Episteme (জ্ঞান) আৰু Logos (বিজ্ঞান বা আলোচনা) ৰ পৰা Epistemology শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে। প্লেটোৱে তেওঁৰ গ্ৰন্থ Theaetetus ত জ্ঞানক ‘যথাৰ্থ প্ৰমাণিত সত্য বিশ্বাস’ (Justified True Belief) বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। অৰ্থাৎ এটা বিশ্বাস জ্ঞান হ’বলৈ হ’লে— (১) ই সত্য হ’ব লাগিব, (২) জ্ঞাতাই ইয়াক বিশ্বাস কৰিব লাগিব, আৰু (৩) সেই বিশ্বাসৰ বাবে যথাৰ্থ প্ৰমাণ থাকিব লাগিব।
জ্ঞানৰ উৎপত্তিৰ প্ৰশ্নটো জ্ঞানতত্ত্বৰ অন্যতম মূল প্ৰশ্ন। জ্ঞান যুক্তিৰ পৰা আহে নে অভিজ্ঞতাৰ পৰা— এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰত পশ্চিমীয়া দৰ্শনত মুখ্যতঃ চাৰিটা তত্ত্ব আগবঢ়োৱা হৈছে—
(১) যুক্তিবাদ (Rationalism): এই মতবাদৰ মতে জ্ঞানৰ একমাত্ৰ বা মুখ্য উৎস হৈছে যুক্তি বা বুদ্ধি। ডেকাৰ্ত (Descartes), স্পিনোজা (Spinoza) আৰু লাইবনিজ (Leibniz) হৈছে এই মতবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা। ডেকাৰ্তৰ বিখ্যাত উক্তি— “Cogito ergo sum” (মই চিন্তা কৰিছোঁ, গতিকে মই আছোঁ)। যুক্তিবাদীসকলে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা (Innate Ideas) ৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে।
(২) অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism): এই মতবাদৰ মতে সকলো জ্ঞানৰ উৎস হৈছে ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা। জন লক (John Locke), বাৰ্কলে (Berkeley) আৰু হিউম (Hume) এই মতবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা। লকৰ মতে— মন জন্মৰ সময়ত এখন “পৰিষ্কাৰ ফলক” (Tabula Rasa) ৰ দৰে।
(৩) সমালোচনাবাদ (Criticism): জাৰ্মান দাৰ্শনিক কান্ট (Immanuel Kant) এই মতবাদৰ প্ৰৱক্তা। তেওঁ যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ সমন্বয় ঘটাইছে। তেওঁৰ মতে— জ্ঞানৰ বাবে যুক্তি আৰু অভিজ্ঞতা দুয়োটাৰে প্ৰয়োজন।
(৪) স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism): এই মতবাদৰ মতে জ্ঞান প্ৰত্যক্ষ আৰু অমাধ্যম স্বজ্ঞাৰ (Intuition) দ্বাৰা লাভ কৰা হয়। বৰ্গসঁ (Bergson) এই মতৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা।
ইয়াৰোপৰি ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰমাণতত্ত্বৰ মাধ্যমেৰে জ্ঞানৰ উৎপত্তি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ছটা প্ৰমাণ হ’ল— প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান, শব্দ, অৰ্থাপত্তি আৰু অনুপলব্ধি।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answer)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (MCQ আৰু খালী ঠাই পূৰণ)
[wp:table]
| ক্ৰম | প্ৰশ্ন | উত্তৰ |
|---|---|---|
| ১ | জ্ঞানতত্ত্বৰ ইংৰাজী নাম কি? | Epistemology |
| ২ | Epistemology শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে? | গ্ৰীক ভাষা |
| ৩ | Episteme শব্দৰ অৰ্থ কি? | জ্ঞান |
| ৪ | Logos শব্দৰ অৰ্থ কি? | বিজ্ঞান বা আলোচনা |
| ৫ | জ্ঞানক ‘যথাৰ্থ প্ৰমাণিত সত্য বিশ্বাস’ বুলি কোনে কৈছে? | প্লেটো |
| ৬ | প্লেটোৰ কোনখন গ্ৰন্থত জ্ঞানৰ সংজ্ঞা পোৱা যায়? | Theaetetus |
| ৭ | যুক্তিবাদৰ ইংৰাজী নাম কি? | Rationalism |
| ৮ | অভিজ্ঞতাবাদৰ ইংৰাজী নাম কি? | Empiricism |
| ৯ | সমালোচনাবাদৰ ইংৰাজী নাম কি? | Criticism |
| ১০ | স্বজ্ঞাবাদৰ ইংৰাজী নাম কি? | Intuitionism |
| ১১ | যুক্তিবাদৰ মতে জ্ঞানৰ উৎস কি? | যুক্তি বা বুদ্ধি |
| ১২ | অভিজ্ঞতাবাদৰ মতে জ্ঞানৰ উৎস কি? | ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা |
| ১৩ | যুক্তিবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? | ডেকাৰ্ত (René Descartes) |
| ১৪ | অভিজ্ঞতাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? | জন লক (John Locke) |
| ১৫ | সমালোচনাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? | ইমানুৱেল কান্ট (Immanuel Kant) |
| ১৬ | স্বজ্ঞাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? | হেনৰি বৰ্গসঁ (Henri Bergson) |
| ১৭ | ‘Cogito ergo sum’ উক্তিটোৰ প্ৰৱক্তা কোন? | ডেকাৰ্ত |
| ১৮ | ‘Cogito ergo sum’ ৰ অৰ্থ কি? | মই চিন্তা কৰিছোঁ, গতিকে মই আছোঁ |
| ১৯ | ‘Tabula Rasa’ উক্তিটোৰ প্ৰৱক্তা কোন? | জন লক |
| ২০ | ‘Tabula Rasa’ ৰ অৰ্থ কি? | পৰিষ্কাৰ ফলক বা শূন্য ফলক |
| ২১ | ‘Esse est percipi’ উক্তিটোৰ প্ৰৱক্তা কোন? | বাৰ্কলে (Berkeley) |
| ২২ | ‘Esse est percipi’ ৰ অৰ্থ কি? | প্ৰত্যক্ষ হোৱাটোৱেই বিদ্যমানতা |
| ২৩ | যুক্তিবাদীসকলৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন কোন? | ডেকাৰ্ত, স্পিনোজা, লাইবনিজ |
| ২৪ | অভিজ্ঞতাবাদীসকলৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন কোন? | লক, বাৰ্কলে, হিউম |
| ২৫ | অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ ইংৰাজী নাম কি? | Innate Ideas |
| ২৬ | অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাত বিশ্বাস কৰা মতবাদ কোনটো? | যুক্তিবাদ |
| ২৭ | অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা অস্বীকাৰ কৰা মতবাদ কোনটো? | অভিজ্ঞতাবাদ |
| ২৮ | ডেকাৰ্তৰ মতে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা কেইটা? | তিনিটা— ঈশ্বৰ, আত্মা, গাণিতিক সত্য |
| ২৯ | ‘A Priori’ শব্দৰ অৰ্থ কি? | অভিজ্ঞতা পূৰ্ববৰ্তী |
| ৩০ | ‘A Posteriori’ শব্দৰ অৰ্থ কি? | অভিজ্ঞতা পৰৱৰ্তী |
| ৩১ | যুক্তিবাদৰ জ্ঞান কেনেধৰণৰ? | A Priori |
| ৩২ | অভিজ্ঞতাবাদৰ জ্ঞান কেনেধৰণৰ? | A Posteriori |
| ৩৩ | কান্টৰ মতে জ্ঞানৰ আকাৰ কেইটা? | দুটা— দেশ আৰু কাল (Space & Time) |
| ৩৪ | কান্টৰ মতে বোধশক্তিৰ পদ কেইটা? | বাৰটা (১২টা) |
| ৩৫ | ‘Phenomena’ আৰু ‘Noumena’ ৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাইছে কোনে? | কান্টে |
| ৩৬ | সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণৰ ইংৰাজী নাম কি? | Synthetic A Priori Judgment |
| ৩৭ | ‘Élan Vital’ ধাৰণাটো কাৰ? | বৰ্গসঁৰ |
| ৩৮ | ‘Durée’ ধাৰণাটো কাৰ? | বৰ্গসঁৰ |
| ৩৯ | ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰমাণ কেইটা? | ছটা |
| ৪০ | লকে কেইটা ধৰণৰ গুণৰ কথা কৈছে? | দুই ধৰণৰ— মুখ্য আৰু গৌণ গুণ |
[/wp:table]
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) কাক বোলে?
উত্তৰঃ জ্ঞানতত্ত্ব হৈছে দৰ্শনৰ এক প্ৰধান শাখা য’ত জ্ঞানৰ স্বৰূপ, উৎপত্তি, প্ৰকৃতি, পৰিসৰ আৰু সীমা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা হয়। গ্ৰীক শব্দ Episteme (জ্ঞান) আৰু Logos (বিজ্ঞান) ৰ সংযোগৰ পৰা Epistemology শব্দটোৰ উৎপত্তি হৈছে।
প্ৰশ্ন ২। প্লেটোৱে জ্ঞানৰ কি সংজ্ঞা দিছে?
উত্তৰঃ প্লেটোৱে তেওঁৰ গ্ৰন্থ Theaetetus ত জ্ঞানক ‘যথাৰ্থ প্ৰমাণিত সত্য বিশ্বাস’ (Justified True Belief) বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। এটা বিশ্বাস জ্ঞান হ’বলৈ হ’লে— (১) ই সত্য হ’ব লাগিব, (২) জ্ঞাতাই ইয়াক বিশ্বাস কৰিব লাগিব, আৰু (৩) সেই বিশ্বাসৰ যথাৰ্থ প্ৰমাণ থাকিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৩। যুক্তিবাদ (Rationalism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যুক্তিবাদ হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত যুক্তি বা বুদ্ধিকেই জ্ঞানৰ একমাত্ৰ বা মুখ্য উৎস বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। যুক্তিবাদীসকলৰ মতে ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান অনিশ্চিত আৰু সন্দেহজনক, কিন্তু যুক্তিৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য। ডেকাৰ্ত, স্পিনোজা আৰু লাইবনিজ এই মতৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা।
প্ৰশ্ন ৪। অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাবাদ হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাকেই জ্ঞানৰ একমাত্ৰ উৎস বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। অভিজ্ঞতাবাদীসকলৰ মতে— “ইন্দ্ৰিয়ৰ মাজত আগৰে নথকা একো বস্তুৱেই বুদ্ধিৰ মাজত নাথাকে।” লক, বাৰ্কলে আৰু হিউম এই মতৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা।
প্ৰশ্ন ৫। অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা (Innate Ideas) কাক বোলে?
উত্তৰঃ অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা হৈছে সেইবোৰ ধাৰণা যিবোৰ মানুহৰ মনত জন্মৰ সময়ৰ পৰাই বিদ্যমান থাকে আৰু অভিজ্ঞতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত নহয়। ডেকাৰ্তৰ মতে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাবোৰ ঈশ্বৰে মানৱ মনত স্থাপন কৰি দিছে। এই ধাৰণাবোৰ স্পষ্ট, পৰিষ্কাৰ আৰু সাৰ্বজনীন। উদাহৰণ— ঈশ্বৰৰ ধাৰণা, আত্মাৰ ধাৰণা, গাণিতিক সত্য আদি।
প্ৰশ্ন ৬। ডেকাৰ্তৰ মতে কেইপ্ৰকাৰৰ ধাৰণা থাকে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ডেকাৰ্তৰ মতে তিনি প্ৰকাৰৰ ধাৰণা থাকে—
(১) অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা (Innate Ideas): জন্মগত ধাৰণা, যেনে— ঈশ্বৰ, আত্মা।
(২) আগন্তুক ধাৰণা (Adventitious Ideas): বাহিৰৰ পৰা অহা ধাৰণা, যেনে— ধুনীয়া ফুল।
(৩) কাল্পনিক ধাৰণা (Factitious Ideas): মনে নিজে নিৰ্মাণ কৰা ধাৰণা, যেনে— সোণৰ পৰ্বত।
প্ৰশ্ন ৭। ‘Tabula Rasa’ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ‘Tabula Rasa’ হৈছে এটা লেটিন শব্দ যাৰ অৰ্থ “পৰিষ্কাৰ ফলক” বা “শূন্য ফলক”। জন লকৰ মতে— মানৱ শিশুৰ মন জন্মৰ সময়ত এখন পৰিষ্কাৰ ফলকৰ দৰে, য’ত একো লিখা নাথাকে। অভিজ্ঞতাৰ মাধ্যমেৰে এই ফলকত ধাৰণাবোৰ ক্ৰমে লিপিবদ্ধ হয়। গতিকে মনত একো অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৮। ‘Cogito ergo sum’ উক্তিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘Cogito ergo sum’ হৈছে ডেকাৰ্তৰ বিখ্যাত লেটিন উক্তি যাৰ অৰ্থ— “মই চিন্তা কৰিছোঁ, গতিকে মই আছোঁ।” ডেকাৰ্তে সকলো বস্তুৰ অস্তিত্বক সন্দেহ কৰিলেও তেওঁ এটা কথা সন্দেহ কৰিব নোৱাৰিলে— সন্দেহ কৰাৰ বাবে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু চিন্তা কৰিবলৈ চিন্তাকাৰীৰ অস্তিত্ব থাকিব লাগে। এইদৰে ডেকাৰ্তে যুক্তিৰ মাধ্যমেৰে নিজৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৯। অভিজ্ঞতাবাদৰ মতে জ্ঞানৰ উৎস কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ জন লকৰ মতে অভিজ্ঞতাৰ দুটা উৎস আছে—
(১) সংবেদন (Sensation): বাহ্যিক ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেৰে বাহিৰৰ বস্তুৰ পৰা প্ৰাপ্ত অভিজ্ঞতা।
(২) স্বসংবেদন বা প্ৰতিফলন (Reflection): মনৰ ভিতৰৰ ক্ৰিয়াৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা প্ৰাপ্ত অভিজ্ঞতা।
প্ৰশ্ন ১০। লকৰ মুখ্য আৰু গৌণ গুণ (Primary and Secondary Qualities) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ জন লকৰ মতে বস্তুৰ গুণ দুই প্ৰকাৰৰ—
(১) মুখ্য গুণ (Primary Qualities): বস্তুৰ অভিন্ন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় গুণ। যেনে— আকাৰ, আকৃতি, গতি, সংখ্যা, কঠিনতা।
(২) গৌণ গুণ (Secondary Qualities): বস্তুৰ দ্বাৰা মনত উৎপন্ন কৰা গুণ যিবোৰ ব্যক্তিসাপেক্ষ। যেনে— ৰং, গন্ধ, সোৱাদ, শব্দ, উষ্ণতা।
প্ৰশ্ন ১১। বাৰ্কলেৰ ‘Esse est percipi’ উক্তিটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘Esse est percipi’ হৈছে আইৰিছ দাৰ্শনিক জৰ্জ বাৰ্কলেৰ বিখ্যাত উক্তি, যাৰ অৰ্থ— “প্ৰত্যক্ষ হোৱাটোৱেই বিদ্যমানতা।” অৰ্থাৎ যিকোনো বস্তুৰ অস্তিত্ব নিৰ্ভৰ কৰে ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষৰ ওপৰত। যদি এটা বস্তু কোনেও প্ৰত্যক্ষ নকৰে, তেন্তে সেই বস্তুৰ অস্তিত্ব নাই। বাৰ্কলেৰ মতে কেৱল মন আৰু মানসিক ধাৰণাৰহে অস্তিত্ব আছে।
প্ৰশ্ন ১২। কান্টৰ সমালোচনাবাদ (Criticism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্টে যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ একপক্ষীয় দৃষ্টিভংগীৰ সমালোচনা কৰি দুয়োটাৰ সমন্বয় ঘটাইছে। তেওঁৰ এই মতবাদকেই সমালোচনাবাদ বোলা হয়। কান্টৰ মতে— “বিষয়বস্তুবিহীন চিন্তা শূন্য, ধাৰণাবিহীন প্ৰত্যক্ষণ অন্ধ।” অৰ্থাৎ জ্ঞানৰ বাবে যুক্তি আৰু অভিজ্ঞতা দুয়োটাৰে প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১৩। কান্টৰ মতে দেশ আৰু কাল (Space and Time) কি?
উত্তৰঃ কান্টৰ মতে দেশ আৰু কাল হৈছে প্ৰত্যক্ষণৰ দুটা অগ্ৰজ আকাৰ (A Priori Forms of Intuition)। ই বস্তুৰ গুণ নহয়, মনৰ আকাৰ। মানুহে যিকোনো বস্তু প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ আগতে সেই বস্তুক দেশ আৰু কালৰ আকাৰৰ ভিতৰত স্থাপন কৰি লয়। সেয়েহে দেশ আৰু কাল অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্ববৰ্তী।
প্ৰশ্ন ১৪। সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণ (Synthetic A Priori Judgment) কাক বোলে?
উত্তৰঃ সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণ হৈছে কান্টৰ এক বিশেষ অৱদান। এনে অৱধাৰণ অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্ববৰ্তী (A Priori) হোৱাৰ লগতে ই বিধেয়ে উদ্দেশ্যত নথকা নতুন কথা যোগ কৰে (Synthetic)। উদাহৰণ— “৭ + ৫ = ১২”। ইয়াত ‘১২’ সংখ্যাটো ‘৭’ আৰু ‘৫’ ৰ ধাৰণাত আগৰে নাছিল, কিন্তু ই অভিজ্ঞতাৰ পৰাও আহা নাই।
প্ৰশ্ন ১৫। Phenomena আৰু Noumena ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ কান্টৰ মতে—
(১) Phenomena (প্ৰতীয়মান বস্তু): যি বস্তু আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ আগত প্ৰকাশ পায়, অৰ্থাৎ বস্তু যেনেদৰে দেখা যায়।
(২) Noumena (বস্তুৰ স্বৰূপ): বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ, অৰ্থাৎ বস্তু যেনেদৰে আছে। ইয়াক জনা সম্ভৱ নহয়।
প্ৰশ্ন ১৬। স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) কাক বোলে?
উত্তৰঃ স্বজ্ঞাবাদ হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত প্ৰত্যক্ষ আৰু অমাধ্যম স্বজ্ঞা (Intuition) ৰ মাধ্যমেৰে জ্ঞান লাভ কৰা হয় বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। এই জ্ঞান যুক্তি বা ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ। ফৰাচী দাৰ্শনিক হেনৰি বৰ্গসঁ ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা।
প্ৰশ্ন ১৭। বৰ্গসঁৰ ‘Élan Vital’ আৰু ‘Durée’ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ Élan Vital ৰ অৰ্থ “জীৱনী শক্তি”। বৰ্গসঁৰ মতে এই অভ্যন্তৰীণ জীৱনী শক্তিয়েই বিশ্বৰ বিৱৰ্তনৰ মূল কাৰক। Durée ৰ অৰ্থ “প্ৰকৃত কাল” বা “স্থায়িত্ব”। ই হৈছে অভিজ্ঞতাৰ ৰূপত প্ৰকাশ পোৱা প্ৰৱাহী কাল, যিটো গাণিতিক কালৰ পৰা ভিন্ন।
প্ৰশ্ন ১৮। ভাৰতীয় দৰ্শনত প্ৰমাণ কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত ছটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰা হৈছে—
(১) প্ৰত্যক্ষ (Pratyaksha) – ইন্দ্ৰিয়জ জ্ঞান
(২) অনুমান (Anumana) – যুক্তিৰ দ্বাৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান
(৩) উপমান (Upamana) – তুলনাৰ দ্বাৰা জ্ঞান
(৪) শব্দ (Shabda) – বচন বা সাক্ষ্যৰ পৰা জ্ঞান
(৫) অৰ্থাপত্তি (Arthapatti) – পৰিকল্পনা
(৬) অনুপলব্ধি (Anupalabdhi) – অভাৱ জ্ঞান
প্ৰশ্ন ১৯। A Priori আৰু A Posteriori জ্ঞানৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ A Priori জ্ঞান হৈছে অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্ববৰ্তী জ্ঞান যিটো কেৱল যুক্তি বা বুদ্ধিৰ পৰা পোৱা যায়। যেনে— গাণিতিক সত্য, যুক্তিবিজ্ঞানৰ নীতি। যুক্তিবাদে এই জ্ঞান স্বীকাৰ কৰে। A Posteriori জ্ঞান হৈছে অভিজ্ঞতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান। যেনে— সূৰ্য পূবে উদয় হয়। অভিজ্ঞতাবাদে এই জ্ঞানক প্ৰাধান্য দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২০। হিউমৰ অনুমান সমস্যা (Problem of Induction) কি?
উত্তৰঃ ডেভিদ হিউমে অনুমানৰ যুক্তিসংগততাক প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰিলে। তেওঁৰ মতে— অতীতত যি ঘটিছে, ভৱিষ্যতেও সেয়াই ঘটিব বুলি কোৱাৰ কোনো যুক্তিযুক্ত ভিত্তি নাই। এই কথাটো কেৱল অভ্যাস (Habit) আৰু প্ৰত্যাশা (Expectation) ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ইয়াকেই হিউমৰ অনুমান সমস্যা বোলা হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। যুক্তিবাদ (Rationalism) কাক বোলে? যুক্তিবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যুক্তিবাদৰ সংজ্ঞা: যুক্তিবাদ (Rationalism) হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত যুক্তি বা বুদ্ধিকেই (Reason) জ্ঞানৰ একমাত্ৰ বা মুখ্য উৎস বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। যুক্তিবাদীসকলৰ মতে— যথাৰ্থ জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ হ’লে আমি ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি কেৱল যুক্তি বা বিচাৰ-বুদ্ধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগিব। ফৰাচী দাৰ্শনিক ৰেনে ডেকাৰ্ত (René Descartes) ক আধুনিক যুক্তিবাদৰ পিতৃ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ অন্যান্য প্ৰৱক্তাসকল হ’ল— স্পিনোজা (Spinoza), লাইবনিজ (Leibniz), ৱলফ (Wolff) আদি।
যুক্তিবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
(১) যুক্তিৰ প্ৰাধান্য: যুক্তিবাদৰ মতে যুক্তি বা বুদ্ধিকেই জ্ঞানৰ একমাত্ৰ নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস। ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান অনিশ্চিত আৰু সন্দেহজনক।
(২) অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ স্বীকৃতি: যুক্তিবাদীসকলে স্বীকাৰ কৰে যে কিছুমান ধাৰণা মানৱ মনত জন্মগতভাৱে বিদ্যমান থাকে। যেনে— ঈশ্বৰৰ ধাৰণা, আত্মাৰ ধাৰণা, গাণিতিক সত্য আদি।
(৩) A Priori জ্ঞানৰ স্বীকৃতি: যুক্তিবাদে অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্ববৰ্তী জ্ঞানৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে। এনে জ্ঞান সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য।
(৪) অনুসিদ্ধান্ত পদ্ধতি (Deductive Method): যুক্তিবাদে স্বতঃসিদ্ধ সত্যৰ পৰা অনুসিদ্ধান্তৰ মাধ্যমেৰে নিৰ্দিষ্ট জ্ঞানলৈ অগ্ৰসৰ হয়।
(৫) স্পষ্টতা আৰু বিশদতা: ডেকাৰ্তৰ মতে যিকোনো প্ৰকৃত জ্ঞান স্পষ্ট (Clear) আৰু বিশদ (Distinct) হ’ব লাগিব।
(৬) সাৰ্বজনীনতা: যুক্তিবাদীসকলৰ মতে যুক্তিৰ পৰা পোৱা জ্ঞান সকলো ক্ষেত্ৰত একে আৰু সাৰ্বজনীন।
(৭) মন সক্ৰিয়: যুক্তিবাদৰ মতে মন এক সক্ৰিয় তত্ত্ব, যিয়ে নিজেই জ্ঞান সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২। অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism) কাক বোলে? অভিজ্ঞতাবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাবাদৰ সংজ্ঞা: অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism) হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা (Sense Experience) কেই জ্ঞানৰ একমাত্ৰ উৎস বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। অভিজ্ঞতাবাদৰ লেটিন উক্তি— “Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu” অৰ্থাৎ “ইন্দ্ৰিয়ৰ মাজত আগৰে নথকা একো বস্তুৱেই বুদ্ধিৰ মাজত নাথাকে।” ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke) আধুনিক অভিজ্ঞতাবাদৰ পিতৃ বুলি গণ্য। ইয়াৰ অন্য প্ৰৱক্তাসকল হ’ল— বাৰ্কলে (Berkeley), হিউম (Hume) আদি।
অভিজ্ঞতাবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
(১) অভিজ্ঞতা একমাত্ৰ উৎস: ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা বাদ দি জ্ঞান লাভ কৰা সম্ভৱ নহয়।
(২) অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা অস্বীকাৰ: মানৱ মনত একো অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা নাই। জন লকে বহু যুক্তিৰে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ ধাৰণা খণ্ডন কৰিছে।
(৩) Tabula Rasa: মানৱ মন জন্মৰ সময়ত এখন পৰিষ্কাৰ ফলকৰ দৰে।
(৪) সংবেদন আৰু প্ৰতিফলন: অভিজ্ঞতাৰ দুটা উৎস— বাহ্যিক সংবেদন আৰু আভ্যন্তৰীণ প্ৰতিফলন।
(৫) A Posteriori জ্ঞান: সকলো জ্ঞান অভিজ্ঞতাৰ পিছত প্ৰাপ্ত হয়।
(৬) আগমন পদ্ধতি (Inductive Method): অভিজ্ঞতাবাদে বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ অগ্ৰসৰ হয়।
(৭) মন নিষ্ক্ৰিয়: অভিজ্ঞতাবাদৰ মতে মন এক নিষ্ক্ৰিয় গ্ৰাহক, ই কেৱল ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেৰে আহা সংবাদ গ্ৰহণ কৰে।
(৮) মুখ্য আৰু গৌণ গুণ: লকে বস্তুৰ গুণক মুখ্য আৰু গৌণ এই দুই ভাগত বিভক্ত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদ হৈছে জ্ঞানৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় দুটা বিপৰীত জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ। দুয়োৰে মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হৈছে—
[wp:table]
| ক্ৰম | পাৰ্থক্যৰ বিন্দু | যুক্তিবাদ (Rationalism) | অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism) |
|---|---|---|---|
| ১ | জ্ঞানৰ উৎস | যুক্তি বা বুদ্ধি | ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা |
| ২ | প্ৰৱক্তা | ডেকাৰ্ত, স্পিনোজা, লাইবনিজ | লক, বাৰ্কলে, হিউম |
| ৩ | অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা | স্বীকাৰ কৰে | অস্বীকাৰ কৰে |
| ৪ | মনৰ স্বৰূপ | সক্ৰিয় তত্ত্ব | নিষ্ক্ৰিয় গ্ৰাহক (Tabula Rasa) |
| ৫ | জ্ঞানৰ প্ৰকাৰ | A Priori (অভিজ্ঞতা পূৰ্ববৰ্তী) | A Posteriori (অভিজ্ঞতা পৰৱৰ্তী) |
| ৬ | পদ্ধতি | অনুসিদ্ধান্ত (Deductive) | আগমন (Inductive) |
| ৭ | জ্ঞানৰ ধৰ্ম | সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য | সম্ভাব্য আৰু আংশিক |
| ৮ | আদৰ্শ বিজ্ঞান | গণিত আৰু যুক্তিবিজ্ঞান | প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান |
| ৯ | ইন্দ্ৰিয়ৰ স্থান | অগুৰুত্বপূৰ্ণ | মুখ্য |
| ১০ | সিদ্ধান্ত | সংশয়বাদ এৰাই চলে | সংশয়বাদলৈ গতি কৰে |
| ১১ | উদাহৰণ | ২ + ২ = ৪ (যুক্তিৰ পৰা) | সূৰ্য পূবে উদয় হয় (অভিজ্ঞতাৰ পৰা) |
[/wp:table]
প্ৰশ্ন ৪। কান্টৰ সমালোচনাবাদ (Criticism) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জাৰ্মান দাৰ্শনিক ইমানুৱেল কান্ট (Immanuel Kant) এ যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদ দুয়োৰে একপক্ষীয় দৃষ্টিভংগীক সমালোচনা কৰি দুয়োটাৰ মাজত সমন্বয় ঘটাইছে। তেওঁৰ এই সমন্বয়মূলক দৃষ্টিভংগীক সমালোচনাবাদ (Criticism) বুলি কোৱা হয়।
সমালোচনাবাদৰ মূল কথা: কান্টৰ মতে— “Thoughts without content are empty; intuitions without concepts are blind” অৰ্থাৎ “বিষয়বস্তুবিহীন চিন্তা শূন্য, ধাৰণাবিহীন প্ৰত্যক্ষণ অন্ধ।” অৰ্থাৎ জ্ঞানৰ বাবে ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা আৰু যুক্তি দুয়োটাৰে প্ৰয়োজন। ইন্দ্ৰিয়ই বিষয়বস্তু (Content) যোগান ধৰে আৰু বুদ্ধিয়ে সেই বিষয়বস্তুক আকাৰ (Form) দিয়ে।
প্ৰত্যক্ষণৰ আকাৰ: কান্টৰ মতে প্ৰত্যক্ষণৰ দুটা অগ্ৰজ আকাৰ আছে— দেশ (Space) আৰু কাল (Time)। এই দুটা মনৰ আকাৰ, বস্তুৰ গুণ নহয়।
বোধশক্তিৰ পদ: কান্টৰ মতে বোধশক্তিৰ ১২টা পদ (Categories) আছে যিবোৰ চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত—
(১) পৰিমাণৰ পদ: একতা, অনেকতা, সাৰ্বিকতা
(২) গুণৰ পদ: বাস্তৱতা, নিষেধ, সীমাবদ্ধতা
(৩) সম্বন্ধৰ পদ: দ্ৰৱ্য-গুণ, কাৰণ-কাৰ্য, অন্যোন্য সম্বন্ধ
(৪) মাত্ৰিকতাৰ পদ: সম্ভাৱ্যতা, অস্তিত্ব, অনিবাৰ্যতা।
সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণ: কান্টৰ মতে গণিত আৰু পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ অৱধাৰণসমূহ সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ। এই অৱধাৰণসমূহ অভিজ্ঞতাৰ পূৰ্ববৰ্তী হোৱাৰ লগতে নতুন তথ্যও যোগ কৰে।
Phenomena আৰু Noumena: কান্টৰ মতে আমি কেৱল বস্তু যেনেদৰে দেখা যায় (Phenomena) তাৰহে জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰোঁ; বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ (Noumena) অজ্ঞেয়।
মূল্যায়ন: কান্টৰ সমালোচনাবাদে যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ মাজত এক যুক্তিযুক্ত সমন্বয় ঘটাই দাৰ্শনিক চিন্তাৰ এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছে। তেওঁৰ এই দৃষ্টিভংগীক “বিচাৰদৰ্শন” বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) কাক বোলে? বৰ্গসঁৰ স্বজ্ঞাবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ স্বজ্ঞাবাদৰ সংজ্ঞা: স্বজ্ঞাবাদ (Intuitionism) হৈছে এনে এক জ্ঞানতাত্ত্বিক মতবাদ য’ত প্ৰত্যক্ষ আৰু অমাধ্যম স্বজ্ঞা (Intuition) ৰ মাধ্যমেৰে জ্ঞান লাভ কৰা হয় বুলি স্বীকাৰ কৰা হয়। এই জ্ঞান যুক্তি বা ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ।
বৰ্গসঁৰ স্বজ্ঞাবাদ: ফৰাচী দাৰ্শনিক হেনৰি বৰ্গসঁ (Henri Bergson) আধুনিক স্বজ্ঞাবাদৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা। তেওঁৰ মতে যুক্তি বা বুদ্ধিৰ মাধ্যমেৰে আমি কেৱল বস্তুৰ বাহ্যিক ৰূপহে জনিব পাৰোঁ; বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ জনিবলৈ স্বজ্ঞাৰ প্ৰয়োজন।
মূল ধাৰণাসমূহ:
(১) Durée (প্ৰকৃত কাল): বৰ্গসঁৰ মতে প্ৰকৃত কাল গাণিতিক কালৰ পৰা ভিন্ন। প্ৰকৃত কাল হৈছে এক প্ৰৱাহী আৰু অবিভাজ্য সত্তা।
(২) Élan Vital (জীৱনী শক্তি): বিশ্বৰ অভ্যন্তৰত এক জীৱনী শক্তি বিদ্যমান যিয়ে বিৱৰ্তনৰ মূল কাৰক।
(৩) স্বজ্ঞাৰ মাধ্যমেৰে জ্ঞান: বিশ্বৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ আৰু কালৰ প্ৰকৃত প্ৰৱাহ স্বজ্ঞাৰ মাধ্যমেৰেহে জনিব পাৰি।
(৪) প্ৰত্যক্ষ আৰু অমাধ্যম: স্বজ্ঞাত জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ মাজত কোনো মাধ্যম নাথাকে।
ভাৰতীয় স্বজ্ঞাবাদ: ভাৰতীয় দৰ্শনত বেদান্তৰ “অনুভূতি” ক স্বজ্ঞাৰ এক ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়। উপনিষদৰ মতে ব্ৰহ্ম জ্ঞান কেৱল স্বজ্ঞাৰ মাধ্যমেৰেহে লাভ কৰিব পাৰি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন উত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১। লকৰ অভিজ্ঞতাবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জন লক (1632-1704) আধুনিক অভিজ্ঞতাবাদৰ পিতৃ। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “An Essay Concerning Human Understanding” ত তেওঁ অভিজ্ঞতাবাদৰ মূল ভিত্তি স্থাপন কৰিছে। লকৰ মতে— মানৱ শিশুৰ মন জন্মৰ সময়ত এখন পৰিষ্কাৰ ফলক (Tabula Rasa) ৰ দৰে। অভিজ্ঞতাৰ মাধ্যমেৰে সেই ফলকত ধাৰণাবোৰ ক্ৰমে লিপিবদ্ধ হয়। অভিজ্ঞতাৰ দুটা উৎস— সংবেদন আৰু প্ৰতিফলন। তেওঁ ডেকাৰ্তৰ অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ মতবাদ খণ্ডন কৰিছে। লকৰ মতে যদি অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা থাকিলহেঁতেন, তেন্তে শিশু আৰু অসভ্য মানুহৰ মনতো সেইবোৰ থাকিলহেঁতেন।
প্ৰশ্ন ২। বাৰ্কলেৰ অভিজ্ঞতাবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জৰ্জ বাৰ্কলে (1685-1753) এজন আইৰিছ দাৰ্শনিক আৰু অভিজ্ঞতাবাদী। তেওঁৰ মতবাদক “আত্মনিষ্ঠ ভাববাদ” (Subjective Idealism) বুলি কোৱা হয়। বাৰ্কলেৰ বিখ্যাত উক্তি— “Esse est percipi” অৰ্থাৎ “প্ৰত্যক্ষ হোৱাটোৱেই বিদ্যমানতা।” তেওঁৰ মতে কেৱল মন আৰু ইয়াৰ ধাৰণাৰহে অস্তিত্ব আছে। বস্তুৰ মুখ্য আৰু গৌণ দুয়ো গুণেই মানসিক। বাৰ্কলেয়ে লকৰ মুখ্য গুণৰ ধাৰণাকো ব্যক্তিসাপেক্ষ বুলি প্ৰমাণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। হিউমৰ অভিজ্ঞতাবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ডেভিদ হিউম (1711-1776) এজন স্ক’টিছ দাৰ্শনিক আৰু চৰম অভিজ্ঞতাবাদী। তেওঁৰ মতে আমাৰ সকলো জ্ঞান প্ৰভাৱ (Impressions) আৰু ধাৰণা (Ideas) ৰ ৰূপত উপস্থিত। প্ৰভাৱ হৈছে প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা হৈছে প্ৰভাৱৰ স্মৃতি। হিউমে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৰু আত্মাৰ ধাৰণাকো অস্বীকাৰ কৰিছে। তেওঁ আত্মাক “ধাৰণাৰ সমষ্টি” (Bundle of Perceptions) বুলি কৈছে। তেওঁৰ অনুমান সমস্যা (Problem of Induction) দৰ্শন জগতত এক বিৱাদৰ বিষয়।
প্ৰশ্ন ৪। ডেকাৰ্তৰ পদ্ধতিগত সংশয় (Methodic Doubt) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰেনে ডেকাৰ্তে নিৰ্ভৰযোগ্য জ্ঞানৰ সন্ধানত পদ্ধতিগত সংশয় ৰ আশ্ৰয় ল’লে। তেওঁ সকলো বস্তুক সন্দেহ কৰিলে— ইন্দ্ৰিয়ৰ অভিজ্ঞতা, গাণিতিক সত্য, এনেকি ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বকো। কিন্তু এটা কথা তেওঁ সন্দেহ কৰিব নোৱাৰিলে— সন্দেহ কৰিবলৈ চিন্তা কৰিব লাগে। চিন্তা কৰিবলৈ চিন্তাকাৰীৰ অস্তিত্ব থাকিব লাগে। গতিকে— “Cogito ergo sum” অৰ্থাৎ “মই চিন্তা কৰিছোঁ, গতিকে মই আছোঁ।” এই সিদ্ধান্ত স্পষ্ট আৰু বিশদ, সেয়েহে নিৰ্ভৰযোগ্য জ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৫। অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ বিৰুদ্ধে লকৰ যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জন লকে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ মতবাদ বহু যুক্তিৰে খণ্ডন কৰিছে—
(১) সাৰ্বজনীনতাৰ অভাৱ: যদি অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা থাকিলহেঁতেন তেন্তে সকলো মানুহৰ মাজত সেইবোৰ একে হ’লহেঁতেন। কিন্তু শিশু, মূৰ্খ আৰু অসভ্য জাতিৰ মাজত এনে ধাৰণা পোৱা নাযায়।
(২) সম্মতিৰ অভাৱ: ঈশ্বৰ আৰু নৈতিকতাৰ ধাৰণা বিভিন্ন জাতি আৰু সংস্কৃতিত বেলেগ বেলেগ। এনে হ’লে সাৰ্বজনীনতা ৰক্ষা নহয়।
(৩) অভিজ্ঞতাৰ পৰা ব্যাখ্যা: যিবোৰ ধাৰণাক অন্তৰ্নিহিত বুলি কোৱা হৈছে সেইবোৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰাও পোৱা যাব পাৰে।
(৪) অপ্ৰয়োজনীয়তা: অভিজ্ঞতাৰ মাধ্যমেৰে সকলো জ্ঞান লাভ কৰিব পৰা গ’লে অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ অনুমানৰ প্ৰয়োজন নাই।
প্ৰশ্ন ৬। যুক্তিবাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যুক্তিবাদৰ সমালোচনাসমূহ হ’ল—
(১) যুক্তিবাদে ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতাৰ গুৰুত্বক অস্বীকাৰ কৰিছে যিটো সঠিক নহয়। বহু বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰাহে সম্ভৱ হৈছে।
(২) অন্তৰ্নিহিত ধাৰণাৰ মতবাদ অপ্ৰমাণিত। লকে যুক্তিৰে এই মতবাদ খণ্ডন কৰিছে।
(৩) “স্পষ্ট আৰু বিশদ” বুলি ক’ৰ মাপদণ্ড স্পষ্ট নহয়। কোনো ব্যক্তিৰ বাবে স্পষ্ট হোৱা ধাৰণা আনৰ বাবে স্পষ্ট নহ’বও পাৰে।
(৪) যুক্তিবাদৰ অনুসিদ্ধান্ত পদ্ধতিৰ সকলো জ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়।
(৫) যুক্তিবাদে আত্মতত্ত্ববিদ্যাত আবদ্ধ হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭। অভিজ্ঞতাবাদৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাবাদৰ সমালোচনাসমূহ হ’ল—
(১) অভিজ্ঞতাবাদে যুক্তিৰ ভূমিকাক অস্বীকাৰ কৰিছে। কিন্তু কেৱল ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা গণিত আৰু যুক্তিবিজ্ঞানৰ সত্য পোৱা সম্ভৱ নহয়।
(২) অভিজ্ঞতাবাদ চৰম আকাৰত গ’লে সংশয়বাদ আৰু অজ্ঞেয়বাদলৈ গতি কৰে (যেনে— হিউমৰ ক্ষেত্ৰত)।
(৩) অভিজ্ঞতাবাদে সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য জ্ঞানৰ ব্যাখ্যা দিব নোৱাৰে।
(৪) Tabula Rasa ৰ মতবাদ আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ নহয়। মানৱ শিশুৰ মনত কিছুমান প্ৰৱৃত্তি জন্মগতভাৱে থাকে।
(৫) সাৰ্বিকীকৰণৰ ভিত্তি অভিজ্ঞতাবাদে দিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৮। কান্টৰ সমালোচনাবাদৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কান্টৰ সমালোচনাবাদৰ গুৰুত্ব—
(১) যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ একপক্ষীয় দৃষ্টিভংগীক সমন্বয় কৰিছে।
(২) “সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণ” ৰ মাধ্যমেৰে এক নতুন দাৰ্শনিক ধাৰণা প্ৰদান কৰিছে।
(৩) Phenomena আৰু Noumena ৰ পাৰ্থক্যৰ মাধ্যমেৰে জ্ঞানৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
(৪) দেশ আৰু কালক মনৰ আকাৰ বুলি প্ৰমাণ কৰি নতুন দৃষ্টিভংগী দিছে।
(৫) আধুনিক দৰ্শনৰ এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯। জ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ আৱশ্যকীয় চৰ্ত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্লেটোৰ মতে জ্ঞান হৈছে ‘যথাৰ্থ প্ৰমাণিত সত্য বিশ্বাস’ (Justified True Belief)। জ্ঞানৰ আৱশ্যকীয় চৰ্তসমূহ—
(১) সত্যতা (Truth): বিশ্বাসৰ বিষয়টো সত্য হ’ব লাগিব। মিছা কথা জ্ঞান হ’ব নোৱাৰে।
(২) বিশ্বাস (Belief): জ্ঞাতাই বিষয়টো বিশ্বাস কৰিব লাগিব। অবিশ্বাস কৰা কথা জ্ঞান নহয়।
(৩) প্ৰমাণ (Justification): বিশ্বাসৰ বাবে যথাৰ্থ যুক্তি বা প্ৰমাণ থাকিব লাগিব। অজ্ঞাতকাৰণৰ বিশ্বাস জ্ঞান নহয়।
প্ৰশ্ন ১০। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ প্ৰমাণতত্ত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনত জ্ঞানৰ উৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা প্ৰমাণতত্ত্ব ৰ মাধ্যমেৰে দিয়া হৈছে। প্ৰমাণ অৰ্থাৎ যথাৰ্থ জ্ঞানৰ সাধন। মীমাংসা দৰ্শনে ছটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰিছে—
(১) প্ৰত্যক্ষ: ইন্দ্ৰিয়ৰ মাধ্যমেৰে প্ৰাপ্ত প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান।
(২) অনুমান: এটা জ্ঞাত তথ্যৰ পৰা আন এটা তথ্যলৈ যুক্তিৰে অগ্ৰসৰ হোৱা।
(৩) উপমান: তুলনাৰ মাধ্যমেৰে অজ্ঞাতৰ জ্ঞান লাভ।
(৪) শব্দ: বিশ্বাসযোগ্য ব্যক্তিৰ বচন বা বেদৰ পৰা প্ৰাপ্ত জ্ঞান।
(৫) অৰ্থাপত্তি: পৰিকল্পনাৰ মাধ্যমেৰে অজ্ঞাতৰ ব্যাখ্যা।
(৬) অনুপলব্ধি: অভাৱ বা অনুপস্থিতিৰ জ্ঞান।
চাৰিটা মতবাদৰ তুলনামূলক আলোচনা
[wp:table]
| বিন্দু | যুক্তিবাদ | অভিজ্ঞতাবাদ | সমালোচনাবাদ | স্বজ্ঞাবাদ |
|---|---|---|---|---|
| ইংৰাজী নাম | Rationalism | Empiricism | Criticism | Intuitionism |
| উৎস | যুক্তি | ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা | যুক্তি + অভিজ্ঞতা | স্বজ্ঞা |
| প্ৰৱক্তা | ডেকাৰ্ত, স্পিনোজা | লক, বাৰ্কলে, হিউম | কান্ট | বৰ্গসঁ |
| অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা | স্বীকাৰ | অস্বীকাৰ | আংশিক স্বীকাৰ | প্ৰাসংগিক নহয় |
| পদ্ধতি | অনুসিদ্ধান্ত | আগমন | অগ্ৰজ-পশ্চাজ | প্ৰত্যক্ষ স্বজ্ঞা |
| জ্ঞানৰ প্ৰকাৰ | A Priori | A Posteriori | Synthetic A Priori | প্ৰত্যক্ষ অমাধ্যম |
| মনৰ স্বৰূপ | সক্ৰিয় | নিষ্ক্ৰিয় | সংগঠনাত্মক | প্ৰৱাহী |
| মূল উক্তি | Cogito ergo sum | Tabula Rasa | চিন্তা + প্ৰত্যক্ষণ | Élan Vital |
[/wp:table]
শব্দাৰ্থ (Glossary)
[wp:table]
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Epistemology | জ্ঞানতত্ত্ব |
| Knowledge | জ্ঞান |
| Justified True Belief | যথাৰ্থ প্ৰমাণিত সত্য বিশ্বাস |
| Rationalism | যুক্তিবাদ |
| Empiricism | অভিজ্ঞতাবাদ |
| Criticism | সমালোচনাবাদ |
| Intuitionism | স্বজ্ঞাবাদ |
| Reason | যুক্তি, বুদ্ধি |
| Sense Experience | ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা |
| Innate Ideas | অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা |
| Adventitious Ideas | আগন্তুক ধাৰণা |
| Factitious Ideas | কাল্পনিক ধাৰণা |
| Tabula Rasa | পৰিষ্কাৰ ফলক |
| Sensation | সংবেদন |
| Reflection | প্ৰতিফলন, স্বসংবেদন |
| Primary Qualities | মুখ্য গুণ |
| Secondary Qualities | গৌণ গুণ |
| A Priori | অভিজ্ঞতা পূৰ্ববৰ্তী |
| A Posteriori | অভিজ্ঞতা পৰৱৰ্তী |
| Deductive Method | অনুসিদ্ধান্ত পদ্ধতি |
| Inductive Method | আগমন পদ্ধতি |
| Cogito ergo sum | মই চিন্তা কৰিছোঁ, গতিকে মই আছোঁ |
| Esse est percipi | প্ৰত্যক্ষ হোৱাটোৱেই বিদ্যমানতা |
| Synthetic A Priori Judgment | সংশ্লেষণাত্মক অগ্ৰজ অৱধাৰণ |
| Categories of Understanding | বোধশক্তিৰ পদ |
| Phenomena | প্ৰতীয়মান বস্তু |
| Noumena | বস্তুৰ স্বৰূপ |
| Transcendental Idealism | অতীন্দ্ৰিয় ভাববাদ |
| Intuition | স্বজ্ঞা |
| Élan Vital | জীৱনী শক্তি |
| Durée | প্ৰকৃত কাল |
| Pramana | প্ৰমাণ |
| Pratyaksha | প্ৰত্যক্ষ |
| Anumana | অনুমান |
| Upamana | উপমান |
| Shabda | শব্দ |
| Arthapatti | অৰ্থাপত্তি |
| Anupalabdhi | অনুপলব্ধি |
| Methodic Doubt | পদ্ধতিগত সংশয় |
| Bundle Theory | সমষ্টিতত্ত্ব |
| Problem of Induction | আগমন সমস্যা |
| Subjective Idealism | আত্মনিষ্ঠ ভাববাদ |
| Impressions | প্ৰভাৱ |
| Ideas | ধাৰণা |
| Self-evident Truth | স্বতঃসিদ্ধ সত্য |
| Anubhuti | অনুভূতি |
[/wp:table]
অধিক প্ৰশ্ন উত্তৰ (More Questions)
প্ৰশ্ন ১। স্পিনোজাৰ যুক্তিবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বেনেডিক্ট স্পিনোজা (1632-1677) এজন ডাচ যুক্তিবাদী দাৰ্শনিক। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “Ethics” ত তেওঁ যুক্তিবাদৰ এক বিশদ ৰূপ আগবঢ়াইছে। তেওঁৰ মতে— বিশ্বত কেৱল এটা দ্ৰৱ্যৰ অস্তিত্ব আছে, সেইটোৱেই হৈছে ঈশ্বৰ বা প্ৰকৃতি (Deus sive Natura)। তেওঁ গণিতৰ পদ্ধতিৰে দৰ্শনৰ সমস্যাবোৰ সমাধান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। স্পিনোজাৰ মতে— মানুহৰ মুক্তিৰ পথ হৈছে যুক্তিৰ মাধ্যমেৰে ঈশ্বৰ বা প্ৰকৃতিক বুজা।
প্ৰশ্ন ২। লাইবনিজৰ যুক্তিবাদ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গ’টফ্ৰাইড লাইবনিজ (1646-1716) এজন জাৰ্মান যুক্তিবাদী দাৰ্শনিক আৰু গণিতজ্ঞ। তেওঁৰ মূল ধাৰণাসমূহ—
(১) মোনাড (Monad): বিশ্বৰ মূল গাঠনি একক, যিবোৰ সৰল আৰু অবিভাজ্য আধ্যাত্মিক সত্তা।
(২) পূৰ্ব-প্ৰতিষ্ঠিত সমন্বয় (Pre-established Harmony): ঈশ্বৰে আগৰে পৰাই সকলো মোনাডৰ মাজত সমন্বয় স্থাপন কৰি ৰাখিছে।
(৩) সম্ভাৱ্য আৰু অনিবাৰ্য সত্য: সত্য দুই প্ৰকাৰৰ— যুক্তিৰ সত্য (অনিবাৰ্য) আৰু ঘটনাৰ সত্য (সম্ভাৱ্য)।
লাইবনিজৰ মতে এই বিশ্ব সম্ভৱ সকলো বিশ্বৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
প্ৰশ্ন ৩। অভিজ্ঞতাবাদ কিয় সংশয়বাদলৈ গতি কৰে?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাবাদৰ চৰম পৰিণতি হৈছে সংশয়বাদ। কাৰণ—
(১) যদি সকলো জ্ঞান ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা আহে, তেন্তে ইন্দ্ৰিয়ৰ বাহিৰৰ একো নাজানি।
(২) ইন্দ্ৰিয়ৰ অভিজ্ঞতা পৰিৱৰ্তনশীল আৰু ব্যক্তিসাপেক্ষ।
(৩) সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য সত্যৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰিব লাগে।
(৪) কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৰু আত্মাৰ ধাৰণা প্ৰশ্নসাপেক্ষ হৈ পৰে।
হিউমৰ দৰ্শনত এই সংশয়বাদ চৰম ৰূপত প্ৰকাশ পাইছে।
প্ৰশ্ন ৪। ডেকাৰ্ত আৰু লকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ
[wp:table]
| বিন্দু | ডেকাৰ্ত | লক |
|---|---|---|
| মতবাদ | যুক্তিবাদ | অভিজ্ঞতাবাদ |
| জ্ঞানৰ উৎস | যুক্তি | ইন্দ্ৰিয় অভিজ্ঞতা |
| মন | সক্ৰিয়, ধাৰণা পূৰ্ণ | নিষ্ক্ৰিয়, পৰিষ্কাৰ ফলক |
| অন্তৰ্নিহিত ধাৰণা | স্বীকাৰ | অস্বীকাৰ |
| পদ্ধতি | পদ্ধতিগত সংশয় | অভিজ্ঞতাজনিত পৰ্যবেক্ষণ |
| মূল উক্তি | Cogito ergo sum | Tabula Rasa |
| জাতীয়তা | ফৰাচী | ইংৰাজ |
[/wp:table]
প্ৰশ্ন ৫। কান্টে কেনেকৈ যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ সমন্বয় ঘটাইছে?
উত্তৰঃ কান্টে যুক্তিবাদৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে—
(১) মনৰ অগ্ৰজ আকাৰ আৰু পদৰ ধাৰণা।
(২) সাৰ্বজনীন আৰু অনিবাৰ্য জ্ঞানৰ সম্ভাৱনা।
(৩) যুক্তিৰ গুৰুত্ব।
কান্টে অভিজ্ঞতাবাদৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে—
(১) সকলো জ্ঞান অভিজ্ঞতাৰে আৰম্ভ হয়।
(২) ইন্দ্ৰিয়ৰ গুৰুত্ব।
(৩) Phenomena ৰ সীমাত জ্ঞান আবদ্ধ।
এইদৰে তেওঁ “বিষয়বস্তুবিহীন চিন্তা শূন্য, ধাৰণাবিহীন প্ৰত্যক্ষণ অন্ধ” এই মূলমন্ত্ৰৰ মাধ্যমেৰে দুয়োৰে সমন্বয় ঘটাইছে।
প্ৰশ্ন ৬। কান্টৰ ১২টা পদৰ তালিকা দিয়া।
উত্তৰঃ কান্টৰ ১২টা পদ চাৰি শ্ৰেণীত বিভক্ত—
[wp:table]
| শ্ৰেণী | পদসমূহ |
|---|---|
| পৰিমাণৰ পদ (Quantity) | একতা (Unity), অনেকতা (Plurality), সাৰ্বিকতা (Totality) |
| গুণৰ পদ (Quality) | বাস্তৱতা (Reality), নিষেধ (Negation), সীমাবদ্ধতা (Limitation) |
| সম্বন্ধৰ পদ (Relation) | দ্ৰৱ্য-গুণ (Substance-Accident), কাৰণ-কাৰ্য (Cause-Effect), অন্যোন্য সম্বন্ধ (Reciprocity) |
| মাত্ৰিকতাৰ পদ (Modality) | সম্ভাৱ্যতা (Possibility), অস্তিত্ব (Existence), অনিবাৰ্যতা (Necessity) |
[/wp:table]
প্ৰশ্ন ৭। বৰ্গসঁৰ স্বজ্ঞাবাদৰ মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্গসঁৰ স্বজ্ঞাবাদৰ গুৰুত্ব—
(১) যুক্তি আৰু অভিজ্ঞতাৰ সীমাৰ বাহিৰৰ এক জ্ঞানৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাইছে।
(২) বিশ্বৰ পৰিৱৰ্তনশীল স্বৰূপৰ ব্যাখ্যা দিছে।
(৩) ভাৰতীয় বেদান্তৰ অনুভূতি ধাৰণাৰ সৈতে সাদৃশ্য আছে।
সমালোচনা—
(১) স্বজ্ঞাৰ স্বৰূপ অস্পষ্ট।
(২) স্বজ্ঞা পৰীক্ষাযোগ্য নহয়।
(৩) ব্যক্তিসাপেক্ষ হোৱাৰ আশংকা থাকে।
প্ৰশ্ন ৮। জ্ঞানতত্ত্বত যুক্তিবাদ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ যুক্তিবাদৰ গুৰুত্ব—
(১) ই গণিত আৰু যুক্তিবিজ্ঞানৰ সাৰ্বজনীন সত্যৰ ব্যাখ্যা দিয়ে।
(২) সংশয়বাদৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(৩) মানৱ মনৰ সক্ৰিয়তা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
(৪) দৰ্শনৰ ভিত্তি দৃঢ় কৰে।
(৫) আধুনিক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯। জ্ঞানতত্ত্বত অভিজ্ঞতাবাদ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতাবাদৰ গুৰুত্ব—
(১) আধুনিক বিজ্ঞানৰ ভিত্তি।
(২) পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ গুৰুত্ব দাঙি ধৰে।
(৩) অজ্ঞতাৰ স্বীকৃতি দিয়ে।
(৪) প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ পদ্ধতিৰ ভিত্তি।
(৫) মুক্ত আৰু গণতান্ত্ৰিক চিন্তাৰ পথ মুকলি কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০। নাইয়ায়িকসকলে কেইবিধ প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱক্তা গৌতম মুনিয়ে চাৰিবিধ প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰিছে—
(১) প্ৰত্যক্ষ – ইন্দ্ৰিয়জ জ্ঞান
(২) অনুমান – যুক্তিৰ মাধ্যমেৰে প্ৰাপ্ত জ্ঞান
(৩) উপমান – সাদৃশ্যজনিত জ্ঞান
(৪) শব্দ – বচন প্ৰমাণ
ন্যায়িকসকলে অৰ্থাপত্তি আৰু অনুপলব্ধিক স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ বুলি স্বীকাৰ নকৰে।
প্ৰশ্ন ১১। বেদান্ত দৰ্শনত অনুভূতি কি?
উত্তৰঃ বেদান্ত দৰ্শনত অনুভূতি হৈছে ব্ৰহ্ম জ্ঞানৰ একমাত্ৰ উপায়। ই হৈছে এক প্ৰত্যক্ষ আৰু অমাধ্যম জ্ঞান যিটো ইন্দ্ৰিয় বা যুক্তিৰ পৰা আহা নহয়। শংকৰাচাৰ্যৰ মতে— ব্ৰহ্ম অনন্ত, অসীম, এক আৰু অদ্বিতীয়। এই ব্ৰহ্মক বুজিবলৈ সাধক যোগ-সাধনাৰ মাধ্যমেৰে অনুভূতিৰ স্তৰলৈ উন্নীত হ’ব লাগে। এই অনুভূতি পশ্চিমীয়া স্বজ্ঞাবাদৰ স্বজ্ঞাৰ অনুৰূপ।
প্ৰশ্ন ১২। কান্টৰ “অতীন্দ্ৰিয় ভাববাদ” (Transcendental Idealism) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কান্টৰ দৰ্শনিক দৃষ্টিভংগীক অতীন্দ্ৰিয় ভাববাদ বুলি কোৱা হয়। এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল কথা—
(১) আমি যিকোনো বস্তুক প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ আগতেই দেশ আৰু কালৰ আকাৰ আমাৰ মনত উপস্থিত থাকে।
(২) বস্তুৰ গুণ বুলি ভবা বহুতো বিষয় প্ৰকৃততে মনৰ গঠনাত্মক ক্ৰিয়াৰ ফল।
(৩) আমি বস্তু যেনেদৰে আছে (Noumena) তাক জনিব নোৱাৰোঁ; আমি কেৱল বস্তু যেনেদৰে আমাৰ আগত প্ৰকাশ পায় (Phenomena) তাকহে জনিব পাৰোঁ।
(৪) জ্ঞান সম্ভৱ হোৱাৰ চৰ্ত যুক্তি আৰু অভিজ্ঞতা দুয়োটাৰে সমন্বয়।
প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, ASSEB ৰ Class 11 তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন বিষয়ৰ দ্বাদশ অধ্যায় — জ্ঞানৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় তত্ত্ব ৰ এই বিশদ আলোচনা আশা কৰোঁ আপোনাৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। যুক্তিবাদ, অভিজ্ঞতাবাদ, সমালোচনাবাদ আৰু স্বজ্ঞাবাদ— এই চাৰিটা মতবাদৰ মূল ধাৰণা, প্ৰৱক্তা, যুক্তি, সমালোচনা আৰু পাৰস্পৰিক তুলনা ভালদৰে অধ্যয়ন কৰি প্ৰশ্নৰ উত্তৰ লিখাৰ অনুশীলন কৰক। আৰু অধিক অধ্যয়নৰ বাবে HSLC GURU ৰ লগত থাকক। ধন্যবাদ।