নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থীসকল! HSLC GURU-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত একাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) পাঠ্যপুথিৰ একাদশ অধ্যায় “ভাৰতীয় দৰ্শন (Indian Philosophy)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তালিকাসমূহ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰস্তুত কৰি দিছোঁ। ভাৰতীয় দৰ্শন বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু গভীৰ চিন্তাৰ ধাৰা, য’ত আস্তিক আৰু নাস্তিক — এই দুই ভাগত মুঠ ন’টা প্ৰধান সম্প্ৰদায়ৰ সমাহাৰ ঘটিছে। প্ৰতিটো বিদ্যালয়ৰে নিজস্ব তত্ত্বদৃষ্টি, জ্ঞানতত্ত্ব আৰু আচৰণপদ্ধতি আছে; কিন্তু সকলোৰে অন্তিম লক্ষ্য হৈছে মোক্ষ বা মুক্তি লাভ। এই পাঠটোৱে শিক্ষাৰ্থীসকলক ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক ঐতিহ্য, দাৰ্শনিক চিন্তাৰ মৌলিক স্বৰূপ আৰু আধুনিক জীৱনত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা বুজাত সহায় কৰিব। তলৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

ভাৰতীয় দৰ্শন বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰাচীন দাৰ্শনিক ঐতিহ্য। ই বেদ, উপনিষদ, গীতা আৰু পুৰাণৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ক্ৰমে বিকাশ লাভ কৰিছে। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ সাধাৰণ লক্ষণসমূহ হ’ল — আধ্যাত্মিকতা, কৰ্ম আৰু সংসাৰৰ ধাৰণা, মোক্ষক পৰম পুৰুষাৰ্থ ৰূপে স্বীকাৰ, জ্ঞান আৰু আচৰণৰ সমন্বয়, আৰু অনুভূতি বা সাক্ষাৎকাৰৰ প্ৰাধান্য।

বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰা বা নকৰাৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় দৰ্শনক আস্তিক (Astika) আৰু নাস্তিক (Nastika) এই দুই ভাগত ভাগ কৰা হৈছে। আস্তিক সম্প্ৰদায় ছয়টা — ন্যায়, বৈশেষিক, সাংখ্য, যোগ, মীমাংসা আৰু বেদান্ত। ইহঁতকেই একেলগে ষড় দৰ্শন বুলি কোৱা হয়। নাস্তিক সম্প্ৰদায় তিনিটা — চাৰ্বাক, বৌদ্ধ আৰু জৈন।

ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক গৌতম মুনি; ই তৰ্কবিজ্ঞান আৰু প্ৰমাণতত্ত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কণাদ; ই পৰমাণুবাদ আৰু পদাৰ্থতত্ত্বৰ ব্যাখ্যা দিয়ে। সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কপিল মুনি; ই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ দ্বৈতবাদ আৰু ত্ৰিগুণ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। যোগ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক পতঞ্জলি; অষ্টাঙ্গ যোগৰ মাধ্যমেৰে চিত্তবৃত্তি নিৰোধেই ইয়াৰ লক্ষ্য। মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক জৈমিনি; বৈদিক যজ্ঞ-যাগ আৰু কৰ্মকাণ্ডই ইয়াৰ মুখ্য বিষয়। বেদান্ত দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক বাদৰায়ণ; ব্ৰহ্ম, আত্মা আৰু মোক্ষৰ স্বৰূপ ইয়াৰ আলোচ্য বিষয়। বেদান্তৰ তিনিটা প্ৰধান শাখা — শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈতবাদ, ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ আৰু মাধৱাচাৰ্যৰ দ্বৈতবাদ।

নাস্তিক সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত চাৰ্বাক দৰ্শন জড়বাদী আৰু সুখবাদী; ই কেৱল প্ৰত্যক্ষকেই প্ৰমাণ বুলি স্বীকাৰ কৰে। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক গৌতম বুদ্ধ; চাৰিটা আৰ্যসত্য, অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ, অনিত্যবাদ, অনাত্মবাদ আৰু প্ৰতীত্যসমুৎপাদ ইয়াৰ মূল তত্ত্ব। জৈন দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক মহাবীৰ; অহিংসা, অনেকান্তবাদ, স্যাদ্বাদ, জীৱ-অজীৱ আৰু ত্ৰিৰত্ন (সম্যক্ দৰ্শন, সম্যক্ জ্ঞান, সম্যক্ চাৰিত্ৰ) ইয়াৰ মূল শিক্ষা।

Summary (in English)

Indian Philosophy is one of the oldest philosophical traditions in the world, originating from the Vedas, Upanishads, Bhagavad Gita and Puranas. Its general characteristics include spiritual orientation, the doctrines of karma and samsara, moksha as the supreme goal of life, harmony between knowledge (jnana) and action (acara), and the importance of intuition (anubhuti). Based on acceptance or rejection of Vedic authority, Indian philosophy is divided into Astika (orthodox) and Nastika (heterodox) schools. The six Astika schools — Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mimamsa and Vedanta — together known as the Sad-Darshana. The three Nastika schools are Charvaka, Buddhism and Jainism. Each school presents a distinct view on metaphysics, epistemology and ethics, but all share the common goal of liberation (moksha) from the cycle of birth and death.

প্ৰশ্ন উত্তৰ (Textual Question Answers)

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type Questions)

প্ৰশ্ন ১। “Philosophy” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰঃ “Philosophy” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ “ফিলোছ” (philos = প্ৰেম) আৰু “ছফিয়া” (sophia = জ্ঞান) — এই দুটা শব্দৰ পৰা আহিছে। অৰ্থাৎ ইয়াৰ অৰ্থ “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম”।

প্ৰশ্ন ২। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ মুখ্য দুটা ভাগ কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ মুখ্য দুটা ভাগ হৈছে — (ক) আস্তিক বা বৈদিক দৰ্শন আৰু (খ) নাস্তিক বা অবৈদিক দৰ্শন।

প্ৰশ্ন ৩। আস্তিক দৰ্শন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ দাৰ্শনিক সম্প্ৰদায়ে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰে, সেইবোৰক আস্তিক দৰ্শন বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। নাস্তিক দৰ্শন কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ দাৰ্শনিক সম্প্ৰদায়ে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ নকৰে, সেইবোৰক নাস্তিক দৰ্শন বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৫। ষড় দৰ্শন কি?

উত্তৰঃ আস্তিক বা বৈদিক সম্প্ৰদায়ৰ ছয়টা দৰ্শন — ন্যায়, বৈশেষিক, সাংখ্য, যোগ, মীমাংসা আৰু বেদান্ত — এই ছয়টা দৰ্শনক একেলগে ষড় দৰ্শন বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৬। ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল গৌতম মুনি (অক্ষপাদ গৌতম)।

প্ৰশ্ন ৭। বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি কণাদ (উলূক)।

প্ৰশ্ন ৮। সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি কপিল।

প্ৰশ্ন ৯। যোগ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ যোগ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি পতঞ্জলি।

প্ৰশ্ন ১০। মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ পূৰ্ব মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি জৈমিনি।

প্ৰশ্ন ১১। বেদান্ত দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ বেদান্ত বা উত্তৰ মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি বাদৰায়ণ (ব্যাসদেৱ)।

প্ৰশ্ন ১২। চাৰ্বাক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ চাৰ্বাক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে বৃহস্পতিৰ নাম পোৱা যায়; ইয়াক লোকায়ত দৰ্শন বুলিও কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল গৌতম বুদ্ধ (সিদ্ধাৰ্থ)।

প্ৰশ্ন ১৪। জৈন দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ জৈন দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহাবীৰ বৰ্ধমান (২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ)। ইয়াৰ মূল আৰম্ভণিকৰ্তা ঋষভনাথ আছিল।

প্ৰশ্ন ১৫। চাৰিটা আৰ্যসত্য কোন দৰ্শনৰ?

উত্তৰঃ চাৰিটা আৰ্যসত্য (Four Noble Truths) বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মূল শিক্ষা।

প্ৰশ্ন ১৬। অষ্টাঙ্গ যোগৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ অষ্টাঙ্গ যোগৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহৰ্ষি পতঞ্জলি।

প্ৰশ্ন ১৭। অহিংসা কোন দৰ্শনৰ মূল আদৰ্শ?

উত্তৰঃ অহিংসা জৈন দৰ্শনৰ মূল আদৰ্শ।

প্ৰশ্ন ১৮। স্যাদ্বাদ কোন দৰ্শনৰ?

উত্তৰঃ স্যাদ্বাদ জৈন দৰ্শনৰ এক বিশেষ তত্ত্ব।

প্ৰশ্ন ১৯। অনিত্যবাদ কোন দৰ্শনৰ?

উত্তৰঃ অনিত্যবাদ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মৌলিক তত্ত্ব।

প্ৰশ্ন ২০। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ — এই দুই তত্ত্ব কোন দৰ্শনৰ?

উত্তৰঃ প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ এই দুই তত্ত্ব সাংখ্য দৰ্শনৰ।

প্ৰশ্ন ২১। পৰমাণুবাদ কোন দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব?

উত্তৰঃ পৰমাণুবাদ বৈশেষিক দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব।

প্ৰশ্ন ২২। চাৰ্বাকে কোনটো প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে?

উত্তৰঃ চাৰ্বাকে কেৱল প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণহে স্বীকাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ২৩। মোক্ষ মানে কি?

উত্তৰঃ জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা চিৰমুক্তি লাভ কৰাকেই মোক্ষ বোলে।

প্ৰশ্ন ২৪। অদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ অদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল আদি শংকৰাচাৰ্য।

প্ৰশ্ন ২৫। বিশিষ্টাদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ বিশিষ্টাদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল ৰামানুজাচাৰ্য।

প্ৰশ্ন ২৬। দ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?

উত্তৰঃ দ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল মাধৱাচাৰ্য।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type Questions)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ সাধাৰণ লক্ষণসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ সাধাৰণ লক্ষণসমূহ হ’ল —

(ক) আধ্যাত্মিকতা: ভাৰতীয় দৰ্শন মূলতঃ আধ্যাত্মিক; ই কেৱল জাগতিক জ্ঞানৰ সন্ধানতে সীমাবদ্ধ নহয়, পৰমসত্যৰ উপলব্ধিকেই লক্ষ্য কৰে।

(খ) জ্ঞান আৰু আচৰণৰ সমন্বয়: তত্ত্ব আৰু ব্যৱহাৰ — এই দুয়োৰে সমন্বয় কৰা হয়।

(গ) কৰ্ম আৰু সংসাৰৰ ধাৰণা: জীৱে নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি ফল ভোগ কৰে আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত আৱদ্ধ থাকে।

(ঘ) মোক্ষ পৰম পুৰুষাৰ্থ: সকলো ভাৰতীয় দৰ্শনৰে চৰম লক্ষ্য হৈছে মোক্ষ লাভ।

(ঙ) অনুভূতিমূলক পদ্ধতি: অনুভূতি বা সাক্ষাৎকাৰক প্ৰাধান্য দিয়া হয়।

(চ) ধৰ্মৰ গুৰুত্ব: ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ — এই চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ ধাৰণা।

প্ৰশ্ন ২। আস্তিক আৰু নাস্তিক দৰ্শনৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ বেদৰ প্ৰামাণ্য বা অপৌৰুষেয়তাৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় দৰ্শনক আস্তিক আৰু নাস্তিক — এই দুই ভাগত ভাগ কৰা হৈছে। যিবোৰ দৰ্শনে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰে, সেইবোৰ আস্তিক; যেনে — ন্যায়, বৈশেষিক, সাংখ্য, যোগ, মীমাংসা আৰু বেদান্ত। যিবোৰে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ নকৰে, সেইবোৰ নাস্তিক; যেনে — চাৰ্বাক, বৌদ্ধ আৰু জৈন।

প্ৰশ্ন ৩। ন্যায় দৰ্শনৰ মূল বিষয়বস্তু কি?

উত্তৰঃ ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক গৌতম মুনি। ই মূলতঃ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু প্ৰমাণতত্ত্বৰ দৰ্শন। ন্যায়ে চাৰি প্ৰকাৰৰ প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে — প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান আৰু শব্দ। অনুমানৰ ক্ষেত্ৰত পঞ্চাঙ্গ ন্যায়ৰ ব্যৱস্থা আছে — প্ৰতিজ্ঞা, হেতু, উদাহৰণ, উপনয় আৰু নিগমন। মিথ্যা জ্ঞানৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিলেহে মোক্ষ লাভ হয় বুলি ন্যায়ই কয়।

প্ৰশ্ন ৪। বৈশেষিক দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব কি?

উত্তৰঃ বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি কণাদ। ইয়াৰ মূল তত্ত্ব হ’ল পৰমাণুবাদ। জগতৰ যাৱতীয় বস্তু পৰমাণুৰ সমষ্টিৰ ফলত গঠিত। কণাদে সাতপ্ৰকাৰৰ পদাৰ্থৰ উল্লেখ কৰিছে — দ্ৰব্য, গুণ, কৰ্ম, সামান্য, বিশেষ, সমৱায় আৰু অভাৱ। দ্ৰব্যৰ সংখ্যা ন’টা — পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু, আকাশ, কাল, দিক্, আত্মা আৰু মন। বিশেষ পদাৰ্থৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবেই ইয়াৰ নাম বৈশেষিক হৈছে।

প্ৰশ্ন ৫। সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল শিক্ষা কি?

উত্তৰঃ সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি কপিল। ই দ্বৈতবাদী দৰ্শন; ই প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ — এই দুই মূল তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰে। প্ৰকৃতি জড়, অচেতন আৰু ত্ৰিগুণযুক্ত (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ); পুৰুষ চেতন, কূটস্থ আৰু নিৰ্বিকাৰ। প্ৰকৃতিৰ পৰিণামৰ ফলত জগতৰ সৃষ্টি হয়। সাংখ্যই সৎকাৰ্যবাদ স্বীকাৰ কৰে অৰ্থাৎ কাৰ্য কাৰণতে নিহিত হৈ থাকে। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ ভেদজ্ঞানেই মোক্ষৰ উপায়।

প্ৰশ্ন ৬। যোগ দৰ্শনৰ অষ্টাঙ্গসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ মহৰ্ষি পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰৰ মতে যোগৰ আঠটা অঙ্গ আছে — (১) যম, (২) নিয়ম, (৩) আসন, (৪) প্ৰাণায়াম, (৫) প্ৰত্যাহাৰ, (৬) ধাৰণা, (৭) ধ্যান আৰু (৮) সমাধি। এই অষ্টাঙ্গৰ অভ্যাসৰ দ্বাৰাই চিত্তবৃত্তি নিৰোধ হয় আৰু পুৰুষে কৈৱল্য বা মুক্তি লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৭। মীমাংসা দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য কি?

উত্তৰঃ মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি জৈমিনি। ই মূলতঃ বৈদিক যজ্ঞ-যাগ আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ ব্যাখ্যা কৰে। বেদৰ কৰ্মকাণ্ড অংশৰ বৈধতা প্ৰতিষ্ঠা কৰাই ইয়াৰ মুখ্য লক্ষ্য। ধৰ্ম-অনুষ্ঠান কৰিলে মানুহে স্বৰ্গসুখ লাভ কৰিব পাৰে আৰু ক্ৰমে মুক্তিৰ পথত আগবাঢ়িব পাৰে। মীমাংসাই অপূৰ্ব তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰে — অৰ্থাৎ যজ্ঞৰ ফল ভৱিষ্যতলৈ সংৰক্ষিত হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ৮। বেদান্ত দৰ্শনৰ তিনিটা শাখা কি কি?

উত্তৰঃ বেদান্ত দৰ্শনৰ মূল গ্ৰন্থ বাদৰায়ণৰ “ব্ৰহ্মসূত্ৰ”। বেদান্তৰ তিনিটা প্ৰধান শাখা হ’ল —

(ক) অদ্বৈতবাদ: আদি শংকৰাচাৰ্যৰ মতে ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ সত্য; জগৎ মিথ্যা বা মায়া; জীৱ আৰু ব্ৰহ্ম অভিন্ন।

(খ) বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ: ৰামানুজাচাৰ্যৰ মতে ব্ৰহ্মই পৰম তত্ত্ব হ’লেও জীৱ আৰু জগৎ ব্ৰহ্মৰ বিশেষণ ৰূপে সত্য।

(গ) দ্বৈতবাদ: মাধৱাচাৰ্যৰ মতে ব্ৰহ্ম, জীৱ আৰু জগৎ — এই তিনিও সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক আৰু স্বতন্ত্ৰ সত্তা।

প্ৰশ্ন ৯। চাৰ্বাক দৰ্শনৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ চাৰ্বাক দৰ্শন এক জড়বাদী, ইন্দ্ৰিয়সুখবাদী আৰু নিৰীশ্বৰবাদী দৰ্শন। চাৰ্বাকৰ মূল শিক্ষা —

(ক) কেৱল প্ৰত্যক্ষই একমাত্ৰ প্ৰমাণ; অনুমান, শব্দ আদি প্ৰমাণ নহয়।

(খ) ক্ষিতি, অপ, তেজ আৰু মৰুৎ — এই চাৰি ভূতেই জগতৰ মূল উপাদান।

(গ) দেহৰ বিনাশৰ লগে লগে আত্মাৰো বিনাশ ঘটে; পুনৰ্জন্ম নাই।

(ঘ) ঈশ্বৰ, পৰলোক, স্বৰ্গ-নৰক — এইবোৰ কাল্পনিক।

(ঙ) “যাৱজ্জীৱেৎ সুখং জীৱেৎ” — যিমান দিন বাঁচি থাকা, সুখেৰে বাঁচি থাকা; ইয়াৰে মূল মন্ত্ৰ।

প্ৰশ্ন ১০। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ চাৰিটা আৰ্যসত্য কি কি?

উত্তৰঃ গৌতম বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা চাৰিটা আৰ্যসত্য (Four Noble Truths) হ’ল —

(ক) দুঃখ: সংসাৰ দুঃখময়।

(খ) দুঃখ-সমুদয়: দুঃখৰ কাৰণ আছে; অৰ্থাৎ তৃষ্ণা।

(গ) দুঃখ-নিৰোধ: দুঃখৰ নিবৃত্তি সম্ভৱ; নিৰ্বাণ লাভ।

(ঘ) দুঃখ-নিৰোধ-গামিনী প্ৰতিপদ: দুঃখ নিবৃত্তিৰ উপায় আছে; সেয়া হ’ল অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ।

প্ৰশ্ন ১১। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ কি?

উত্তৰঃ বুদ্ধই দুঃখ নিবৃত্তিৰ আঠটা মাৰ্গ বতাইছে — (১) সম্যক্ দৃষ্টি, (২) সম্যক্ সংকল্প, (৩) সম্যক্ বাক্, (৪) সম্যক্ কৰ্ম, (৫) সম্যক্ আজীৱ, (৬) সম্যক্ ব্যায়াম, (৭) সম্যক্ স্মৃতি আৰু (৮) সম্যক্ সমাধি। এইবোৰৰ অনুসৰণৰ দ্বাৰাই নিৰ্বাণ লাভ সম্ভৱ।

প্ৰশ্ন ১২। জৈন দৰ্শনৰ ত্ৰিৰত্ন কি?

উত্তৰঃ জৈন দৰ্শনৰ মতে মোক্ষ লাভৰ বাবে তিনিটা পথ আছে; ইয়াকেই ত্ৰিৰত্ন বোলে — (ক) সম্যক্ দৰ্শন (সঁচা বিশ্বাস), (খ) সম্যক্ জ্ঞান (সঁচা জ্ঞান) আৰু (গ) সম্যক্ চাৰিত্ৰ (সঁচা আচৰণ)। এই তিনিৰ সমষ্টিৰ দ্বাৰাই কৈৱল্য বা মোক্ষ লাভ সম্ভৱ।

প্ৰশ্ন ১৩। অনেকান্তবাদ আৰু স্যাদ্বাদ কি?

উত্তৰঃ জৈন দৰ্শনৰ এক বিশেষ তত্ত্ব হ’ল অনেকান্তবাদ। ইয়াৰ মতে কোনো বস্তুৰ এক নিৰপেক্ষ ৰূপ নাই; বস্তুৰ অনেক ধৰ্ম থাকিব পাৰে আৰু বিভিন্ন দৃষ্টিৰ পৰা ইয়াক বিভিন্নভাৱে চাব পাৰি। স্যাদ্বাদ হ’ল অনেকান্তবাদৰ ভাষাগত প্ৰকাশ — কোনো এক বস্তুৰ বিষয়ে কোৱা সকলো বিচাৰৰ ওপৰত “স্যাৎ” (হ’ব পাৰে / সম্ভৱ) শব্দ যোগ কৰি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪। প্ৰতীত্যসমুৎপাদ কি?

উত্তৰঃ প্ৰতীত্যসমুৎপাদ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব। ইয়াৰ অৰ্থ “নিৰ্ভৰশীল উৎপত্তি”। ইয়াৰ মতে প্ৰতিটো বস্তু বা ঘটনা অন্য কাৰণ-সমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি উৎপন্ন হয়। কাৰণ থাকিলেই কাৰ্য হয়, কাৰণ নাথাকিলে কাৰ্যো নাথাকে। ইয়াৰ পৰাই অনিত্যবাদ আৰু অনাত্মবাদ আহিছে।

প্ৰশ্ন ১৫। কৰ্ম আৰু পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণা ভাৰতীয় দৰ্শনত কেনে?

উত্তৰঃ চাৰ্বাকৰ বাহিৰে প্ৰায় সকলো ভাৰতীয় দৰ্শনে কৰ্ম আৰু পুনৰ্জন্মৰ ধাৰণা স্বীকাৰ কৰে। জীৱে নিজৰ ভাল-বেয়া কৰ্মৰ অনুসৰি ফল ভোগ কৰিব লাগে; ভাল কৰ্মৰ ফল সুখ আৰু বেয়া কৰ্মৰ ফল দুঃখ। এই কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰিবলৈ জীৱে বাৰে বাৰে জন্ম গ্ৰহণ কৰে। কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিলেহে মোক্ষ সম্ভৱ।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type Questions)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ স্বৰূপ আৰু সাধাৰণ লক্ষণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু সমৃদ্ধ দাৰ্শনিক ঐতিহ্য। ই মূলতঃ বেদ, উপনিষদ, গীতা, ৰামায়ণ, মহাভাৰত আৰু পুৰাণ আদিৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ স্বৰূপ আৰু সাধাৰণ লক্ষণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল —

(১) আধ্যাত্মিক স্বৰূপ: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ মূল স্বৰূপ আধ্যাত্মিক। ই কেৱল জাগতিক জ্ঞান লাভকেই লক্ষ্য নকৰে; পৰম সত্য বা ব্ৰহ্মৰ উপলব্ধি, আত্মৰ স্বৰূপ আৰু মুক্তিৰ পথ অন্বেষণেই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।

(২) জীৱনদৃষ্টিৰ ঐক্য: ভাৰতীয় দৰ্শন কেৱল তত্ত্বচিন্তাত আৱদ্ধ নহয়; ই জীৱনৰ এক সম্পূৰ্ণ পথনিৰ্দেশ। তত্ত্ব আৰু ব্যৱহাৰৰ অৰ্থাৎ জ্ঞান আৰু আচৰণৰ সমন্বয় ভাৰতীয় দৰ্শনৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।

(৩) কৰ্ম আৰু সংসাৰৰ সিদ্ধান্ত: চাৰ্বাকৰ বাহিৰে প্ৰায় সকলো দৰ্শনে কৰ্ম, ফল আৰু পুনৰ্জন্মৰ সিদ্ধান্ত স্বীকাৰ কৰে। জীৱে নিজৰ কৰ্ম অনুসৰি বাৰে বাৰে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত আৱদ্ধ হৈ থাকে।

(৪) মোক্ষ পৰম পুৰুষাৰ্থ: সকলো ভাৰতীয় দৰ্শনৰে চৰম লক্ষ্য হ’ল মোক্ষ লাভ। ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ — এই চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ ভিতৰত মোক্ষেই শ্ৰেষ্ঠ। বিভিন্ন দৰ্শনে ইয়াক বিভিন্ন নামেৰে অভিহিত কৰিছে — কৈৱল্য, নিৰ্বাণ, অপৱৰ্গ আদি।

(৫) অনুভূতিমূলক পদ্ধতি: ভাৰতীয় দৰ্শনত যুক্তি আৰু তৰ্কৰ লগতে অনুভূতি (anubhuti) বা সাক্ষাৎকাৰক প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। অপৰোক্ষ অনুভূতিৰ দ্বাৰাই পৰমসত্য উপলব্ধ হয়।

(৬) বেদৰ প্ৰামাণ্য: অধিকাংশ আস্তিক দৰ্শনে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰে। বেদ অপৌৰুষেয় (মানৱসৃষ্ট নহয়) আৰু নিত্য বুলি গণ্য কৰা হয়।

(৭) ধৰ্মৰ গুৰুত্ব: ধৰ্মই জীৱনৰ ভেটি; ধৰ্ম পালনৰ দ্বাৰাই মানুহে অভ্যুদয় আৰু নিঃশ্ৰেয়স লাভ কৰিব পাৰে।

(৮) আশাবাদী দৃষ্টিভঙ্গী: বাহ্যিকভাৱে দুঃখৰ কথা ক’লেও ভাৰতীয় দৰ্শন মূলতঃ আশাবাদী; কিয়নো ই দুঃখৰ পৰা মুক্তিৰ পথ দেখুৱায়।

সামগ্ৰিকভাৱে, ভাৰতীয় দৰ্শন এক জীৱনদৰ্শন; ই মানুহক কেৱল চিন্তাৰ পথতে নহয়, কৰ্মৰ পথতো জ্ঞানালোক প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ২। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ শ্ৰেণীবিভাগ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনক বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ ভিত্তিত মূলতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে — (ক) আস্তিক বা বৈদিক দৰ্শন আৰু (খ) নাস্তিক বা অবৈদিক দৰ্শন।

(ক) আস্তিক বা বৈদিক দৰ্শন: যিবোৰ দৰ্শনে বেদক প্ৰমাণৰূপে স্বীকাৰ কৰে, সেইবোৰ আস্তিক দৰ্শন। মুঠতে ছয়টা আস্তিক দৰ্শন আছে; ইহঁতকেই ষড় দৰ্শন বুলি কোৱা হয় —

(১) ন্যায় দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক গৌতম মুনি।

(২) বৈশেষিক দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি কণাদ।

(৩) সাংখ্য দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি কপিল।

(৪) যোগ দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি পতঞ্জলি।

(৫) মীমাংসা বা পূৰ্ব মীমাংসা — প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি জৈমিনি।

(৬) বেদান্ত বা উত্তৰ মীমাংসা — প্ৰৱৰ্তক মহৰ্ষি বাদৰায়ণ।

এই ছয়টা দৰ্শনক সাধাৰণতে যুগ্মভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয় — ন্যায়-বৈশেষিক, সাংখ্য-যোগ আৰু মীমাংসা-বেদান্ত।

(খ) নাস্তিক বা অবৈদিক দৰ্শন: যিবোৰ দৰ্শনে বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ নকৰে, সেইবোৰ নাস্তিক দৰ্শন। তিনিটা প্ৰধান নাস্তিক দৰ্শন আছে —

(১) চাৰ্বাক বা লোকায়ত দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক বৃহস্পতি।

(২) বৌদ্ধ দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক গৌতম বুদ্ধ।

(৩) জৈন দৰ্শন — প্ৰৱৰ্তক মহাবীৰ বৰ্ধমান।

এইদৰে ভাৰতীয় দৰ্শনত মুঠ ন’টা দৰ্শনে স্থান পাইছে — ছয়টা আস্তিক আৰু তিনিটা নাস্তিক। যদিও ইহঁতৰ মাজত তত্ত্বদৃষ্টিৰ পাৰ্থক্য আছে, তথাপি সকলোৰে চৰম লক্ষ্য হৈছে মোক্ষ বা মুক্তি লাভ।

প্ৰশ্ন ৩। চাৰ্বাক দৰ্শনৰ মূল মত আৰু সমালোচনা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ চাৰ্বাক দৰ্শন ভাৰতৰ এক প্ৰাচীন নাস্তিক দৰ্শন; ইয়াৰ অপৰ নাম লোকায়ত। ইয়াৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে বৃহস্পতিৰ নাম পোৱা যায়।

চাৰ্বাকৰ মূল মত:

(১) একমাত্ৰ প্ৰমাণ প্ৰত্যক্ষ: চাৰ্বাকে কেৱল প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণহে স্বীকাৰ কৰে; অনুমান, শব্দ, উপমান আদি প্ৰমাণ অস্বীকাৰ কৰে।

(২) চাৰি ভূতবাদ: জগৎ চাৰি ভূত (ক্ষিতি, অপ, তেজ, মৰুৎ)ৰ সমষ্টিৰ ফলত গঠিত। আকাশ ভূত স্বীকাৰ নকৰে, কাৰণ ই প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা জনাব নোৱাৰি।

(৩) দেহাত্মবাদ: দেহেই আত্মা; দেহৰ বিনাশৰ লগে লগে আত্মাৰো বিনাশ হয়।

(৪) নিৰীশ্বৰবাদ: ঈশ্বৰ, পৰমাত্মা — এইবোৰ কাল্পনিক।

(৫) সুখবাদ: ইন্দ্ৰিয়সুখেই জীৱনৰ পৰম পুৰুষাৰ্থ; “যাৱজ্জীৱেৎ সুখং জীৱেৎ, ঋণং কৃত্বা ঘৃতং পিৱেৎ” — যিমান দিন বাঁচি থাকা, সুখেৰে বাঁচি থাকা।

(৬) পৰলোক অস্বীকাৰ: স্বৰ্গ-নৰক, পুনৰ্জন্ম, কৰ্মফল আদি অস্বীকাৰ কৰে।

সমালোচনা: চাৰ্বাক দৰ্শনৰ ওপৰত বহু সমালোচনা আছে —

(১) কেৱল প্ৰত্যক্ষৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ জগতৰ ব্যাখ্যা সম্ভৱ নহয়।

(২) অনুমান নস্বীকাৰ কৰিলে দৈনন্দিন জীৱনৰ বহু কৰ্মই অসম্ভৱ হ’ব।

(৩) ইন্দ্ৰিয়সুখক পৰম পুৰুষাৰ্থ মানিলে নৈতিকতা আৰু সমাজব্যৱস্থা ভাঙি পৰে।

(৪) চেতনাক জড়ৰ পৰিণাম বুলি কোৱাটো যুক্তিযুক্ত নহয়।

তথাপিও চাৰ্বাকৰ যুক্তিবাদী আৰু বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভঙ্গীয়ে ভাৰতীয় দাৰ্শনিক চিন্তাৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৪। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ চাৰিটা আৰ্যসত্য আৰু অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল গৌতম বুদ্ধ। বুদ্ধই দীৰ্ঘ ছয় বছৰ তপস্যাৰ অন্তত বুদ্ধগয়াৰ এজোপা বোধি বৃক্ষৰ তলত পৰম জ্ঞান লাভ কৰে; ইয়াৰ পাছত তেওঁ যি শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰিলে, তাৰে কেন্দ্ৰীয় বিষয় চাৰিটা আৰ্যসত্য আৰু অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ।

চাৰিটা আৰ্যসত্য (Four Noble Truths):

(১) দুঃখ সত্য: জগৎ দুঃখময়। জন্ম, জৰা, ব্যাধি, মৃত্যু, প্ৰিয়জনৰ বিচ্ছেদ, অপ্ৰিয়ৰ সংযোগ — সকলোৱেই দুঃখ।

(২) দুঃখ-সমুদয় সত্য: দুঃখৰ কাৰণ আছে; সেই কাৰণ হ’ল তৃষ্ণা বা আকাংক্ষা। তৃষ্ণাৰ পৰাই কৰ্ম আৰু পুনৰ্জন্ম হয়।

(৩) দুঃখ-নিৰোধ সত্য: দুঃখৰ নিবৃত্তি সম্ভৱ। তৃষ্ণাৰ নিবৃত্তিৰ ফলত দুঃখৰ নিবৃত্তি হয় আৰু নিৰ্বাণ লাভ হয়।

(৪) দুঃখ-নিৰোধ-গামিনী প্ৰতিপদ সত্য: দুঃখ নিবৃত্তিৰ উপায় আছে; সেয়া হ’ল অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ।

অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ (Eight-Fold Path):

(১) সম্যক্ দৃষ্টি: চাৰিটা আৰ্যসত্যৰ প্ৰতি সঁচা বিশ্বাস।

(২) সম্যক্ সংকল্প: সঁচা চিন্তা, লোভ-হিংসাৰ পৰা মুক্ত হ’বৰ সংকল্প।

(৩) সম্যক্ বাক্: মিথ্যা কথা ত্যাগ কৰা।

(৪) সম্যক্ কৰ্ম: ভাল কাম কৰা; হিংসা, চুৰি, ব্যভিচাৰৰ পৰা বিৰত থকা।

(৫) সম্যক্ আজীৱ: সততাৰে জীৱিকা অৰ্জন কৰা।

(৬) সম্যক্ ব্যায়াম: অশুভ চিন্তা ত্যাগ আৰু শুভ চিন্তাত মন লগোৱা।

(৭) সম্যক্ স্মৃতি: দেহ, মন, চিত্ত আদিৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ স্মৰণ ৰখা।

(৮) সম্যক্ সমাধি: চিত্তৰ একাগ্ৰতা।

এই অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ অনুসৰণ কৰিলে মানুহে নিৰ্বাণ লাভ কৰিব পাৰে; অৰ্থাৎ দুঃখৰ পৰা চিৰমুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৫। জৈন দৰ্শনৰ মূল মতবাদসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ জৈন দৰ্শন এক নাস্তিক দৰ্শন। ইয়াৰ চৌব্বিশ জন তীৰ্থংকৰৰ ভিতৰত প্ৰথম জন ঋষভনাথ আৰু শেষ জন তথা ঐতিহাসিক প্ৰৱৰ্তক হ’ল মহাবীৰ বৰ্ধমান। জৈন দৰ্শনৰ মূল মতবাদসমূহ —

(১) জীৱ আৰু অজীৱ: জৈন দৰ্শনে দুটা মূল তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰে — জীৱ (চেতন) আৰু অজীৱ (অচেতন)। জীৱে কৰ্মৰ ফলত অজীৱৰ লগত জড়িত হৈ পৰে।

(২) সাত তত্ত্ব: জৈন দৰ্শনে সাত তত্ত্ব স্বীকাৰ কৰে — জীৱ, অজীৱ, আস্ৰৱ, বন্ধ, সংৱৰ, নিৰ্জৰা আৰু মোক্ষ।

(৩) অনেকান্তবাদ: বস্তুৰ বহু ধৰ্ম থাকিব পাৰে; ইয়াক একপক্ষীয়ভাৱে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰি।

(৪) স্যাদ্বাদ: অনেকান্তবাদৰ ভাষাগত প্ৰকাশ; “স্যাৎ” শব্দ যোগ কৰি কোনো বিচাৰ ক’বলগীয়া।

(৫) অহিংসা: অহিংসা পৰম ধৰ্ম। কোনো প্ৰাণীক হিংসা নকৰিব লাগে — মনে, বচনে, কৰ্মেৰে।

(৬) ত্ৰিৰত্ন: মোক্ষ লাভৰ বাবে তিনিটা পথ — সম্যক্ দৰ্শন, সম্যক্ জ্ঞান আৰু সম্যক্ চাৰিত্ৰ।

(৭) কৰ্ম তত্ত্ব: জীৱে কৰা কৰ্মৰ অনুসৰি জড় কৰ্মপুদ্গল আত্মাৰ লগত সংলগ্ন হৈ থাকে; ইয়াৰ ফলতেই বন্ধন। তপস্যা আৰু ৰত্নত্ৰয়ৰ অনুসৰণৰ দ্বাৰাই এই কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি সম্ভৱ।

(৮) নিৰীশ্বৰবাদ: জৈন দৰ্শনে সৃষ্টিকৰ্তা ঈশ্বৰ স্বীকাৰ নকৰে; প্ৰতিজন জীৱেই নিজৰ কৰ্মেৰে নিজৰ ভাগ্য নিৰূপণ কৰে।

(৯) পঞ্চ মহাব্ৰত: অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ — এই পাঁচটা ব্ৰত পালন কৰিলেহে মুক্তি সম্ভৱ।

সামগ্ৰিকভাৱে, জৈন দৰ্শন এক ব্যৱহাৰিক, নৈতিক আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল দৰ্শন য’ত আত্মশুদ্ধি আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভৰ পথ দেখুওৱা হৈছে।

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions / MCQ)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় দৰ্শনত মুঠ কেইটা সম্প্ৰদায় আছে?
(ক) ৬টা / (খ) ৯টা / (গ) ৭টা / (ঘ) ১২টা

উত্তৰঃ (খ) ৯টা।

প্ৰশ্ন ২। তলৰ কোনটো নাস্তিক দৰ্শন নহয়?
(ক) চাৰ্বাক / (খ) বৌদ্ধ / (গ) জৈন / (ঘ) সাংখ্য

উত্তৰঃ (ঘ) সাংখ্য।

প্ৰশ্ন ৩। ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল —
(ক) কপিল / (খ) গৌতম / (গ) কণাদ / (ঘ) জৈমিনি

উত্তৰঃ (খ) গৌতম।

প্ৰশ্ন ৪। সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক —
(ক) কপিল / (খ) পতঞ্জলি / (গ) বাদৰায়ণ / (ঘ) কণাদ

উত্তৰঃ (ক) কপিল।

প্ৰশ্ন ৫। যোগ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক —
(ক) জৈমিনি / (খ) বাদৰায়ণ / (গ) পতঞ্জলি / (ঘ) কপিল

উত্তৰঃ (গ) পতঞ্জলি।

প্ৰশ্ন ৬। বৈশেষিক দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক —
(ক) কণাদ / (খ) কপিল / (গ) পতঞ্জলি / (ঘ) গৌতম

উত্তৰঃ (ক) কণাদ।

প্ৰশ্ন ৭। মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক —
(ক) বাদৰায়ণ / (খ) জৈমিনি / (গ) কপিল / (ঘ) গৌতম

উত্তৰঃ (খ) জৈমিনি।

প্ৰশ্ন ৮। অদ্বৈতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক —
(ক) ৰামানুজ / (খ) মাধৱ / (গ) শংকৰ / (ঘ) বাদৰায়ণ

উত্তৰঃ (গ) শংকৰ।

প্ৰশ্ন ৯। চাৰ্বাকে কেইটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে?
(ক) ১টা / (খ) ২টা / (গ) ৩টা / (ঘ) ৪টা

উত্তৰঃ (ক) ১টা (কেৱল প্ৰত্যক্ষ)।

প্ৰশ্ন ১০। চাৰিটা আৰ্যসত্য কোন দৰ্শনৰ?
(ক) জৈন / (খ) বৌদ্ধ / (গ) চাৰ্বাক / (ঘ) ন্যায়

উত্তৰঃ (খ) বৌদ্ধ।

প্ৰশ্ন ১১। ত্ৰিৰত্ন কোন দৰ্শনৰ?
(ক) বৌদ্ধ / (খ) চাৰ্বাক / (গ) জৈন / (ঘ) সাংখ্য

উত্তৰঃ (গ) জৈন।

প্ৰশ্ন ১২। অনেকান্তবাদ কোন দৰ্শনৰ?
(ক) জৈন / (খ) বৌদ্ধ / (গ) ন্যায় / (ঘ) যোগ

উত্তৰঃ (ক) জৈন।

প্ৰশ্ন ১৩। সাংখ্য দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব —
(ক) পৰমাণু / (খ) প্ৰকৃতি-পুৰুষ / (গ) তৃষ্ণা / (ঘ) যজ্ঞ

উত্তৰঃ (খ) প্ৰকৃতি-পুৰুষ।

প্ৰশ্ন ১৪। পৰমাণুবাদ কোন দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব?
(ক) সাংখ্য / (খ) বৈশেষিক / (গ) মীমাংসা / (ঘ) যোগ

উত্তৰঃ (খ) বৈশেষিক।

প্ৰশ্ন ১৫। যোগৰ অঙ্গ কেইটা?
(ক) ৪ / (খ) ৬ / (গ) ৮ / (ঘ) ১০

উত্তৰঃ (গ) ৮টা।

প্ৰশ্ন ১৬। সৎকাৰ্যবাদ কোন দৰ্শনৰ?
(ক) সাংখ্য / (খ) ন্যায় / (গ) চাৰ্বাক / (ঘ) মীমাংসা

উত্তৰঃ (ক) সাংখ্য।

প্ৰশ্ন ১৭। লোকায়ত দৰ্শন আনহাতে —
(ক) বৌদ্ধ / (খ) জৈন / (গ) চাৰ্বাক / (ঘ) সাংখ্য

উত্তৰঃ (গ) চাৰ্বাক।

প্ৰশ্ন ১৮। বেদান্তৰ মূল গ্ৰন্থ —
(ক) যোগসূত্ৰ / (খ) ব্ৰহ্মসূত্ৰ / (গ) ন্যায়সূত্ৰ / (ঘ) মীমাংসাসূত্ৰ

উত্তৰঃ (খ) ব্ৰহ্মসূত্ৰ।

প্ৰশ্ন ১৯। জৈন দৰ্শনৰ ২৪ সংখ্যক তীৰ্থংকৰ —
(ক) ঋষভনাথ / (খ) পাৰ্শ্বনাথ / (গ) মহাবীৰ / (ঘ) নেমিনাথ

উত্তৰঃ (গ) মহাবীৰ।

প্ৰশ্ন ২০। নিৰ্বাণ ধাৰণা কোন দৰ্শনৰ?
(ক) বৌদ্ধ / (খ) চাৰ্বাক / (গ) জৈন / (ঘ) সাংখ্য

উত্তৰঃ (ক) বৌদ্ধ।

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পৰম পুৰুষাৰ্থ হ’ল ______।
উত্তৰঃ মোক্ষ।

২। ছয়টা আস্তিক দৰ্শনক একেলগে ______ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ ষড় দৰ্শন।

৩। চাৰ্বাকে কেৱল ______ প্ৰমাণহে স্বীকাৰ কৰে।
উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ।

৪। অষ্টাঙ্গ যোগৰ প্ৰৱৰ্তক ______।
উত্তৰঃ পতঞ্জলি।

৫। ______ জৈন দৰ্শনৰ মূল আদৰ্শ।
উত্তৰঃ অহিংসা।

৬। অনিত্যবাদ ______ দৰ্শনৰ মূল তত্ত্ব।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ।

৭। ব্ৰহ্মসূত্ৰৰ ৰচয়িতা ______।
উত্তৰঃ বাদৰায়ণ।

৮। অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক ______।
উত্তৰঃ শংকৰাচাৰ্য।

৯। দ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰৱৰ্তক ______।
উত্তৰঃ মাধৱাচাৰ্য।

১০। বেদান্তৰ আন এক নাম ______।
উত্তৰঃ উত্তৰ মীমাংসা।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True / False)

১। চাৰ্বাক দৰ্শন এক জড়বাদী দৰ্শন। (শুদ্ধ)

২। সাংখ্য দৰ্শন নাস্তিক দৰ্শন। (অশুদ্ধ)

৩। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক গৌতম বুদ্ধ। (শুদ্ধ)

৪। অহিংসা চাৰ্বাক দৰ্শনৰ মূল আদৰ্শ। (অশুদ্ধ)

৫। ন্যায় দৰ্শনে চাৰি প্ৰকাৰৰ প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে। (শুদ্ধ)

৬। বেদান্তৰ মূল গ্ৰন্থ যোগসূত্ৰ। (অশুদ্ধ)

৭। জৈন দৰ্শনে স্যাদ্বাদ স্বীকাৰ কৰে। (শুদ্ধ)

৮। মোক্ষ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পৰম লক্ষ্য। (শুদ্ধ)

আস্তিক আৰু নাস্তিক দৰ্শনৰ তুলনা (Astika vs Nastika Comparison)

মাপকাঠি	আস্তিক দৰ্শন	নাস্তিক দৰ্শন
বেদৰ প্ৰামাণ্য	স্বীকাৰ কৰে	অস্বীকাৰ কৰে
সংখ্যা	৬টা (ষড় দৰ্শন)	৩টা
প্ৰধান দৰ্শন	ন্যায়, বৈশেষিক, সাংখ্য, যোগ, মীমাংসা, বেদান্ত	চাৰ্বাক, বৌদ্ধ, জৈন
আত্মা স্বীকাৰ	সকলোৱে স্বীকাৰ কৰে	চাৰ্বাকে অস্বীকাৰ; বৌদ্ধ-জৈনে বিকল্প তত্ত্ব দিয়ে
ঈশ্বৰ স্বীকাৰ	অধিকাংশই স্বীকাৰ কৰে	সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰে
মোক্ষ স্বীকাৰ	স্বীকাৰ কৰে	চাৰ্বাকৰ বাহিৰে স্বীকাৰ কৰে
কৰ্ম-পুনৰ্জন্ম	স্বীকাৰ কৰে	চাৰ্বাকে অস্বীকাৰ; বৌদ্ধ-জৈনে স্বীকাৰ
পুৰ্বাচাৰ্য	বৈদিক ঋষি	অবৈদিক প্ৰৱৰ্তক

ছয়টা আস্তিক দৰ্শনৰ চমু পৰিচয়

দৰ্শন	প্ৰৱৰ্তক	মূল গ্ৰন্থ	মূল তত্ত্ব / বৈশিষ্ট্য
ন্যায় (Nyaya)	গৌতম মুনি	ন্যায়সূত্ৰ	প্ৰমাণতত্ত্ব, পঞ্চাঙ্গ ন্যায়, চাৰিটা প্ৰমাণ — প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান, শব্দ
বৈশেষিক (Vaisheshika)	মহৰ্ষি কণাদ	বৈশেষিক সূত্ৰ	পৰমাণুবাদ, সাত পদাৰ্থ, ন’টা দ্ৰব্য
সাংখ্য (Samkhya)	মহৰ্ষি কপিল	সাংখ্যকাৰিকা	প্ৰকৃতি-পুৰুষ দ্বৈতবাদ, ত্ৰিগুণ, সৎকাৰ্যবাদ
যোগ (Yoga)	মহৰ্ষি পতঞ্জলি	যোগসূত্ৰ	অষ্টাঙ্গ যোগ, চিত্তবৃত্তি নিৰোধ, কৈৱল্য
মীমাংসা (Mimamsa)	মহৰ্ষি জৈমিনি	মীমাংসাসূত্ৰ	বৈদিক কৰ্মকাণ্ড, যজ্ঞ, ধৰ্ম, অপূৰ্ব তত্ত্ব
বেদান্ত (Vedanta)	মহৰ্ষি বাদৰায়ণ	ব্ৰহ্মসূত্ৰ	ব্ৰহ্ম, আত্মা, মোক্ষ; অদ্বৈত-বিশিষ্টাদ্বৈত-দ্বৈত শাখা

তিনিটা নাস্তিক দৰ্শনৰ চমু পৰিচয়

দৰ্শন	প্ৰৱৰ্তক	মূল তত্ত্ব	লক্ষ্য
চাৰ্বাক (Charvaka)	বৃহস্পতি	জড়বাদ, প্ৰত্যক্ষ একমাত্ৰ প্ৰমাণ, চাৰি ভূত, দেহাত্মবাদ	ইন্দ্ৰিয়সুখ লাভ
বৌদ্ধ (Buddhism)	গৌতম বুদ্ধ	চাৰিটা আৰ্যসত্য, অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ, অনিত্যবাদ, অনাত্মবাদ, প্ৰতীত্যসমুৎপাদ	নিৰ্বাণ লাভ
জৈন (Jainism)	মহাবীৰ বৰ্ধমান	জীৱ-অজীৱ, সাত তত্ত্ব, অনেকান্তবাদ, স্যাদ্বাদ, ত্ৰিৰত্ন, পঞ্চমহাব্ৰত	কৈৱল্য লাভ

বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰধান শাখা

শাখা	প্ৰৱৰ্তক / প্ৰধান আচাৰ্য	মূল তত্ত্ব
মাধ্যমিক (শূন্যবাদ)	নাগাৰ্জুন	সকলো বস্তু শূন্য বা স্বভাৱহীন
যোগাচাৰ (বিজ্ঞানবাদ)	বসুবন্ধু, অসঙ্গ	কেৱল বিজ্ঞানহে সত্য; বাহ্য জগৎ নাই
সৌত্ৰান্তিক	—	বাহ্য বস্তুৰ অনুমেয় অস্তিত্ব
বৈভাষিক	—	বাহ্য বস্তু প্ৰত্যক্ষযোগ্য আৰু সত্য
থেৰৱাদ (হীনযান)	—	মূল বুদ্ধশিক্ষাৰ অনুসৰণ
মহাযান	—	বোধিসত্ত্ব আদৰ্শ; সকলোৰে মুক্তি কামনা

বেদান্তৰ তিনিটা শাখাৰ তুলনা

শাখা	প্ৰৱৰ্তক	মূল মত
অদ্বৈতবাদ	আদি শংকৰাচাৰ্য	ব্ৰহ্মই একমাত্ৰ সত্য, জগৎ মিথ্যা / মায়া, জীৱ-ব্ৰহ্ম অভিন্ন
বিশিষ্টাদ্বৈতবাদ	ৰামানুজাচাৰ্য	ব্ৰহ্মই পৰমতত্ত্ব; জীৱ আৰু জগৎ ব্ৰহ্মৰ বিশেষণ
দ্বৈতবাদ	মাধৱাচাৰ্য	ব্ৰহ্ম, জীৱ আৰু জগৎ — তিনিও পৃথক, স্বতন্ত্ৰ

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ আৰম্ভণিৰ গ্ৰন্থ কি?

উত্তৰঃ বেদ আৰু উপনিষদ ভাৰতীয় দৰ্শনৰ আৰম্ভণিৰ মূল গ্ৰন্থ; এইবোৰক একেলগে শ্ৰুতি বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২। চাৰ পুৰুষাৰ্থ কি কি?

উত্তৰঃ ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ — এই চাৰিটাকে চাৰ পুৰুষাৰ্থ বোলে।

প্ৰশ্ন ৩। ন্যায় দৰ্শনে স্বীকাৰ কৰা চাৰিটা প্ৰমাণ কি কি?

উত্তৰঃ ন্যায় দৰ্শনে চাৰিটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে — প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান আৰু শব্দ।

প্ৰশ্ন ৪। সাংখ্যৰ ত্ৰিগুণ কি কি?

উত্তৰঃ সাংখ্যৰ মতে প্ৰকৃতিৰ তিনিটা গুণ আছে — সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ।

প্ৰশ্ন ৫। বৈশেষিক দৰ্শনৰ সাত পদাৰ্থ কি কি?

উত্তৰঃ বৈশেষিকৰ সাত পদাৰ্থ হ’ল — দ্ৰব্য, গুণ, কৰ্ম, সামান্য, বিশেষ, সমৱায় আৰু অভাৱ।

প্ৰশ্ন ৬। বৈশেষিক দৰ্শনৰ ন’টা দ্ৰব্য কি কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু, আকাশ, কাল, দিক্, আত্মা আৰু মন।

প্ৰশ্ন ৭। নিৰ্বাণ কি?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মতে দুঃখ আৰু তৃষ্ণাৰ পৰা চিৰমুক্তি লাভ কৰাকেই নিৰ্বাণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮। কৈৱল্য কি?

উত্তৰঃ সাংখ্য আৰু যোগ দৰ্শনৰ মতে পুৰুষৰ প্ৰকৃতিৰ পৰা চিৰমুক্ত অৱস্থাকেই কৈৱল্য বোলে।

প্ৰশ্ন ৯। জৈন দৰ্শনৰ পঞ্চমহাব্ৰত কি কি?

উত্তৰঃ অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ।

প্ৰশ্ন ১০। প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ কি?

উত্তৰঃ ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ পোৱা জ্ঞানক প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ বোলে।

প্ৰশ্ন ১১। অনুমান প্ৰমাণ কি?

উত্তৰঃ এক জনা বস্তুৰ পৰা আন এক বস্তুৰ জ্ঞান লাভ কৰাকেই অনুমান প্ৰমাণ বোলে। যেনে — ধোঁৱা দেখি জুই থকাৰ অনুমান।

প্ৰশ্ন ১২। শব্দ প্ৰমাণ কি?

উত্তৰঃ বিশ্বাসযোগ্য পুৰুষ বা গ্ৰন্থৰ বচনৰ পৰা পোৱা জ্ঞানক শব্দ প্ৰমাণ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩। উপমান প্ৰমাণ কি?

উত্তৰঃ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত পোৱা জ্ঞানক উপমান প্ৰমাণ বোলে। যেনে — গৰুৰ লগত মিল থকা গবয় পশুৰ জ্ঞান।

প্ৰশ্ন ১৪। বুদ্ধৰ অনাত্মবাদ কি?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মতে কোনো নিত্য আত্মা নাই; যিদৰে নদীৰ পানী অহৰহ পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে, ঠিক তেনেদৰে চিত্তো প্ৰতি মুহূৰ্তত পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে। ইয়াকেই অনাত্মবাদ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫। অনিত্যবাদ কি?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মতে জগতৰ কোনো বস্তুৱেই নিত্য বা স্থায়ী নহয়; সকলো ক্ষণে ক্ষণে পৰিৱৰ্তনশীল। ইয়াকেই অনিত্যবাদ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৬। সৎকাৰ্যবাদ কি?

উত্তৰঃ সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে কাৰ্য কাৰণতে নিহিত হৈ থাকে; কাৰণৰ ৰূপ সলনি হৈ কাৰ্যৰ ৰূপ লয়। নতুন একো সৃষ্টি নহয়। ইয়াকেই সৎকাৰ্যবাদ বোলে।

প্ৰশ্ন ১৭। অপূৰ্ব তত্ত্ব কি?

উত্তৰঃ মীমাংসা দৰ্শনৰ মতে যজ্ঞ অনুষ্ঠানৰ ফল ভৱিষ্যতলৈ এক অদৃশ্য শক্তিৰূপে সংৰক্ষিত হৈ থাকে; ইয়াকেই অপূৰ্ব তত্ত্ব বোলে।

প্ৰশ্ন ১৮। বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা মধ্যপথ কি?

উত্তৰঃ অতিৰিক্ত ভোগ আৰু অতিৰিক্ত সংযম — এই দুই চৰম পথৰ মাজত সমতাৰ পথকেই বুদ্ধই মধ্যপথ বুলিছে। অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গেই এই মধ্যপথ।

প্ৰশ্ন ১৯। তীৰ্থংকৰ মানে কি?

উত্তৰঃ জৈন ধৰ্মত যিজনে সংসাৰৰূপ মহাসাগৰ পাৰ হৈ মুক্তি লাভ কৰি অন্যকো পাৰ হ’বলৈ পথ দেখুৱায়, তেনে মহাপুৰুষক তীৰ্থংকৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ২০। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ত্ৰিৰত্ন কি?

উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্মত ত্ৰিৰত্ন বুলি কোৱা হয় — বুদ্ধ, ধৰ্ম আৰু সংঘ। এই তিনিটাৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণকেই বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল আৰম্ভণি।

প্ৰশ্ন ২১। ভাৰতীয় দৰ্শনে পশ্চিমৰ দৰ্শনৰ পৰা কোন কোন ক্ষেত্ৰত পৃথক?

উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন মূলতঃ আধ্যাত্মিক, মোক্ষমুখী আৰু জীৱনাভিমুখী; পশ্চিমৰ দৰ্শন বেছিভাগেই বুদ্ধিবাদী, যুক্তিনিৰ্ভৰ আৰু জ্ঞানমুখী। ভাৰতীয় দৰ্শনে অনুভূতিক গুৰুত্ব দিয়ে; পশ্চিমৰ দৰ্শনে যুক্তিক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে। ভাৰতীয় দৰ্শনে কৰ্ম-পুনৰ্জন্ম স্বীকাৰ কৰে; পশ্চিমৰ দৰ্শনে সাধাৰণতে স্বীকাৰ নকৰে।

প্ৰশ্ন ২২। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ সাংখ্যৰ মতে প্ৰকৃতি জড়, অচেতন, ত্ৰিগুণযুক্ত আৰু পৰিৱৰ্তনশীল; পুৰুষ চেতন, কূটস্থ, নিৰ্গুণ আৰু নিৰ্বিকাৰ। প্ৰকৃতিৰ পৰাই জগতৰ সৃষ্টি হয়; পুৰুষ মাত্ৰ সাক্ষীস্বৰূপ।

প্ৰশ্ন ২৩। প্ৰতীত্যসমুৎপাদৰ দ্বাদশ অঙ্গ কি?

উত্তৰঃ অবিদ্যা → সংস্কাৰ → বিজ্ঞান → নামৰূপ → ষড়ায়তন → স্পৰ্শ → বেদনা → তৃষ্ণা → উপাদান → ভৱ → জাতি → জৰা-মৰণ। এইদৰে দুঃখৰ দ্বাদশ অঙ্গৰ চক্ৰ ঘটি থাকে।

প্ৰশ্ন ২৪। জৈন দৰ্শনৰ সাত তত্ত্ব কি কি?

উত্তৰঃ জীৱ, অজীৱ, আস্ৰৱ (কৰ্মৰ আগমন), বন্ধ (বন্ধন), সংৱৰ (কৰ্মৰ আগমন ৰোধ), নিৰ্জৰা (পুৰণি কৰ্মৰ ক্ষয়) আৰু মোক্ষ।

প্ৰশ্ন ২৫। হিন্দু দৰ্শন আৰু আস্তিক দৰ্শন একে নেকি?

উত্তৰঃ সাধাৰণতে আস্তিক দৰ্শনক হিন্দু দৰ্শন বুলি কোৱা হয়, কিয়নো ই বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰে। কিন্তু কেতিয়াবা ব্যাপক অৰ্থত হিন্দু দৰ্শনৰ ভিতৰত চাৰ্বাকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।

শব্দাৰ্থ (Glossary)

অসমীয়া পৰিভাষা	ইংৰাজী পৰিভাষা	অৰ্থ
দৰ্শন	Philosophy / Darshana	সত্যৰ অনুসন্ধান, জ্ঞানপ্ৰেম
আস্তিক	Astika / Orthodox	বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ কৰা সম্প্ৰদায়
নাস্তিক	Nastika / Heterodox	বেদৰ প্ৰামাণ্য স্বীকাৰ নকৰা সম্প্ৰদায়
ষড় দৰ্শন	Six Darshanas	আস্তিক ছয়টা দৰ্শন
মোক্ষ	Moksha / Liberation	জন্ম-মৃত্যুৰ পৰা চিৰমুক্তি
কৈৱল্য	Kaivalya	সাংখ্য-যোগৰ মুক্তি; পুৰুষৰ চিৰস্বাধীনতা
নিৰ্বাণ	Nirvana	বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মুক্তি; দুঃখৰ অৱসান
কৰ্ম	Karma	ক্ৰিয়া-অনুষ্ঠান আৰু ইয়াৰ ফল
সংসাৰ	Samsara	জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰ
ধৰ্ম	Dharma	কৰ্তব্য, নৈতিক বিধান
প্ৰমাণ	Pramana	প্ৰকৃত জ্ঞানৰ মাধ্যম
প্ৰত্যক্ষ	Pratyaksha	ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা পোৱা জ্ঞান
অনুমান	Anumana	লিঙ্গৰ পৰা পোৱা জ্ঞান
উপমান	Upamana	সাদৃশ্যৰ পৰা পোৱা জ্ঞান
শব্দ	Shabda	আপ্ত পুৰুষ বা গ্ৰন্থৰ বচন
প্ৰকৃতি	Prakriti	সাংখ্যৰ জড়, ত্ৰিগুণযুক্ত মূল কাৰণ
পুৰুষ	Purusha	সাংখ্যৰ চেতন, নিৰ্বিকাৰ আত্মা
ত্ৰিগুণ	Triguna	সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ
সৎকাৰ্যবাদ	Satkaryavada	কাৰ্য কাৰণতে নিহিত
পৰমাণু	Paramanu	বৈশেষিকৰ সূক্ষ্মতম অবিভাজ্য কণা
পদাৰ্থ	Padartha	বৈশেষিকৰ সাত শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব
দ্ৰব্য	Dravya	ন’টা মৌলিক পদাৰ্থ
অষ্টাঙ্গ যোগ	Ashtanga Yoga	যোগৰ আঠ অঙ্গ
চিত্তবৃত্তি নিৰোধ	Chittavritti Nirodha	চিত্তৰ পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰৱৃত্তি বন্ধ কৰা
ব্ৰহ্ম	Brahman	বেদান্তৰ পৰম সত্য
আত্মা	Atman	চেতনস্বৰূপ, নিজ স্বৰূপ
মায়া	Maya	অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে জগৎৰ ভ্ৰমাত্মক স্বৰূপ
অপূৰ্ব	Apurva	মীমাংসাৰ যজ্ঞজনিত অদৃশ্য শক্তি
চাৰিটা আৰ্যসত্য	Four Noble Truths	বৌদ্ধ দৰ্শনৰ মূল চাৰিটা সিদ্ধান্ত
অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ	Eight-Fold Path	বুদ্ধৰ আঠটা সঁচা পথ
অনিত্যবাদ	Anityavada / Anitya	সকলো বস্তু পৰিৱৰ্তনশীল
অনাত্মবাদ	Anatmavada / Anatta	নিত্য আত্মা নাই
প্ৰতীত্যসমুৎপাদ	Pratityasamutpada	নিৰ্ভৰশীল উৎপত্তিৰ সিদ্ধান্ত
শূন্যবাদ	Sunyavada	নাগাৰ্জুনৰ মাধ্যমিক মত
বিজ্ঞানবাদ	Vijnanavada	যোগাচাৰ মত; কেৱল বিজ্ঞানহে সত্য
অনেকান্তবাদ	Anekantavada	বস্তুৰ অনেক ধৰ্মৰ মত
স্যাদ্বাদ	Syadvada	“স্যাৎ” শব্দযুক্ত সাপেক্ষ বিচাৰ
ত্ৰিৰত্ন	Three Jewels	সম্যক্ দৰ্শন, সম্যক্ জ্ঞান, সম্যক্ চাৰিত্ৰ
পঞ্চমহাব্ৰত	Five Great Vows	অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ
জীৱ	Jiva	চেতন আত্মা
অজীৱ	Ajiva	অচেতন বস্তু
লোকায়ত	Lokayata	চাৰ্বাক দৰ্শনৰ আন এক নাম
চাৰি ভূত	Four Elements	ক্ষিতি, অপ, তেজ, মৰুৎ
দেহাত্মবাদ	Dehatmavada	দেহকেই আত্মা মনাৰ মত
অপৌৰুষেয়	Apaurusheya	মানৱসৃষ্ট নহয় (বেদ)
তীৰ্থংকৰ	Tirthankara	জৈন ধৰ্মৰ মুক্ত মহাপুৰুষ
বোধিসত্ত্ব	Bodhisattva	মহাযান বৌদ্ধ আদৰ্শ
অহিংসা	Ahimsa	মন-বচন-কৰ্মেৰে কাকো হিংসা নকৰা
তৃষ্ণা	Trishna	আকাংক্ষা, লোভ; দুঃখৰ মূল
অপৱৰ্গ	Apavarga	ন্যায়-বৈশেষিকৰ মুক্তি

আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে শিক্ষাৰ্থীসকলক ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন পাঠ্যক্ৰমৰ “ভাৰতীয় দৰ্শন” অধ্যায়টো সম্পূৰ্ণৰূপে আয়ত্ত কৰাত সহায় কৰিব। ভাৰতৰ এই গৌৰৱময় দাৰ্শনিক ঐতিহ্যৰ অধ্যয়নে আমাৰ চিন্তাৰ পৰিধি প্ৰসাৰিত কৰে আৰু জীৱনৰ মৌলিক প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ বিচৰাৰ পথ দেখুৱায়। ন্যায়ৰ যুক্তি, বৈশেষিকৰ পদাৰ্থ-বিশ্লেষণ, সাংখ্যৰ দ্বৈতবাদ, যোগৰ আত্ম-অনুশাসন, মীমাংসাৰ ধৰ্মাচৰণ, বেদান্তৰ ব্ৰহ্ম-উপলব্ধি, চাৰ্বাকৰ যুক্তিনিষ্ঠা, বৌদ্ধৰ মধ্যপথ আৰু জৈনৰ অহিংসা — এই সকলো একেলগে ভাৰতীয় দৰ্শনক বিশ্বৰ অমূল্য সম্পদ কৰি তুলিছে। অধিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অধ্যায়ৰ বাবে HSLC GURUত উপস্থিত থাকিব। ধন্যবাদ!