দৰ্শন (Philosophy) — Class 11 Logic and Philosophy Chapter 10
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত ASSEB-ৰ অধীনত পৰিচালিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ (Class 11) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ দশম অধ্যায় “দৰ্শন (Philosophy)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, সংজ্ঞা, দৰ্শনৰ স্বৰূপ, পৰিসৰ, শাখাসমূহ, পদ্ধতি, প্ৰয়োজনীয়তা, দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য, দৰ্শন আৰু ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য, পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ পৰম্পৰা, ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চমু আভাস, MCQ আৰু অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ৰ পৰাই দৰ্শন (Philosophy) খণ্ডৰ আৰম্ভণি ঘটিছে। ইয়াত গ্ৰীক “Philosophy” শব্দৰ ব্যুৎপত্তি (Philos = প্ৰেম + Sophia = জ্ঞান), ভাৰতীয় “দৰ্শন” শব্দৰ ব্যুৎপত্তি (√দৃশ্ ধাতুৰ পৰা — চাব, প্ৰত্যক্ষ কৰা), প্লেটো-আৰিষ্টটল-ডেকাৰ্ট-কান্ট-হেগেল-ৰাছেল-হোৱাইটহেডৰ সংজ্ঞা, ব্যাসদেৱ-শংকৰ-ৰাধাকৃষ্ণনৰ ভাৰতীয় সংজ্ঞা, অধিবিদ্যা-জ্ঞানতত্ত্ব-নীতিশাস্ত্ৰ-সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ-তৰ্কবিজ্ঞান আদি শাখাৰ পূৰ্ণাংগ আলোচনা সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
দৰ্শনৰ ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ: ইংৰাজী “Philosophy” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ দুটা শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে — “Philos” (Philos) আৰু “Sophia” (Sophia)। “Philos”ৰ অৰ্থ “প্ৰেম” (love) আৰু “Sophia”ৰ অৰ্থ “জ্ঞান” (wisdom)। সেয়েহে “Philosophy”ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম” বা “Love of Wisdom”। গ্ৰীক দাৰ্শনিক পাইথাগোৰাছে (Pythagoras) প্ৰথম “Philosopher” বা দাৰ্শনিক বুলি নিজকে অভিহিত কৰিছিল। তেওঁৰ মতে যিজনে জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম পোষণ কৰে আৰু জ্ঞান অৰ্জনৰ চেষ্টা কৰে তেৱেঁই দাৰ্শনিক। ভাৰতীয় পৰম্পৰাত “দৰ্শন” শব্দটো সংস্কৃত √দৃশ্ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে যাৰ অৰ্থ “চাব”, “প্ৰত্যক্ষ কৰা” বা “অন্তৰ্দৃষ্টিৰে অনুধাৱন কৰা”। সেয়েহে “দৰ্শন” মানে কেৱল চক্ষুৰে দেখা নহয়, এটা গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰে সত্য বা পৰম তত্ত্বৰ প্ৰত্যক্ষ অনুভূতি বা সাক্ষাৎকাৰ।
দৰ্শনৰ সংজ্ঞা: দৰ্শনৰ এটা সৰ্বসন্মত সংজ্ঞা দিয়াটো কঠিন; কিয়নো বিভিন্ন দাৰ্শনিকে নিজ নিজ দৃষ্টিভংগীৰ পৰা ইয়াক বিভিন্নভাৱে সংজ্ঞায়িত কৰিছে। প্লেটোৰ মতে “দৰ্শন হ’ল সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱৰ অনুসন্ধান”। আৰিষ্টটলৰ মতে “দৰ্শন হ’ল প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান” (Science of First Causes)। ৰোমান দাৰ্শনিক মাৰ্কাছ অৰেলিয়াছ (Marcus Aurelius)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল দেহ-মনৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ”। ৰেনে ডেকাৰ্ট (René Descartes)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল সত্যৰ অধ্যয়ন”। ইমানুয়েল কান্ট (Immanuel Kant)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল সকলো জ্ঞানৰ বিজ্ঞান”। হেগেল (Hegel)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল পৰম তত্ত্বৰ যুক্তিযুক্ত বিচাৰ”। বাৰ্টৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ মাজৰ অৱস্থিত এক “নো-মেন্স লেণ্ড” (No-Man’s Land)। এ. এন. হোৱাইটহেড (A.N. Whitehead)ৰ মতে “দৰ্শন হ’ল জগতৰ সাধাৰণ ব্যাখ্যা”।
ভাৰতীয় দৃষ্টিভংগী: ভাৰতীয় পৰম্পৰাত মহৰ্ষি ব্যাসদেৱে “ব্ৰহ্মসূত্ৰ”ত উল্লেখ কৰিছে যে দৰ্শন হ’ল “তত্ত্বজ্ঞান” বা “ব্ৰহ্ম-জ্ঞান”। আদি শংকৰাচাৰ্যৰ মতে দৰ্শন হ’ল “আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদৰ অনুভূতি”। ডঃ এছ. ৰাধাকৃষ্ণনে (Dr. S. Radhakrishnan) কৈছিল — “দৰ্শন হ’ল জীৱনৰ যুক্তিযুক্ত আৰু বিচাৰ-বিশ্লেষণমূলক ব্যাখ্যা” (Philosophy is a logical and reflective interpretation of life)। সাধাৰণ অৰ্থত দৰ্শন হ’ল ইন্দ্ৰিয়প্ৰত্যক্ষৰ যোগেদি লাভ কৰা জগতৰ অন্তৰালত অৱস্থিত পৰম সত্তাৰ স্বৰূপ অনুসন্ধান কৰি যুক্তিনিষ্ঠ বিশ্লেষণৰ যোগেদি জীৱন আৰু জগতৰ মূল্য নিৰূপণ কৰা শাস্ত্ৰ।
দৰ্শনৰ স্বৰূপ: দৰ্শনৰ স্বৰূপ বা প্ৰকৃতি বুজিবলৈ ইয়াৰ কেইটামান বৈশিষ্ট্য অধ্যয়ন কৰাটো জৰুৰী। (১) যুক্তিনিষ্ঠ (Rational): দৰ্শন বুদ্ধি আৰু যুক্তিৰ আধাৰত পৰিচালিত হয়। (২) বিচাৰমূলক বা সমালোচনামূলক (Critical): দৰ্শনে কোনো বিষয়ক প্ৰশ্ন নকৰাকৈ গ্ৰহণ নকৰে; প্ৰতিটো ধাৰণাকেই বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগে। (৩) ব্যাপক বা সমগ্ৰতাবাচক (Comprehensive): দৰ্শন কোনো এটা সীমিত ক্ষেত্ৰৰ অধ্যয়ন নহয়, ই সমগ্ৰ বিশ্ব-জগতক সমগ্ৰ ৰূপত উপলব্ধি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। (৪) চিন্তনমূলক (Speculative/Reflective): দৰ্শন কেৱল প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাত সীমিত নহয়; ই ইন্দ্ৰিয়াতীত (super-sensible) সত্য বিচাৰৰ চেষ্টা কৰে। (৫) আদৰ্শবাদী বা মূল্যনিৰূপক (Normative): দৰ্শনে সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱ — এই তিনিটা পৰম মূল্যৰ আদৰ্শৰ আধাৰত জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে।
দৰ্শনৰ পৰিসৰ আৰু শাখাসমূহ: দৰ্শনৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াৰ প্ৰধান শাখাসমূহ হ’ল — (১) অধিবিদ্যা (Metaphysics): পৰম সত্তা, অস্তিত্ব আৰু বাস্তৱতাৰ স্বৰূপ অধ্যয়ন কৰা শাখা; ইয়াৰ অন্তৰ্গত সত্তাতত্ত্ব (Ontology) আৰু বিশ্বতত্ত্ব (Cosmology) আছে। (২) জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology): জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ, সম্ভাব্যতা আৰু সীমাৰ অধ্যয়ন। (৩) মূল্যশাস্ত্ৰ (Axiology): মূল্যৰ অধ্যয়ন, যাৰ ভিতৰত পৰে নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics — শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন), সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ (Aesthetics — সুন্দৰৰ অধ্যয়ন)। (৪) তৰ্কবিজ্ঞান (Logic): বৈধ চিন্তাৰ নিয়ম-পদ্ধতিৰ অধ্যয়ন। ইয়াৰ উপৰি দৰ্শনৰ আধুনিক সম্প্ৰসাৰিত শাখাত আছে — মন-দৰ্শন (Philosophy of Mind), ভাষা-দৰ্শন (Philosophy of Language), ধৰ্ম-দৰ্শন (Philosophy of Religion), বিজ্ঞান-দৰ্শন (Philosophy of Science), ইতিহাস-দৰ্শন (Philosophy of History), শিক্ষাৰ দৰ্শন (Philosophy of Education) আদি।
দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান: দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান দুয়োৱেই যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা-ধাৰাৰ আধাৰত প্ৰতিষ্ঠিত। কিন্তু পাৰ্থক্য হ’ল — বিজ্ঞান প্ৰকৃতিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশৰ অধ্যয়ন কৰে, আনহাতে দৰ্শনে সমগ্ৰ জগতৰ বিষয়ে চিন্তা কৰে। বিজ্ঞান বিশ্লেষণমূলক, দৰ্শন সংশ্লেষণমূলক। বিজ্ঞান বৰ্ণনাত্মক (Descriptive), দৰ্শন আদৰ্শবাদী (Normative)। বিজ্ঞান প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ আৰু পৰীক্ষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, দৰ্শন বুদ্ধি আৰু চিন্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। তথাপি দুয়োৰে সম্পৰ্ক ঘনিষ্ঠ — বিজ্ঞানৰ আৱিষ্কাৰে দৰ্শনক নতুন তথ্য যোগান ধৰে আৰু দৰ্শনে বিজ্ঞানৰ মৌলিক ধাৰণাবোৰ বিচাৰ কৰে।
দৰ্শন আৰু ধৰ্ম: ধৰ্ম আৰু দৰ্শন দুয়োৱেই পৰম সত্তাৰ অনুসন্ধান কৰে। কিন্তু ধৰ্ম শ্ৰদ্ধা আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, দৰ্শন যুক্তি আৰু বিচাৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ধৰ্ম ব্যৱহাৰিক, দৰ্শন তাত্ত্বিক। ধৰ্মত আনুষ্ঠানিকতা আৰু সাধনা গুৰুত্বপূৰ্ণ, দৰ্শনত যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ধৰ্ম বিশেষভাৱে আবেগ-নিৰ্ভৰ আৰু দৰ্শন বুদ্ধি-নিৰ্ভৰ। তথাপি ভাৰতীয় পৰম্পৰাত ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ সম্পৰ্ক অতি ঘনিষ্ঠ — যিকোনো ভাৰতীয় দৰ্শনই মুক্তি বা মোক্ষৰ পথ দেখুৱায়।
Summary (English)
This chapter introduces Philosophy (দৰ্শন) — the opening unit of the Philosophy section in the AHSEC Class 11 Logic and Philosophy syllabus. Etymologically, the English word “Philosophy” derives from the Greek roots “Philos” (love) and “Sophia” (wisdom), so philosophy literally means “love of wisdom.” Pythagoras was the first thinker to call himself a “philosopher.” The Indian word “দৰ্শন” comes from the Sanskrit root √দৃশ্ meaning “to see” — implying not mere optical sight but inner insight or direct realisation of ultimate truth. Different thinkers have defined philosophy variously: Plato called it the search for truth, beauty, and goodness; Aristotle named it the science of first causes; Marcus Aurelius described it as self-mastery; Descartes saw it as the study of truth; Kant called it the science of all knowledge; Hegel termed it rational reflection on ultimate reality; Bertrand Russell described philosophy as a “no-man’s-land” between science and religion; A.N. Whitehead defined it as a general explanation of the world. In the Indian tradition Vyasa, Shankara, and Radhakrishnan have offered interpretations centred on the realisation of Brahman or the rational reflection on life. The nature of philosophy is rational, critical, comprehensive, speculative, and normative. Its scope spans Metaphysics (study of reality and existence), Epistemology (theory of knowledge), Axiology (values — ethics and aesthetics), and Logic (valid reasoning), together with modern sub-branches such as philosophy of mind, language, religion, and science. Philosophy differs from science (which studies parts of nature) by being synthetic, normative, and reflective; it differs from religion (rooted in faith) by being rational and critical. The chapter prepares the ground for the detailed coverage of Indian Philosophy in Chapter 11.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: “Philosophy” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Philosophy” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে।
প্ৰশ্ন ২: “Philos” শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Philos” শব্দৰ অৰ্থ “প্ৰেম” (Love)।
প্ৰশ্ন ৩: “Sophia” শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Sophia” শব্দৰ অৰ্থ “জ্ঞান” (Wisdom)।
প্ৰশ্ন ৪: “Philosophy” শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Philosophy” শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম” (Love of Wisdom)।
প্ৰশ্ন ৫: কোনে প্ৰথম নিজকে “Philosopher” বুলি অভিহিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ গ্ৰীক চিন্তাবিদ পাইথাগোৰাছে (Pythagoras) প্ৰথম নিজকে “Philosopher” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: “দৰ্শন” শব্দটো কোন ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে?
উত্তৰঃ “দৰ্শন” শব্দটো সংস্কৃত √দৃশ্ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ “চাব” বা “প্ৰত্যক্ষ কৰা”।
প্ৰশ্ন ৭: কোনে কৈছিল “দৰ্শন হ’ল সকলো বিজ্ঞানৰ ৰাণী”?
উত্তৰঃ ইমানুয়েল কান্টে (Immanuel Kant) কৈছিল — “দৰ্শন হ’ল সকলো বিজ্ঞানৰ ৰাণী”।
প্ৰশ্ন ৮: কোনে দৰ্শনক “প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান” বুলি কৈছিল?
উত্তৰঃ আৰিষ্টটলে (Aristotle) দৰ্শনক “প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান” (Science of First Causes) বুলি কৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: “দৰ্শন হ’ল ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ মাজৰ অৱস্থিত নো-মেন্স লেণ্ড” — এই উক্তি কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তি বাৰ্টৰাণ্ড ৰাছেলৰ (Bertrand Russell)।
প্ৰশ্ন ১০: ডঃ ৰাধাকৃষ্ণনে দৰ্শনৰ কি সংজ্ঞা দিছিল?
উত্তৰঃ ডঃ এছ. ৰাধাকৃষ্ণনৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল জীৱনৰ যুক্তিযুক্ত আৰু বিচাৰ-বিশ্লেষণমূলক ব্যাখ্যা” (Philosophy is a logical and reflective interpretation of life)।
প্ৰশ্ন ১১: দৰ্শনৰ প্ৰধান শাখা কেইটা?
উত্তৰঃ দৰ্শনৰ প্ৰধান শাখা চাৰিটা — অধিবিদ্যা (Metaphysics), জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology), মূল্যশাস্ত্ৰ (Axiology) আৰু তৰ্কবিজ্ঞান (Logic)।
প্ৰশ্ন ১২: জ্ঞানতত্ত্বৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ জ্ঞানতত্ত্বৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল “Epistemology”। এই শব্দটো গ্ৰীক “Episteme” (জ্ঞান) আৰু “Logos” (অধ্যয়ন) ৰ পৰা গঠিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৩: অধিবিদ্যাৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ অধিবিদ্যাৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল “Metaphysics”। এই শব্দটো গ্ৰীক “Meta” (পৰৱৰ্তী/অতিক্ৰম) আৰু “Physics” (প্ৰকৃতি)ৰ পৰা গঠিত — অৰ্থাৎ “প্ৰকৃতিৰ অতিক্ৰমৰ অধ্যয়ন”।
প্ৰশ্ন ১৪: সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল “Aesthetics”।
প্ৰশ্ন ১৫: মূল্যশাস্ত্ৰৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ মূল্যশাস্ত্ৰৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল “Axiology”।
প্ৰশ্ন ১৬: পৰম মূল্যবোধ কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰঃ পৰম মূল্যবোধ তিনিটা — সত্য (Truth), সুন্দৰ (Beauty) আৰু শিৱ (Goodness)।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: “Philosophy” শব্দৰ ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ইংৰাজী “Philosophy” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ “Philos” আৰু “Sophia” নামৰ দুটা শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। “Philos” শব্দৰ অৰ্থ “প্ৰেম” আৰু “Sophia”ৰ অৰ্থ “জ্ঞান”। সেয়েহে “Philosophy”ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম” বা “Love of Wisdom”। গ্ৰীক চিন্তাবিদ পাইথাগোৰাছে প্ৰথম নিজকে “Philosopher” বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁ মতে যিজনে জ্ঞানৰ প্ৰতি অগাধ প্ৰেম পোষণ কৰে আৰু সদায় জ্ঞান বিচাৰি ফুৰে তেৱেঁই দাৰ্শনিক।
প্ৰশ্ন ২: “দৰ্শন” শব্দৰ ভাৰতীয় ব্যুৎপত্তি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় পৰম্পৰাত “দৰ্শন” শব্দটো সংস্কৃত √দৃশ্ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। √দৃশ্ ধাতুৰ অৰ্থ “চাব”, “প্ৰত্যক্ষ কৰা”। “দৃশ্” + “অন” (ল্যুট) প্ৰত্যয় যোগ দি “দৰ্শন” শব্দ গঠিত হৈছে যাৰ অৰ্থ “চোৱা” বা “প্ৰত্যক্ষ”। কিন্তু ভাৰতীয় দাৰ্শনিক প্ৰসংগত “দৰ্শন” মানে কেৱল চক্ষুৰে দেখা নহয়। ই হ’ল গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰে সত্য বা পৰম তত্ত্বৰ প্ৰত্যক্ষ অনুভূতি বা সাক্ষাৎকাৰ। সেয়েহে ভাৰতীয় দৰ্শন কেৱল তাত্ত্বিক চিন্তা নহয়, ই এক ব্যৱহাৰিক জ্ঞান যাৰ লক্ষ্য পৰম সত্যৰ সাক্ষাৎ লাভ কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: প্লেটো আৰু আৰিষ্টটলে দিয়া দৰ্শনৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ প্লেটোৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱৰ অনুসন্ধান।” প্লেটোৱে দৰ্শনক পৰম সত্যৰ অনুসন্ধান হিচাপে গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ মতে দৰ্শনৰ লক্ষ্য হ’ল আদৰ্শ জগতৰ উপলব্ধি কৰা। আৰিষ্টটলৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান” (Science of First Causes)। তেওঁৰ মতে জগতৰ সকলো বস্তুৰ মূলত এটা প্ৰথম কাৰণ আছে আৰু সেই প্ৰথম কাৰণৰ অধ্যয়নেই হ’ল দৰ্শন।
প্ৰশ্ন ৪: ডেকাৰ্ট, কান্ট আৰু হেগেলে দিয়া দৰ্শনৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ ৰেনে ডেকাৰ্ট (René Descartes)ৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সত্যৰ অধ্যয়ন।” তেওঁ যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তাৰ যোগেদি সন্দেহাতীত সত্যৰ সন্ধান কৰিছিল আৰু “Cogito ergo sum” (মই চিন্তা কৰোঁ, সেয়েহে মই আছোঁ) বুলি প্ৰথম প্ৰমাণ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইমানুয়েল কান্ট (Immanuel Kant)ৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সকলো জ্ঞানৰ বিজ্ঞান” বা “দৰ্শন হ’ল সকলো বিজ্ঞানৰ ৰাণী”। হেগেল (Hegel)ৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল পৰম তত্ত্বৰ যুক্তিযুক্ত বিচাৰ”।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাছেলে আৰু হোৱাইটহেডে দৰ্শনৰ কি সংজ্ঞা দিছে?
উত্তৰঃ বাৰ্টৰাণ্ড ৰাছেলৰ (Bertrand Russell) মতে — “দৰ্শন হ’ল ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ মাজৰ অৱস্থিত নো-মেন্স লেণ্ড।” অৰ্থাৎ যিবোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিজ্ঞানে দিব নোৱাৰে আৰু ধৰ্মৰ ব্যাখ্যাত সন্তুষ্টি লাভ নকৰে, সেইবোৰৰ যুক্তিনিষ্ঠ অনুসন্ধানেই দৰ্শন। এ. এন. হোৱাইটহেডৰ (A.N. Whitehead) মতে — “দৰ্শন হ’ল জগতৰ সাধাৰণ ব্যাখ্যা।” দৰ্শনে সমগ্ৰ বিশ্ব-জগতৰ এক সুসংগত আৰু ব্যাপক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় দৃষ্টিভংগীৰ পৰা দৰ্শনৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় পৰম্পৰাত মহৰ্ষি ব্যাসদেৱে “ব্ৰহ্মসূত্ৰ”ত উল্লেখ কৰিছে — দৰ্শন হ’ল “তত্ত্বজ্ঞান” বা “ব্ৰহ্ম-জ্ঞান”। আদি শংকৰাচাৰ্যৰ মতে — দৰ্শন হ’ল “আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদৰ অনুভূতি”। আধুনিক ভাৰতীয় দাৰ্শনিক ডঃ এছ. ৰাধাকৃষ্ণনে কৈছিল — “দৰ্শন হ’ল জীৱনৰ যুক্তিযুক্ত আৰু বিচাৰ-বিশ্লেষণমূলক ব্যাখ্যা” (Philosophy is a logical and reflective interpretation of life)। ভাৰতীয় দৰ্শনত পৰম সত্যৰ সাক্ষাৎ লাভ আৰু মুক্তি বা মোক্ষ লাভেই দৰ্শনৰ চৰম লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৭: দৰ্শনৰ স্বৰূপ বা প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰ্শনৰ স্বৰূপৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল — (১) যুক্তিনিষ্ঠ: দৰ্শন বুদ্ধি আৰু যুক্তিৰ আধাৰত পৰিচালিত। (২) সমালোচনামূলক: ই কোনো ধাৰণাকেই প্ৰশ্ন নকৰাকৈ গ্ৰহণ নকৰে; প্ৰতিটো ধাৰণাকেই বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগে। (৩) ব্যাপক বা সমগ্ৰতাবাচক: দৰ্শন কোনো এটা সীমিত ক্ষেত্ৰৰ অধ্যয়ন নহয়; ই সমগ্ৰ বিশ্ব-জগতক একেলগে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে। (৪) চিন্তনমূলক: ই ইন্দ্ৰিয়াতীত সত্য বিচাৰৰ চেষ্টা কৰে। (৫) আদৰ্শবাদী/মূল্যনিৰূপক: দৰ্শনে কেৱল ‘কি আছে’ তাকে নহয়, ‘কি হ’ব লাগিছিল’ সেইটোও বিচাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: দৰ্শনৰ পৰিসৰ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দৰ্শনৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। এই বিস্তৃত পৰিসৰক চাৰিটা মুখ্য শাখাত ভগাব পাৰি — (১) অধিবিদ্যা (Metaphysics) — পৰম সত্তা আৰু অস্তিত্বৰ অধ্যয়ন। (২) জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) — জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ আৰু সীমাৰ অধ্যয়ন। (৩) মূল্যশাস্ত্ৰ (Axiology) — মূল্যৰ অধ্যয়ন; ইয়াৰ অন্তৰ্গত নীতিশাস্ত্ৰ আৰু সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ। (৪) তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) — বৈধ চিন্তাৰ নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন। আধুনিক যুগত দৰ্শনৰ পৰিসৰ আৰু বিস্তৃত হৈছে — মন-দৰ্শন, ভাষা-দৰ্শন, ধৰ্ম-দৰ্শন, বিজ্ঞান-দৰ্শন, ইতিহাস-দৰ্শন আৰু শিক্ষাৰ দৰ্শন আদি নতুন শাখা ওলাইছে।
প্ৰশ্ন ৯: অধিবিদ্যা (Metaphysics) মানে কি?
উত্তৰঃ অধিবিদ্যা হ’ল দৰ্শনৰ এনে এটা শাখা য’ত পৰম সত্তা, অস্তিত্ব আৰু চৰম বাস্তৱতাৰ স্বৰূপ অধ্যয়ন কৰা হয়। ইংৰাজী “Metaphysics” শব্দটো গ্ৰীক “Meta” (পৰৱৰ্তী, অতিক্ৰম) আৰু “Physics” (প্ৰকৃতি)ৰ পৰা গঠিত — অৰ্থাৎ “প্ৰকৃতিৰ অতিক্ৰমৰ অধ্যয়ন”। অধিবিদ্যাৰ অন্তৰ্গত হৈছে সত্তাতত্ত্ব (Ontology — অস্তিত্বৰ স্বৰূপৰ অধ্যয়ন) আৰু বিশ্বতত্ত্ব (Cosmology — বিশ্বৰ উৎপত্তি, প্ৰকৃতি আৰু পৰিণতিৰ অধ্যয়ন)। আৰিষ্টটলে অধিবিদ্যাক “প্ৰথম দৰ্শন” (First Philosophy) বুলি কৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০: জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology) মানে কি?
উত্তৰঃ জ্ঞানতত্ত্ব দৰ্শনৰ এনে এটা শাখা যিয়ে জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ, প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰামাণ্যতা আৰু সীমাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ইংৰাজী “Epistemology” শব্দটো গ্ৰীক “Episteme” (জ্ঞান) আৰু “Logos” (অধ্যয়ন)ৰ পৰা গঠিত। জ্ঞানতত্ত্বই উত্তৰ বিচাৰে এনে প্ৰশ্নৰ — জ্ঞান কি? জ্ঞানৰ উৎস কি? অভিজ্ঞতা নে বিচাৰ-বুদ্ধি জ্ঞানৰ উৎস? কোনো জ্ঞান সম্পূৰ্ণ সঁচা হ’ব পাৰে নে? জ্ঞানৰ সীমা কত? কান্টৰ মতে জ্ঞানতত্ত্ব হ’ল সকলো দাৰ্শনিক অনুসন্ধানৰ ভেটি।
প্ৰশ্ন ১১: মূল্যশাস্ত্ৰ (Axiology) মানে কি?
উত্তৰঃ মূল্যশাস্ত্ৰ হ’ল দৰ্শনৰ এনে এটা শাখা যিয়ে মূল্যৰ স্বৰূপৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ইংৰাজী “Axiology” শব্দটো গ্ৰীক “Axios” (মূল্য) আৰু “Logos” (অধ্যয়ন)ৰ পৰা গঠিত। মূল্যশাস্ত্ৰৰ মূল লক্ষ্য হ’ল সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱ — এই তিনিটা পৰম মূল্যৰ আধাৰত জীৱন আৰু জগতৰ মূল্য নিৰূপণ কৰা। মূল্যশাস্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত হৈছে — (১) নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics) — শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন। (২) সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ (Aesthetics) — সুন্দৰৰ অধ্যয়ন। (৩) তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) — সত্যৰ অধ্যয়ন।
প্ৰশ্ন ১২: নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics) মানে কি?
উত্তৰঃ নীতিশাস্ত্ৰ হ’ল দৰ্শনৰ এনে এটা শাখা যিয়ে মানুহৰ আচৰণ আৰু কৰ্মৰ শুভাশুভতাৰ আদৰ্শ আৰু নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন কৰে। নীতিশাস্ত্ৰে এনে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰে — শুভ কি? অশুভ কি? কৰ্তব্য কি? জীৱনৰ লক্ষ্য কি? কোনো কৰ্ম কেতিয়া উচিত আৰু কেতিয়া অনুচিত? নীতিশাস্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত আছে — পৰিণামবাদ (Consequentialism), কৰ্তব্যবাদ (Deontology), গুণবাদ (Virtue Ethics) আদি বিভিন্ন তত্ত্ব।
প্ৰশ্ন ১৩: সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ (Aesthetics) মানে কি?
উত্তৰঃ সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ হ’ল দৰ্শনৰ এনে এটা শাখা যিয়ে সৌন্দৰ্য্য আৰু শিল্পৰ স্বৰূপৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ইয়াত আলোচনা হয় — সৌন্দৰ্য্য কি? সুন্দৰ কেনে? শিল্পৰ স্বৰূপ আৰু লক্ষ্য কি? কলা আৰু প্ৰকৃতিৰ সম্পৰ্ক কি? কাব্য, সংগীত, চিত্ৰ, ভাস্কৰ্য্য, নৃত্য আদি বিভিন্ন কলাৰ সাধাৰণ মূল্যবোধ কি?
প্ৰশ্ন ১৪: তৰ্কবিজ্ঞানক দৰ্শনৰ এটা শাখা বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ তৰ্কবিজ্ঞান (Logic) দৰ্শনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ই বৈধ চিন্তা, যুক্তি আৰু অনুমানৰ নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন কৰে। দৰ্শনৰ যিকোনো বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ ভেটিতে আছে যুক্তি আৰু চিন্তা; সেয়েহে চিন্তাৰ নিয়মাৱলী জনাটো দৰ্শনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য্য। তৰ্কবিজ্ঞানে সত্য বিচাৰৰ পথ দেখুৱায়; ই পৰম মূল্য ‘সত্য’ৰ অধ্যয়ন। সেয়েহে তৰ্কবিজ্ঞানক দৰ্শনৰ এটা শাখা বুলি গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: দৰ্শনৰ পদ্ধতিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ দৰ্শনে চিন্তা-বিশ্লেষণৰ বাবে বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে — (১) যুক্তিনিষ্ঠ বিশ্লেষণ পদ্ধতি (Rational Analysis): ধাৰণাবোৰ বিচাৰ-বুদ্ধিৰে বিশ্লেষণ। (২) দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি (Dialectic): সক্ৰেটিছ-প্লেটো-হেগেলে ব্যৱহাৰ কৰিছিল; প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ যোগেদি সত্যলৈ আগবঢ়া। (৩) ঘটনাবিদ্যামূলক পদ্ধতি (Phenomenology): চেতনাৰ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰত্যক্ষ বিশ্লেষণ। (৪) বিশ্লেষণাত্মক পদ্ধতি (Analytic): ভাষা, ধাৰণা আৰু যুক্তিৰ সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ। (৫) চিন্তনমূলক পদ্ধতি (Speculative): ইন্দ্ৰিয়াতীত পৰম সত্তাৰ চিন্তামূলক অনুসন্ধান।
প্ৰশ্ন ১৬: দৰ্শনৰ প্ৰয়োজনীয়তা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দৰ্শনৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুতো — (১) ই জীৱন আৰু জগতৰ এক সুসংগত আৰু সমগ্ৰতাবাচক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। (২) ই বুদ্ধিবৃত্তিৰ বিকাশ ঘটায় আৰু বিচাৰশক্তি প্ৰখৰ কৰে। (৩) ই মানুহক উচ্চ আদৰ্শৰ অভিমুখে আগুৱাই নিয়ে। (৪) ই ধৰ্ম, বিজ্ঞান আৰু কলাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজাই। (৫) ই সংশয় দূৰ কৰি মানসিক প্ৰশান্তি প্ৰদান কৰে। (৬) ই সমাজ আৰু জাতিৰ গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগায়। (৭) ই মানুহৰ দৃষ্টিভংগী বিস্তৃত আৰু গভীৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৭: দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ মাজত সম্পৰ্ক ঘনিষ্ঠ। দুয়োৱেই যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা-ধাৰাৰ ফচল। বিজ্ঞান প্ৰকৃতিৰ এটা সীমিত অংশৰ অধ্যয়ন কৰে যেনে — পদাৰ্থ বিজ্ঞান, ৰসায়ন, জীৱ বিজ্ঞান আদি। দৰ্শন বিজ্ঞানে আৱিষ্কাৰ কৰা তথ্যবোৰৰ ব্যাপক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। আনহাতে বিজ্ঞানে দৰ্শনক প্ৰত্যক্ষ পৰীক্ষাৰ আধাৰ যোগান ধৰে। প্ৰাচীন কালত দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান একেটাই বিষয় আছিল; ক্ৰমে বিজ্ঞান নিজস্ব পদ্ধতিৰে স্বতন্ত্ৰ হৈ আহিল।
প্ৰশ্ন ১৮: দৰ্শন আৰু ধৰ্মৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ দৰ্শন আৰু ধৰ্ম দুয়োৱেই পৰম সত্তাৰ অনুসন্ধান কৰে। কিন্তু ধৰ্ম শ্ৰদ্ধা আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু দৰ্শন যুক্তি আৰু বিচাৰৰ ওপৰত। ধৰ্ম ব্যৱহাৰিক, দৰ্শন তাত্ত্বিক। ধৰ্মত আনুষ্ঠানিকতা আৰু সাধনা গুৰুত্বপূৰ্ণ; দৰ্শনত যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ধৰ্ম আবেগ-নিৰ্ভৰ; দৰ্শন বুদ্ধি-নিৰ্ভৰ। ভাৰতীয় পৰম্পৰাত ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ সম্পৰ্ক অধিক ঘনিষ্ঠ — সকলো ভাৰতীয় দৰ্শনৰে চৰম লক্ষ্য মুক্তি বা মোক্ষ লাভ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৬-৮ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: দৰ্শনৰ সংজ্ঞা দিয়া। দৰ্শনৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ইংৰাজী “Philosophy” শব্দটো গ্ৰীক “Philos” (প্ৰেম) আৰু “Sophia” (জ্ঞান)ৰ পৰা উদ্ভৱ; আক্ষৰিক অৰ্থত ই হ’ল “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম”। সংস্কৃত “দৰ্শন” শব্দটো √দৃশ্ ধাতুৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “চাব” বা “প্ৰত্যক্ষ কৰা”। ভাৰতীয় দৃষ্টিভংগীৰে দৰ্শন মানে কেৱল চক্ষুৰ দ্বাৰা দেখা নহয়, ই হ’ল গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰে পৰম সত্যৰ সাক্ষাৎকাৰ।
বিভিন্ন দাৰ্শনিকে বিভিন্নভাৱে দৰ্শনৰ সংজ্ঞা দিছে। প্লেটোৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱৰ অনুসন্ধান।” আৰিষ্টটলৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান।” ডেকাৰ্টৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সত্যৰ অধ্যয়ন।” কান্টৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল সকলো জ্ঞানৰ বিজ্ঞান।” হেগেলৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল পৰম তত্ত্বৰ যুক্তিযুক্ত বিচাৰ।” ৰাছেলৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ মাজৰ অৱস্থিত নো-মেন্স লেণ্ড।” হোৱাইটহেডৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল জগতৰ সাধাৰণ ব্যাখ্যা।” ভাৰতীয় ৰাধাকৃষ্ণনৰ মতে — “দৰ্শন হ’ল জীৱনৰ যুক্তিযুক্ত আৰু বিচাৰ-বিশ্লেষণমূলক ব্যাখ্যা।”
দৰ্শনৰ স্বৰূপ: দৰ্শনৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল —
- যুক্তিনিষ্ঠ: দৰ্শন বুদ্ধি আৰু যুক্তিৰ আধাৰত পৰিচালিত হয়; অন্ধ বিশ্বাস বা আৱেগৰ ভিত্তিত নহয়।
- সমালোচনামূলক: দৰ্শনে কোনো ধাৰণাকেই প্ৰশ্ন নকৰাকৈ গ্ৰহণ নকৰে। প্ৰতিটো ধাৰণাকেই বিচাৰ-বিশ্লেষণৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগে।
- ব্যাপক/সমগ্ৰতাবাচক: দৰ্শন কোনো এটা সীমিত ক্ষেত্ৰৰ অধ্যয়ন নহয়; ই সমগ্ৰ বিশ্ব-জগতক একেলগে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে।
- চিন্তনমূলক: দৰ্শন কেৱল প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাত সীমিত নহয়; ই ইন্দ্ৰিয়াতীত সত্য বিচাৰৰ চেষ্টা কৰে।
- আদৰ্শবাদী/মূল্যনিৰূপক: দৰ্শনে কেৱল ‘কি আছে’ বুজা চেষ্টা নকৰে; ই ‘কি হ’ব লাগিছিল’ অৰ্থাৎ আদৰ্শৰ বিষয়েও চিন্তা কৰে।
- আত্মবিচাৰমূলক: দৰ্শনে নিজৰে অভিধান-ধাৰণা, পদ্ধতি আৰু ভেটিৰ ওপৰত আত্মসমালোচনা কৰে।
- চিৰন্তন: দৰ্শনৰ মূল প্ৰশ্নসমূহ — আত্মা, ঈশ্বৰ, পৰম সত্য, জীৱনৰ লক্ষ্য — প্ৰাচীন কালৰে পৰা আজি পৰ্যন্ত একে আছে।
সেয়েহে দৰ্শন হ’ল জীৱন আৰু জগতৰ সম্পৰ্কে এক যুক্তিনিষ্ঠ, সমালোচনামূলক, ব্যাপক আৰু চিন্তনমূলক বিচাৰ — যিয়ে পৰম সত্যৰ সন্ধান কৰে আৰু মানৱ জীৱনৰ আদৰ্শ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: দৰ্শনৰ পৰিসৰ বা শাখাসমূহ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰ্শনৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ই জীৱন, জগত, ঈশ্বৰ, আত্মা, জ্ঞান, মূল্য, আদৰ্শ আদি বহু বিষয়ৰ সমাহাৰ। দৰ্শনৰ পৰিসৰক প্ৰধানতঃ চাৰিটা শাখাত ভগাব পাৰি —
(১) অধিবিদ্যা (Metaphysics): অধিবিদ্যা দৰ্শনৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু মৌলিক শাখা। ই চৰম বাস্তৱতা বা পৰম সত্তাৰ স্বৰূপৰ অধ্যয়ন কৰে। ইংৰাজী “Metaphysics” শব্দটো গ্ৰীক “Meta” (অতিক্ৰম) + “Physics” (প্ৰকৃতি)ৰ পৰা গঠিত — অৰ্থাৎ “প্ৰকৃতিৰ অতিক্ৰমৰ অধ্যয়ন”। অধিবিদ্যাৰ অন্তৰ্গত হৈছে — সত্তাতত্ত্ব (Ontology — অস্তিত্ব আৰু সত্তাৰ স্বৰূপৰ অধ্যয়ন) আৰু বিশ্বতত্ত্ব (Cosmology — বিশ্বৰ উৎপত্তি, প্ৰকৃতি আৰু পৰিণতিৰ অধ্যয়ন)। অধিবিদ্যাই উত্তৰ বিচাৰে — পৰম সত্য কি? জগতৰ মূল উপাদান কি? এক না অনেক? জড় না চেতন? ঈশ্বৰ আছেনে? আত্মা চিৰন্তন নে?
(২) জ্ঞানতত্ত্ব (Epistemology): জ্ঞানতত্ত্বই জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ, প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰামাণ্যতা আৰু সীমাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ইংৰাজী “Epistemology” শব্দটো গ্ৰীক “Episteme” (জ্ঞান) আৰু “Logos” (অধ্যয়ন)ৰ পৰা আহিছে। জ্ঞানতত্ত্বৰ মৌলিক প্ৰশ্নবোৰ হ’ল — জ্ঞান কি? জ্ঞানৰ উৎস কি? অভিজ্ঞতা নে বিচাৰ-বুদ্ধি জ্ঞানৰ উৎস? জ্ঞানৰ প্ৰামাণ্যতাৰ মাপকাঠি কি? জ্ঞানৰ সীমা কত? এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ ৰূপে অভিজ্ঞতাবাদ (Empiricism), যুক্তিবাদ (Rationalism), সমালোচনাবাদ (Critical Philosophy) আদি বিভিন্ন তত্ত্ব আগবঢ়োৱা হৈছে। কান্টৰ মতে জ্ঞানতত্ত্বই হৈছে সকলো দাৰ্শনিক অনুসন্ধানৰ ভেটি।
(৩) মূল্যশাস্ত্ৰ (Axiology): মূল্যশাস্ত্ৰই মানৱ জীৱনৰ মূল্যৰ স্বৰূপ অধ্যয়ন কৰে। ইংৰাজী “Axiology” শব্দটো গ্ৰীক “Axios” (মূল্য) আৰু “Logos” (অধ্যয়ন)ৰ পৰা গঠিত। সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱ — এই তিনিটা পৰম মূল্যৰ অধ্যয়ন মূল্যশাস্ত্ৰৰ মূল কাৰ্য। মূল্যশাস্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত হৈছে — (ক) নীতিশাস্ত্ৰ (Ethics): শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন; মানুহৰ আচৰণৰ ভাল-বেয়াৰ আদৰ্শ আৰু নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন। (খ) সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ (Aesthetics): সুন্দৰৰ অধ্যয়ন; সৌন্দৰ্য্য, কলা, শিল্প আৰু সংস্কৃতিৰ মূল্যবোধৰ অধ্যয়ন। (গ) তৰ্কবিজ্ঞান (Logic): সত্যৰ অধ্যয়ন; বৈধ চিন্তা আৰু অনুমানৰ নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন।
(৪) তৰ্কবিজ্ঞান (Logic): তৰ্কবিজ্ঞান বৈধ চিন্তা, যুক্তি আৰু অনুমানৰ নিয়মাৱলীৰ অধ্যয়ন। ই দৰ্শনৰ যিকোনো বিচাৰৰ ভেটি যোগায়।
আধুনিক উপ-শাখাসমূহ: আধুনিক যুগত দৰ্শনে নতুন নতুন উপ-শাখাৰ সৃষ্টি কৰিছে — মন-দৰ্শন (Philosophy of Mind), ভাষা-দৰ্শন (Philosophy of Language), ধৰ্ম-দৰ্শন (Philosophy of Religion), বিজ্ঞান-দৰ্শন (Philosophy of Science), ইতিহাস-দৰ্শন (Philosophy of History), শিক্ষাৰ দৰ্শন (Philosophy of Education), সমাজ-দৰ্শন (Social Philosophy), ৰাজনৈতিক দৰ্শন (Political Philosophy), আইনৰ দৰ্শন (Philosophy of Law) আদি।
সেয়েহে দৰ্শনৰ পৰিসৰে সমগ্ৰ মানৱ জ্ঞান, মূল্যবোধ, আদৰ্শ আৰু জীৱন-জগতক সাঙুৰি লৈছে। ই হ’ল সকলো বিজ্ঞানৰ মূল ভেটি আৰু সকলো জ্ঞানৰ ৰাণী।
প্ৰশ্ন ৩: দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ পাৰ্থক্য আৰু সম্পৰ্ক বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান দুয়োৱেই যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা-ধাৰাৰ আধাৰত গঢ়ি উঠিছে আৰু দুয়োৰে লক্ষ্য জ্ঞান অৰ্জন। তথাপি দুয়োৰ মাজত উল্লেখযোগ্য পাৰ্থক্য আৰু সম্পৰ্ক আছে।
পাৰ্থক্য:
- পৰিসৰ: বিজ্ঞান প্ৰকৃতিৰ এটা সীমিত অংশৰ অধ্যয়ন কৰে যেনে — পদাৰ্থ বিজ্ঞান বস্তুৰ গতি, ৰসায়ন বিজ্ঞান পদাৰ্থৰ গঠন। আনহাতে দৰ্শনে সমগ্ৰ জগতক একেলগে অধ্যয়ন কৰে।
- পদ্ধতি: বিজ্ঞান প্ৰত্যক্ষ পৰীক্ষা, পৰ্যবেক্ষণ আৰু আগমন পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। দৰ্শন বুদ্ধি, যুক্তি আৰু চিন্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
- স্বৰূপ: বিজ্ঞান বিশ্লেষণমূলক (Analytical) আৰু বৰ্ণনাত্মক (Descriptive) — ই তথ্যবোৰৰ বিশ্লেষণ আৰু বৰ্ণনা কৰে। দৰ্শন সংশ্লেষণমূলক (Synthetic) আৰু আদৰ্শবাদী (Normative) — ই তথ্যবোৰক সমগ্ৰ ৰূপত গাঁথে আৰু আদৰ্শ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- লক্ষ্য: বিজ্ঞানৰ লক্ষ্য নিয়ম আৱিষ্কাৰ আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ। দৰ্শনৰ লক্ষ্য পৰম সত্যৰ অনুসন্ধান আৰু জীৱনৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা।
- মৌলিক প্ৰশ্ন: বিজ্ঞানে “কেনে?” (How?) প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰে। দৰ্শনে “কিয়?” (Why?) প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰে।
- মূল্যবোধ: বিজ্ঞান মূল্যবোধ-নিৰপেক্ষ (Value-neutral)। দৰ্শন মূল্যবোধ-নিৰূপক (Value-determining)।
সম্পৰ্ক: দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ মাজত পাৰ্থক্য থকা সত্ত্বেও দুয়োৰে সম্পৰ্ক ঘনিষ্ঠ। প্ৰাচীন গ্ৰীকত দৰ্শন আৰু বিজ্ঞান একে আছিল; ক্ৰমে বিজ্ঞান নিজস্ব পদ্ধতিৰে স্বতন্ত্ৰ হ’ল। বিজ্ঞানে আৱিষ্কাৰ কৰা তথ্যবোৰে দৰ্শনক চিন্তাৰ উপাদান যোগায়। আনহাতে দৰ্শনে বিজ্ঞানৰ মৌলিক ধাৰণাবোৰৰ — যেনে কাৰণ, সময়, স্থান, পদাৰ্থ আদিৰ — ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে কান্টে কৈছিল — “দৰ্শন বিনা বিজ্ঞান অন্ধ; বিজ্ঞান বিনা দৰ্শন শূন্য।”
প্ৰশ্ন ৪: দৰ্শন আৰু ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য আৰু সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰ্শন আৰু ধৰ্ম দুয়োৱেই পৰম সত্তাৰ অনুসন্ধান কৰে আৰু মানৱ জীৱনৰ অৰ্থ বিচাৰে। তথাপি দুয়োৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে।
পাৰ্থক্য:
- ভেটি: ধৰ্ম শ্ৰদ্ধা আৰু বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত; দৰ্শন যুক্তি আৰু বিচাৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
- স্বৰূপ: ধৰ্ম ব্যৱহাৰিক, আনুষ্ঠানিক আৰু সাধনামূলক; দৰ্শন তাত্ত্বিক, বিচাৰমূলক আৰু চিন্তনমূলক।
- উৎস: ধৰ্ম প্ৰধানতঃ ৰহস্যময় অভিজ্ঞতা, ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ আৰু গুৰুৰ উপদেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; দৰ্শন বুদ্ধি আৰু যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- আবেগ আৰু বুদ্ধি: ধৰ্ম আবেগ-নিৰ্ভৰ; দৰ্শন বুদ্ধি-নিৰ্ভৰ।
- সমালোচনা: দৰ্শনে ধৰ্মৰ বিশ্বাসকো সমালোচনাৰ পৰীক্ষাত উলিয়ায়; ধৰ্মত শ্ৰদ্ধাই মুখ্য।
- লক্ষ্য: ধৰ্মৰ লক্ষ্য সাধাৰণতে মুক্তি বা ঈশ্বৰৰ সানিধ্য; দৰ্শনৰ লক্ষ্য পৰম সত্যৰ যুক্তিযুক্ত উপলব্ধি।
সম্পৰ্ক: দৰ্শন আৰু ধৰ্ম দুয়োৰে মাজত গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। ভাৰতীয় পৰম্পৰাত ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ সম্পৰ্ক অধিক ঘনিষ্ঠ — সকলো ভাৰতীয় দৰ্শনৰে চৰম লক্ষ্য মুক্তি বা মোক্ষ লাভ। ধৰ্মৰ ভেটিত আছে কেতবোৰ মৌলিক বিশ্বাস (যেনে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব, আত্মাৰ অমৰত্ব আদি); দৰ্শন এই বিশ্বাসবোৰৰ যুক্তিযুক্ত ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। আনহাতে দৰ্শনৰ চিন্তাবোৰে ধৰ্মীয় ধাৰণাবোৰক স্পষ্ট আৰু গভীৰ কৰে। সেয়েহে দৰ্শন আৰু ধৰ্ম পৰস্পৰ পৰিপূৰক।
প্ৰশ্ন ৫: দৰ্শনৰ প্ৰয়োজনীয়তা বা গুৰুত্ব বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দৰ্শন মানৱ জীৱনৰ এক অপৰিহাৰ্য্য অংগ। ই কেৱল তাত্ত্বিক চিন্তাৰ বিষয় নহয়; ই জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। দৰ্শনৰ প্ৰয়োজনীয়তা তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
- সমগ্ৰতাবাচক জ্ঞান: দৰ্শনে জীৱন আৰু জগতৰ এক সুসংগত আৰু সমগ্ৰতাবাচক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। বিজ্ঞানে কেৱল প্ৰকৃতিৰ এটা অংশৰ অধ্যয়ন কৰে; দৰ্শনে সকলো বিজ্ঞানৰ ফলাফল সংশ্লেষণ কৰি জগতৰ ব্যাপক ব্যাখ্যা দিয়ে।
- বিচাৰশক্তিৰ বিকাশ: দৰ্শন অধ্যয়ন কৰিলে বুদ্ধিবৃত্তিৰ বিকাশ ঘটে আৰু বিচাৰশক্তি প্ৰখৰ হয়। যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা কৰিবলৈ শিকিব পাৰি।
- আদৰ্শৰ অন্বেষণ: দৰ্শনে সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱ — এই পৰম মূল্যবোধৰ আদৰ্শ আগবঢ়াই দিয়ে। ই মানুহক উচ্চ আদৰ্শৰ অভিমুখে আগুৱাই নিয়ে।
- মানসিক শান্তি: দৰ্শনে জীৱন আৰু মৃত্যু, সুখ আৰু দুখ, ভাল আৰু বেয়া আদিৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰি সংশয় দূৰ কৰে আৰু মানসিক প্ৰশান্তি প্ৰদান কৰে।
- সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ বিকাশ: প্ৰতিটো জাতিৰ সংস্কৃতিৰ ভেটিত আছে দৰ্শন। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ ভেটি বেদান্ত, যোগ, সাংখ্য আদি দৰ্শন। দৰ্শনে সমাজ গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা যোগায়।
- বিজ্ঞান আৰু ধৰ্মৰ মাজত সেতু: দৰ্শনে বিজ্ঞান আৰু ধৰ্মৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দূৰ কৰি দুয়োৰে সমন্বয় সাধনত সহায় কৰে।
- আত্মজ্ঞান: “নিজকে চিনি লোৱা” (Know thyself) — সক্ৰেটিছৰ এই উক্তিয়ে দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য নিৰ্দেশ কৰে। দৰ্শনে আত্মজ্ঞানলৈ বাট দেখুৱায়।
- শিক্ষাৰ ভেটি: দৰ্শন শিক্ষাৰ মৌলিক ভেটি। শিক্ষাৰ লক্ষ্য, পাঠ্যক্ৰম আৰু পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণত দৰ্শনৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- আধুনিক জীৱনৰ সমস্যা সমাধান: আধুনিক যুগৰ যান্ত্ৰিকতা, যুদ্ধ, পৰিবেশ-প্ৰদূষণ, মূল্যবোধৰ সংকট আদি সমস্যা সমাধানত দৰ্শনৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য্য।
সেয়েহে দৰ্শন কেৱল কেইজনমান বৌদ্ধিক চিন্তাবিদৰ বিষয় নহয়; ই প্ৰতিটো শিক্ষিত মানুহৰ বাবে একান্ত প্ৰয়োজনীয়।
প্ৰশ্ন ৬: পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ ঐতিহাসিক বিকাশ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ ঐতিহাসিক বিকাশক চাৰিটা পৰ্যায়ত ভগাব পাৰি —
(১) প্ৰাচীন যুগ (Ancient Period — খ্ৰীঃ পূঃ ৬০০ – খ্ৰীঃ ৪০০): এই যুগৰ আৰম্ভণি গ্ৰীছত। প্ৰাক-সক্ৰেটিক দাৰ্শনিক থেলিছ, এনাক্সিমেণ্ডাৰ, পাইথাগোৰাছ, হেৰাক্লিটাছ, পাৰ্মেনিদিছ আদিয়ে জগতৰ মূল উপাদানৰ অনুসন্ধান কৰিছিল। ইয়াৰ পাছত সক্ৰেটিছ, প্লেটো আৰু আৰিষ্টটল — এই তিনিজন মহান গ্ৰীক দাৰ্শনিকে দৰ্শনক নৈতিকতা, ৰাজনীতি, অধিবিদ্যা আদি সকলো ক্ষেত্ৰলৈ বিস্তৃত কৰিলে।
(২) মধ্যযুগ (Medieval Period — খ্ৰীঃ ৪০০ – ১৫০০): এই যুগ খ্ৰীষ্টীয় ধৰ্মতত্ত্বৰ অধীনত পৰিচালিত হ’ল। চেইণ্ট অগাষ্টিন (St. Augustine) আৰু থমাছ আকুইনাছে (Thomas Aquinas) যুক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰ সমন্বয় সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। আকুইনাছৰ “Summa Theologica” এই যুগৰ প্ৰধান গ্ৰন্থ।
(৩) আধুনিক যুগ (Modern Period — ১৫০০ – ১৯০০): ৰেনে ডেকাৰ্টে (René Descartes) আধুনিক দৰ্শনৰ পথিকৃৎ; তেওঁৰ “Cogito ergo sum” (মই চিন্তা কৰোঁ, সেয়েহে মই আছোঁ) উক্তিয়ে দৰ্শনত সন্দেহবাদৰ পথ মেলিলে। ইয়াৰ পাছত স্পিনোজা, লাইবনিজ, লক, বাৰ্কলে, হিউম, কান্ট, হেগেল আদিয়ে দৰ্শনৰ বিভিন্ন ধাৰা গঢ়ি তুলিলে। কান্টে যুক্তিবাদ আৰু অভিজ্ঞতাবাদৰ সমন্বয় সাধন কৰিলে। হেগেলে দ্বান্দ্বিক ভাববাদ (Dialectical Idealism) আগবঢ়ালে।
(৪) সমসাময়িক যুগ (Contemporary Period — ১৯০০ – বৰ্তমান): এই যুগত বিভিন্ন নতুন ধাৰা ওলালে — ৰাছেল আৰু মূৰৰ বিশ্লেষণাত্মক দৰ্শন (Analytic Philosophy), হাছাৰ্ল আৰু হাইডেগাৰৰ ঘটনাবিদ্যা (Phenomenology), চাৰ্ত্ৰৰ অস্তিত্ববাদ (Existentialism), উইটগেনষ্টাইনৰ ভাষা-দৰ্শন (Philosophy of Language), মাৰ্কছৰ দ্বান্দ্বিক বস্তুবাদ (Dialectical Materialism), ডেৰিদাৰ উত্তৰ-আধুনিকতাবাদ (Postmodernism) আদি।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় দৰ্শনৰ প্ৰধান শাখাসমূহৰ চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু গভীৰ দৰ্শন পৰম্পৰা। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ মূল উৎস হ’ল বেদ; সেয়েহে বেদক স্বীকাৰ কৰা বা নকৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক দুটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভগাব পাৰি —
(১) আস্তিক দৰ্শন (Orthodox/Astika Schools): বেদক প্ৰামাণ্য বুলি স্বীকাৰ কৰা ছয়টা শাস্ত্ৰ —
- ন্যায় (Nyaya) — গৌতম মুনিৰ; যুক্তি আৰু প্ৰমাণৰ অধ্যয়ন।
- বৈশেষিক (Vaisheshika) — কণাদ মুনিৰ; পদাৰ্থ আৰু পৰমাণু তত্ত্বৰ অধ্যয়ন।
- সাংখ্য (Sankhya) — কপিল মুনিৰ; প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ দ্বৈতবাদ।
- যোগ (Yoga) — পতঞ্জলিৰ; অষ্টাংগ যোগ আৰু চিত্ত-নিৰোধৰ পদ্ধতি।
- মীমাংসা (Mimamsa) — জৈমিনিৰ; বৈদিক ক্ৰিয়া-কৰ্মৰ ব্যাখ্যা।
- বেদান্ত (Vedanta) — ব্যাসদেৱ আৰু পৰৱৰ্তী শংকৰ-ৰামানুজ-মাধৱৰ; ব্ৰহ্ম আৰু আত্মা সম্পৰ্কীয় তত্ত্ব।
(২) নাস্তিক দৰ্শন (Heterodox/Nastika Schools): বেদৰ প্ৰামাণ্য নুমনা শাস্ত্ৰ —
- চাৰ্বাক (Charvaka) — বৃহস্পতিৰ; ভৌতিকবাদী দৰ্শন।
- জৈন (Jainism) — মহাবীৰৰ; অহিংসা আৰু স্যাদ্বাদ তত্ত্ব।
- বৌদ্ধ (Buddhism) — গৌতম বুদ্ধৰ; চাৰি আৰ্য সত্য আৰু অষ্টাংগিক মাৰ্গ।
(এই শাখাবোৰৰ বিস্তৃত আলোচনা একাদশ অধ্যায় “ভাৰতীয় দৰ্শন”ত কৰা হৈছে।)
দৰ্শনৰ শাখাসমূহ — সংক্ষিপ্ত তালিকা
| শাখা (Branch) | ইংৰাজী নাম | অধ্যয়নৰ বিষয় |
|---|---|---|
| অধিবিদ্যা | Metaphysics | পৰম সত্তা, অস্তিত্ব, বাস্তৱতা |
| সত্তাতত্ত্ব | Ontology | সত্তাৰ স্বৰূপ |
| বিশ্বতত্ত্ব | Cosmology | বিশ্বৰ উৎপত্তি আৰু পৰিণতি |
| জ্ঞানতত্ত্ব | Epistemology | জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ, সীমা |
| মূল্যশাস্ত্ৰ | Axiology | মূল্যবোধৰ অধ্যয়ন |
| নীতিশাস্ত্ৰ | Ethics | শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন |
| সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ | Aesthetics | সুন্দৰ আৰু কলাৰ অধ্যয়ন |
| তৰ্কবিজ্ঞান | Logic | বৈধ চিন্তাৰ নিয়মাৱলী |
| মন-দৰ্শন | Philosophy of Mind | মন-দেহ সম্পৰ্ক, চেতনা |
| ভাষা-দৰ্শন | Philosophy of Language | অৰ্থ, ভাষাৰ স্বৰূপ |
| ধৰ্ম-দৰ্শন | Philosophy of Religion | ঈশ্বৰ, ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ যুক্তি |
| বিজ্ঞান-দৰ্শন | Philosophy of Science | বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ভেটি |
| সমাজ-দৰ্শন | Social Philosophy | সমাজৰ প্ৰকৃতি |
| ৰাজনৈতিক দৰ্শন | Political Philosophy | চৰকাৰ, ন্যায়, স্বাধীনতা |
| শিক্ষাৰ দৰ্শন | Philosophy of Education | শিক্ষাৰ লক্ষ্য আৰু পদ্ধতি |
দৰ্শন বনাম বিজ্ঞান বনাম ধৰ্ম — তুলনামূলক তালিকা
| মাপকাঠি | দৰ্শন (Philosophy) | বিজ্ঞান (Science) | ধৰ্ম (Religion) |
|---|---|---|---|
| ভেটি | যুক্তি আৰু বিচাৰ | প্ৰত্যক্ষ পৰীক্ষা | শ্ৰদ্ধা আৰু বিশ্বাস |
| পৰিসৰ | সমগ্ৰ জগত | প্ৰকৃতিৰ সীমিত অংশ | ঈশ্বৰ-আত্মা-পৰলোক |
| পদ্ধতি | চিন্তনমূলক, বিশ্লেষণাত্মক | আগমন, পৰীক্ষা | সাধনা, আৰাধনা |
| স্বৰূপ | সংশ্লেষণমূলক, আদৰ্শবাদী | বিশ্লেষণাত্মক, বৰ্ণনাত্মক | আনুষ্ঠানিক, ভক্তিমূলক |
| মৌলিক প্ৰশ্ন | কিয়? (Why?) | কেনে? (How?) | কাৰ ওচৰত মুক্তি? (Whom?) |
| মূল্যবোধ | মূল্যনিৰূপক | মূল্যনিৰপেক্ষ | মূল্যবোধ-প্ৰদানকাৰী |
| প্ৰমাণ | যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা | পৰ্যবেক্ষণ আৰু গণিত | আপ্তবাক্য, অনুভূতি |
| লক্ষ্য | পৰম সত্যৰ যুক্তিযুক্ত উপলব্ধি | নিয়ম আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰয়োগ | মুক্তি বা ঈশ্বৰৰ সানিধ্য |
| পৰিবৰ্তনশীলতা | নিৰন্তৰ পুনৰ্বিচাৰ | নতুন তথ্যত পৰিবৰ্তন | চিৰন্তন (পৰিবৰ্তন কম) |
| দৃষ্টান্ত | প্লেটো, কান্ট, হেগেল | নিউটন, আইনষ্টাইন, ডাৰ্বিন | খ্ৰীষ্ট, বুদ্ধ, মহম্মদ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: “Philosophy” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) লেটিন (খ) গ্ৰীক (গ) সংস্কৃত (ঘ) আৰবী
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰীক।
প্ৰশ্ন ২: “Sophia” শব্দৰ অৰ্থ —
(ক) প্ৰেম (খ) জ্ঞান (গ) ঈশ্বৰ (ঘ) সত্য
উত্তৰঃ (খ) জ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৩: “দৰ্শন” শব্দটো কোন ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ?
(ক) √ভূ (খ) √কৃ (গ) √দৃশ্ (ঘ) √জ্ঞা
উত্তৰঃ (গ) √দৃশ্।
প্ৰশ্ন ৪: কোনে নিজকে প্ৰথম “Philosopher” বুলি কৈছিল?
(ক) সক্ৰেটিছ (খ) প্লেটো (গ) আৰিষ্টটল (ঘ) পাইথাগোৰাছ
উত্তৰঃ (ঘ) পাইথাগোৰাছ।
প্ৰশ্ন ৫: “দৰ্শন প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান” — এই উক্তি কাৰ?
(ক) প্লেটো (খ) আৰিষ্টটল (গ) কান্ট (ঘ) ডেকাৰ্ট
উত্তৰঃ (খ) আৰিষ্টটল।
প্ৰশ্ন ৬: “Philosophy is a no-man’s land between religion and science” — এই উক্তি কাৰ?
(ক) ৰাছেল (খ) হোৱাইটহেড (গ) মূৰ (ঘ) উইটগেনষ্টাইন
উত্তৰঃ (ক) ৰাছেল।
প্ৰশ্ন ৭: “Cogito ergo sum” — এই উক্তি কাৰ?
(ক) লক (খ) ডেকাৰ্ট (গ) কান্ট (ঘ) হিউম
উত্তৰঃ (খ) ডেকাৰ্ট।
প্ৰশ্ন ৮: অধিবিদ্যাৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ —
(ক) Epistemology (খ) Aesthetics (গ) Metaphysics (ঘ) Axiology
উত্তৰঃ (গ) Metaphysics।
প্ৰশ্ন ৯: জ্ঞানতত্ত্বৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ —
(ক) Cosmology (খ) Epistemology (গ) Ontology (ঘ) Axiology
উত্তৰঃ (খ) Epistemology।
প্ৰশ্ন ১০: পৰম মূল্যবোধ কেইটা?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনিটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (গ) তিনিটা — সত্য, সুন্দৰ, শিৱ।
প্ৰশ্ন ১১: “Philosophy is the science of all sciences” — এই উক্তি কাৰ?
(ক) প্লেটো (খ) কান্ট (গ) হেগেল (ঘ) ৰাছেল
উত্তৰঃ (খ) কান্ট।
প্ৰশ্ন ১২: ভাৰতীয় আস্তিক দৰ্শন কেইটা শাখা?
(ক) চাৰিটা (খ) পাঁচটা (গ) ছয়টা (ঘ) সাতটা
উত্তৰঃ (গ) ছয়টা — ন্যায়, বৈশেষিক, সাংখ্য, যোগ, মীমাংসা, বেদান্ত।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় নাস্তিক দৰ্শন কেইটা?
(ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) ছয়টা
উত্তৰঃ (খ) তিনিটা — চাৰ্বাক, জৈন, বৌদ্ধ।
প্ৰশ্ন ১৪: “Philosophy is a logical and reflective interpretation of life” — এই উক্তি কাৰ?
(ক) ব্যাসদেৱ (খ) শংকৰ (গ) ৰাধাকৃষ্ণন (ঘ) বিবেকানন্দ
উত্তৰঃ (গ) ৰাধাকৃষ্ণন।
প্ৰশ্ন ১৫: ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
(ক) কপিল (খ) গৌতম (গ) কণাদ (ঘ) পতঞ্জলি
উত্তৰঃ (খ) গৌতম মুনি।
প্ৰশ্ন ১৬: সাংখ্য দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
(ক) কপিল (খ) গৌতম (গ) কণাদ (ঘ) জৈমিনি
উত্তৰঃ (ক) কপিল মুনি।
প্ৰশ্ন ১৭: যোগ দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
(ক) ব্যাস (খ) পতঞ্জলি (গ) কণাদ (ঘ) কপিল
উত্তৰঃ (খ) পতঞ্জলি।
প্ৰশ্ন ১৮: চাৰ্বাক দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
(ক) মহাবীৰ (খ) বৃহস্পতি (গ) বুদ্ধ (ঘ) কপিল
উত্তৰঃ (খ) বৃহস্পতি।
প্ৰশ্ন ১৯: পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ পিতৃ কোন?
(ক) থেলিছ (খ) সক্ৰেটিছ (গ) প্লেটো (ঘ) আৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (ক) থেলিছ।
প্ৰশ্ন ২০: সক্ৰেটিছৰ বিখ্যাত উক্তি —
(ক) “নিজকে চিনি লোৱা” (খ) “মই চিন্তা কৰোঁ, সেয়েহে মই আছোঁ” (গ) “সকলো বহাবেই বহি যাব” (ঘ) “জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম”
উত্তৰঃ (ক) “নিজকে চিনি লোৱা” (Know thyself)।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
- “Philosophy” শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল ______। উত্তৰঃ জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম।
- “দৰ্শন” শব্দটো ______ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। উত্তৰঃ √দৃশ্।
- ______ এ প্ৰথম নিজকে দাৰ্শনিক বুলি কৈছিল। উত্তৰঃ পাইথাগোৰাছ।
- আৰিষ্টটলৰ মতে দৰ্শন হ’ল ______ ৰ বিজ্ঞান। উত্তৰঃ প্ৰথম কাৰণ।
- কান্টৰ মতে দৰ্শন হ’ল ______। উত্তৰঃ সকলো বিজ্ঞানৰ ৰাণী।
- পৰম সত্তাৰ অধ্যয়ন কৰা শাখাটোৰ নাম ______। উত্তৰঃ অধিবিদ্যা।
- জ্ঞানৰ অধ্যয়ন কৰা শাখাটোৰ নাম ______। উত্তৰঃ জ্ঞানতত্ত্ব।
- সুন্দৰৰ অধ্যয়ন কৰা শাখাটোৰ নাম ______। উত্তৰঃ সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ।
- শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন কৰা শাখাটোৰ নাম ______। উত্তৰঃ নীতিশাস্ত্ৰ।
- ভাৰতীয় আস্তিক দৰ্শন ______টা। উত্তৰঃ ছয়টা।
- ______ য়ে “Cogito ergo sum” উক্তি দিছিল। উত্তৰঃ ডেকাৰ্ট।
- “নিজকে চিনি লোৱা” — এই উক্তি ______ ৰ। উত্তৰঃ সক্ৰেটিছ।
সঁচা / মিছা
- “Philosophy” শব্দটো লেটিন ভাষাৰ পৰা আহিছে। উত্তৰঃ মিছা (গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে)।
- প্লেটোৱে দৰ্শনক প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান বুলি কৈছিল। উত্তৰঃ মিছা (এই কথা আৰিষ্টটলে কৈছিল)।
- “দৰ্শন” শব্দটো √দৃশ্ ধাতুৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। উত্তৰঃ সঁচা।
- অধিবিদ্যা মূল্যবোধৰ অধ্যয়ন কৰে। উত্তৰঃ মিছা (অধিবিদ্যা পৰম সত্তাৰ অধ্যয়ন কৰে; মূল্যশাস্ত্ৰ মূল্যবোধৰ অধ্যয়ন কৰে)।
- ভাৰতীয় নাস্তিক দৰ্শন তিনিটা। উত্তৰঃ সঁচা (চাৰ্বাক, জৈন, বৌদ্ধ)।
- ৰাছেলে দৰ্শনক বিজ্ঞান আৰু ধৰ্মৰ মাজৰ “নো-মেন্স লেণ্ড” বুলি কৈছিল। উত্তৰঃ সঁচা।
- দৰ্শন সমালোচনাৰ পৰীক্ষা নিদিয়াকৈ ধাৰণা গ্ৰহণ কৰে। উত্তৰঃ মিছা (দৰ্শন সকলো ধাৰণাৰে সমালোচনামূলক বিচাৰ কৰে)।
- বিজ্ঞান সমগ্ৰ জগতৰ সমগ্ৰতাবাচক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। উত্তৰঃ মিছা (বিজ্ঞানে প্ৰকৃতিৰ এটা সীমিত অংশৰ অধ্যয়ন কৰে; দৰ্শনে সমগ্ৰতাবাচক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে)।
- সক্ৰেটিছে “নিজকে চিনি লোৱা” বুলি কৈছিল। উত্তৰঃ সঁচা।
- গৌতম মুনিয়ে যোগ দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। উত্তৰঃ মিছা (গৌতমে ন্যায় দৰ্শনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; যোগ পতঞ্জলিৰ)।
শব্দাৰ্থ / Key Terms
| অসমীয়া | English | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| দৰ্শন | Philosophy | জ্ঞানৰ প্ৰতি প্ৰেম; জীৱন আৰু জগতৰ যুক্তিযুক্ত ব্যাখ্যা |
| দাৰ্শনিক | Philosopher | জ্ঞান-অনুসন্ধানী চিন্তাবিদ |
| অধিবিদ্যা | Metaphysics | পৰম সত্তা, অস্তিত্বৰ অধ্যয়ন |
| সত্তাতত্ত্ব | Ontology | সত্তাৰ স্বৰূপৰ অধ্যয়ন |
| বিশ্বতত্ত্ব | Cosmology | বিশ্বৰ উৎপত্তি আৰু পৰিণতি |
| জ্ঞানতত্ত্ব | Epistemology | জ্ঞানৰ উৎস, স্বৰূপ, সীমা |
| মূল্যশাস্ত্ৰ | Axiology | মূল্যবোধৰ অধ্যয়ন |
| নীতিশাস্ত্ৰ | Ethics | শিৱ বা শুভৰ অধ্যয়ন |
| সৌন্দৰ্য্যশাস্ত্ৰ | Aesthetics | সুন্দৰৰ অধ্যয়ন |
| তৰ্কবিজ্ঞান | Logic | বৈধ চিন্তাৰ নিয়মাৱলী |
| সত্য | Truth | পৰম মূল্যবোধৰ এটা |
| সুন্দৰ | Beauty | সৌন্দৰ্য্যৰ পৰম মূল্য |
| শিৱ | Goodness | শুভ বা নৈতিক ভাল |
| আস্তিক | Orthodox/Astika | বেদক প্ৰামাণ্য মনা শাস্ত্ৰ |
| নাস্তিক | Heterodox/Nastika | বেদক প্ৰামাণ্য নুমনা শাস্ত্ৰ |
| আদৰ্শবাদ | Idealism | মন বা চেতনাক মৌলিক মনা মত |
| বস্তুবাদ | Materialism | পদাৰ্থক মৌলিক মনা মত |
| যুক্তিবাদ | Rationalism | বুদ্ধিক জ্ঞানৰ উৎস বুলি মনা মত |
| অভিজ্ঞতাবাদ | Empiricism | অভিজ্ঞতাক জ্ঞানৰ উৎস বুলি মনা মত |
| দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি | Dialectic | প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ যোগেদি সত্যলৈ আগবঢ়া পদ্ধতি |
| ঘটনাবিদ্যা | Phenomenology | চেতনাৰ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰত্যক্ষ অধ্যয়ন |
| অস্তিত্ববাদ | Existentialism | মানৱৰ অস্তিত্ব আৰু স্বাধীনতাৰ দৰ্শন |
প্ৰধান দাৰ্শনিকৰ সংক্ষিপ্ত পৰিচয়
| দাৰ্শনিক | কাল | প্ৰধান অৰিহণা |
|---|---|---|
| থেলিছ | খ্ৰীঃ পূঃ ৬২৪–৫৪৬ | পশ্চিমীয়া দৰ্শনৰ পিতৃ; পানীক জগতৰ মূল উপাদান বুলি কৈছিল |
| পাইথাগোৰাছ | খ্ৰীঃ পূঃ ৫৭০–৪৯৫ | প্ৰথম “Philosopher” অভিধা ব্যৱহাৰকাৰী; সংখ্যাবাদৰ প্ৰৱৰ্তক |
| সক্ৰেটিছ | খ্ৰীঃ পূঃ ৪৭০–৩৯৯ | “নিজকে চিনি লোৱা”; দ্বান্দ্বিক পদ্ধতিৰ জনক |
| প্লেটো | খ্ৰীঃ পূঃ ৪২৭–৩৪৭ | আদৰ্শ-তত্ত্ব (Theory of Ideas); “Republic” গ্ৰন্থৰ ৰচক |
| আৰিষ্টটল | খ্ৰীঃ পূঃ ৩৮৪–৩২২ | প্ৰথম কাৰণৰ বিজ্ঞান; তৰ্কবিজ্ঞান আৰু অধিবিদ্যাৰ পিতৃ |
| মাৰ্কাছ অৰেলিয়াছ | ১২১–১৮০ | স্টোইক দাৰ্শনিক; “Meditations” গ্ৰন্থৰ ৰচক |
| থমাছ আকুইনাছ | ১২২৫–১২৭৪ | খ্ৰীষ্টীয় দৰ্শনৰ মহান চিন্তাবিদ; “Summa Theologica” |
| ডেকাৰ্ট | ১৫৯৬–১৬৫০ | আধুনিক দৰ্শনৰ পিতৃ; “Cogito ergo sum” |
| কান্ট | ১৭২৪–১৮০৪ | সমালোচনামূলক দৰ্শন; “Critique of Pure Reason” |
| হেগেল | ১৭৭০–১৮৩১ | দ্বান্দ্বিক ভাববাদ; পৰম তত্ত্বৰ যুক্তিযুক্ত বিচাৰ |
| বাৰ্টৰাণ্ড ৰাছেল | ১৮৭২–১৯৭০ | বিশ্লেষণাত্মক দৰ্শন; দৰ্শনক “নো-মেন্স লেণ্ড” বুলি অভিহিত কৰিছিল |
| হোৱাইটহেড | ১৮৬১–১৯৪৭ | প্ৰক্ৰিয়া-দৰ্শন; “Process and Reality” |
| ব্যাসদেৱ | প্ৰাচীন | “ব্ৰহ্মসূত্ৰ”ৰ ৰচক; বেদান্ত দৰ্শনৰ আদিগুৰু |
| আদি শংকৰ | ৭৮৮–৮২০ | অদ্বৈত বেদান্তৰ প্ৰতিষ্ঠাপক |
| স্বামী বিবেকানন্দ | ১৮৬৩–১৯০২ | আধুনিক ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পথিকৃৎ |
| ডঃ ৰাধাকৃষ্ণন | ১৮৮৮–১৯৭৫ | “দৰ্শন হ’ল জীৱনৰ যুক্তিযুক্ত ব্যাখ্যা”; ভাৰতৰ দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰপতি |
দৰ্শনৰ পদ্ধতিসমূহ
| পদ্ধতি | প্ৰৱৰ্তক / প্ৰধান প্ৰয়োগকৰ্তা | বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| যুক্তিনিষ্ঠ বিশ্লেষণ পদ্ধতি (Rational Analysis) | ডেকাৰ্ট, লাইবনিজ | বুদ্ধিৰ যোগেদি ধাৰণাবোৰৰ বিশ্লেষণ |
| দ্বান্দ্বিক পদ্ধতি (Dialectic) | সক্ৰেটিছ, প্লেটো, হেগেল | প্ৰশ্ন-উত্তৰ; থেছিছ-এন্টিথেছিছ-চিন্থেছিছ |
| আগমন পদ্ধতি (Inductive) | বেকন, মিল | বিশেষৰ পৰা সাৰ্বিকলৈ চিন্তা |
| অৱৰোহী পদ্ধতি (Deductive) | আৰিষ্টটল, ডেকাৰ্ট | সাৰ্বিকৰ পৰা বিশেষলৈ চিন্তা |
| সমালোচনামূলক পদ্ধতি (Critical) | কান্ট | জ্ঞানৰ সম্ভাব্যতা আৰু সীমাৰ বিচাৰ |
| ঘটনাবিদ্যামূলক পদ্ধতি (Phenomenological) | হাছাৰ্ল | চেতনাৰ অভিজ্ঞতাৰ প্ৰত্যক্ষ বিশ্লেষণ |
| বিশ্লেষণাত্মক পদ্ধতি (Analytic) | ৰাছেল, মূৰ, উইটগেনষ্টাইন | ভাষা, ধাৰণা আৰু যুক্তিৰ সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ |
| চিন্তনমূলক পদ্ধতি (Speculative) | হেগেল, ব্ৰাড্লে, হোৱাইটহেড | ইন্দ্ৰিয়াতীত পৰম সত্তাৰ চিন্তামূলক অনুসন্ধান |
উপসংহাৰ
এই অধ্যায়ত আমি দৰ্শনৰ ব্যুৎপত্তিগত অৰ্থ, বিভিন্ন দাৰ্শনিকে দিয়া সংজ্ঞা, দৰ্শনৰ স্বৰূপ, পৰিসৰ, প্ৰধান শাখাসমূহ, পদ্ধতি, প্ৰয়োজনীয়তা, দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক, দৰ্শন আৰু ধৰ্মৰ সম্পৰ্ক আৰু পশ্চিমীয়া আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চমু আভাস লাভ কৰিলোঁ। দৰ্শন কেৱল কেইজনমান বৌদ্ধিক চিন্তাবিদৰ বিষয় নহয়; ই প্ৰতিজন শিক্ষিত মানুহৰ বাবে অপৰিহাৰ্য্য — কাৰণ ই জীৱন আৰু জগতৰ অৰ্থ বুজাত সহায় কৰে। দৰ্শনে সত্য, সুন্দৰ আৰু শিৱ — এই পৰম মূল্যবোধৰ আদৰ্শ আগবঢ়াই দি মানুহক উচ্চ আদৰ্শৰ অভিমুখে আগুৱাই নিয়ে। অহা একাদশ অধ্যায়ত ভাৰতীয় দৰ্শনৰ পৃথক পৃথক শাখাবোৰৰ বিস্তৃত আলোচনা কৰা হ’ব।