Class 11 History Chapter 9 — ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ (The Industrial Revolution)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস (History) বিষয়ৰ নৱম অধ্যায় “ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ” (The Industrial Revolution)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱিষ্কাৰৰ কালৰেখা সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। অষ্টাদশ শতিকাৰ মাজভাগত ব্ৰিটেইনত আৰম্ভ হোৱা এই বিপ্লৱে কেনেকৈ সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু পৃথিৱীৰ ইতিহাসকে সলনি কৰি দিলে — তাৰ বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ (Industrial Revolution) বুলিলে অষ্টাদশ শতিকাৰ মাজভাগত (প্ৰায় ১৭৬০ চনৰ পৰা ১৮৪০ চনৰ ভিতৰত) ইউৰোপ, বিশেষকৈ ব্ৰিটেইনত সংঘটিত হোৱা সেই যুগান্তকাৰী পৰিবৰ্তনক বুজোৱা হয়, যাৰ ফলত হাতেৰে কৰা উৎপাদন প্ৰণালী এৰি যান্ত্ৰিক উৎপাদন প্ৰণালী আৰম্ভ হ’ল। এই শব্দটো আৰ্নল্ড ট’য়েনবি (Arnold Toynbee) আৰু লুই অগাষ্ট ব্লাংকি (Louis Auguste Blanqui)-য়ে জনপ্ৰিয় কৰি তোলে।
ব্ৰিটেইনত প্ৰথমে এই বিপ্লৱ আৰম্ভ হোৱাৰ মুখ্য কাৰণ আছিল — পৰ্যাপ্ত কয়লা আৰু লোহাৰ ভাণ্ডাৰ, উপনিৱেশৰ পৰা পোৱা কেঁচামাল আৰু বজাৰ, ৰাজনৈতিক স্থিৰতা, কৃষি বিপ্লৱৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা উদ্বৃত্ত শ্ৰম, বেংকিং প্ৰণালী আৰু মূলধনৰ সহজলভ্যতা, আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ অগ্ৰগতি। সূতা শিল্প (Cotton Industry) আছিল এই বিপ্লৱৰ আগশাৰীৰ শিল্প। জন কে’ৰ ফ্লাই শ্বাটল (১৭৩৩), জেমছ হাৰগ্ৰিভছৰ স্পিনিং জেনি (১৭৬৪), ৰিচাৰ্ড আৰ্কৰাইটৰ ৱাটাৰ ফ্ৰেম (১৭৬৯), চেমুৱেল ক্ৰম্পটনৰ স্পিনিং মিউল (১৭৭৯) আৰু এডমাণ্ড কাৰ্টৰাইটৰ পাৱাৰলুম (১৭৮৫)-এ সূতা শিল্পক বিপ্লৱান্বিত কৰিলে।
বাষ্পশক্তি (Steam Power) আছিল ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ মুখ্য চালিকা শক্তি। জেমছ ৱাট-এ ১৭৬৯ চনত উন্নত বাষ্প ইঞ্জিন আৱিষ্কাৰ কৰি কাৰখানা, খনি আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাত বৈপ্লৱিক পৰিবৰ্তন আনিলে। কয়লা আৰু লোহা শিল্পৰ বিকাশ ঘটিল — আব্ৰাহাম ডাৰ্বিয়ে কয়লাৰ বদলে ক’কছ ব্যৱহাৰ কৰি লোহা গলোৱাৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিলে আৰু হেনৰি ক’ৰ্টে পাডলিং পদ্ধতি আৱিষ্কাৰ কৰিলে।
পৰিবহণ ব্যৱস্থাতো বিপ্লৱ ঘটিল। জৰ্জ ষ্টিভেনছনৰ ৰকেট (১৮১৪) ৰে’ল ইঞ্জিনৰ আৱিষ্কাৰে স্থলপথ যাতায়াতৰ গতি বঢ়ালে। ১৮২৫ চনত ষ্টকটন-ডাৰ্লিংটন ৰে’ল লাইন আৰু ১৮৩০ চনত মেনচেষ্টাৰ-লিভাৰপুল ৰে’ল লাইন আৰম্ভ হ’ল। খাল (Canal) আৰু পকীপথৰ বিকাশো ঘটিল।
কাৰখানা প্ৰণালীয়ে (Factory System) ঘৰুৱা শিল্পক স্থানচ্যুত কৰিলে। নগৰীকৰণ (Urbanisation) দ্ৰুতগতিত হ’ল — মেনচেষ্টাৰ, লিভাৰপুল, বাৰ্মিংহাম আদি ঔদ্যোগিক নগৰৰ জন্ম হ’ল। কিন্তু ইয়াৰ ফলত গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক শ্ৰেণীয়ে দীৰ্ঘ ১৪-১৬ ঘণ্টা কাম, কম মজুৰি, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ আৰু শিশু শ্ৰম (Child Labour)-ৰ দৰে শোষণৰ সন্মুখীন হ’ব লগা হ’ল। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত লুডাইট আন্দোলন (Luddite Movement, ১৮১১-১৮১৬)-ত শ্ৰমিকসকলে যন্ত্ৰ ভঙা আন্দোলন আৰম্ভ কৰিলে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চাৰ্টিজম আন্দোলন (Chartism, ১৮৩৮-১৮৫৭)-ত ভোটাধিকাৰ আৰু গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰৰ দাবী জনালে। চৰকাৰে ক্ৰমে শ্ৰমিক আইন প্ৰণয়ন কৰি ১৮৩৩ চনত Factory Act, ১৮৪২ চনত Mines Act আদিৰ যোগেদি কাম-কাজৰ ঘণ্টা আৰু শিশু শ্ৰম নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে।
Summary
The Industrial Revolution began in Britain around 1760-1840, transforming hand production into machine-based factory production. Key inventions included James Watt’s steam engine (1769), Hargreaves’ Spinning Jenny, Kay’s Flying Shuttle, Arkwright’s Water Frame, and Stephenson’s Rocket locomotive. The cotton, coal, iron and railway industries grew rapidly, leading to urbanisation and the rise of a working class facing harsh conditions. Workers protested through the Luddite Movement (1811-16) and Chartism (1838-57), forcing reforms like the Factory Act 1833 and Mines Act 1842 against child labour and exploitation.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ বুলিলে অষ্টাদশ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ঊনবিংশ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগলৈ (প্ৰায় ১৭৬০-১৮৪০) ব্ৰিটেইনত আৰম্ভ হোৱা সেই যুগান্তকাৰী পৰিবৰ্তনক বুজোৱা হয়, যাৰ ফলত হাতেৰে কৰা উৎপাদন প্ৰণালী এৰি যন্ত্ৰৰ সহায়ত কাৰখানাত বৃহৎ পৰিমাণে উৎপাদন আৰম্ভ হ’ল। ই কেৱল প্ৰযুক্তিগত পৰিবৰ্তনেই নাছিল, কৃষি, পৰিবহণ, সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো গভীৰ প্ৰভাৱ পেলালে।
প্ৰশ্ন ২: ‘ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ’ শব্দটো প্ৰথমে কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ‘ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ’ (Industrial Revolution) শব্দটো প্ৰথমে ফৰাচী লেখক লুই অগাষ্ট ব্লাংকি (Louis Auguste Blanqui)-য়ে ১৮৩৭ চনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ইংৰাজ অৰ্থনৈতিক ইতিহাসবিদ আৰ্নল্ড ট’য়েনবি (Arnold Toynbee)-য়ে ১৮৮০-৮১ চনত কৰা বক্তৃতাৰ যোগেদি এই শব্দটো জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ব্ৰিটেইনত ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ প্ৰথমে কিয় আৰম্ভ হ’ল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটেইনত প্ৰথমে ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ আৰম্ভ হোৱাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল —
- প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ প্ৰাচুৰ্য — কয়লা আৰু লোহাৰ পৰ্যাপ্ত ভাণ্ডাৰ।
- উপনিৱেশৰ পৰা সস্তীয়া কেঁচামাল আৰু বিশাল বজাৰ।
- ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু সংসদীয় গণতন্ত্ৰ।
- কৃষি বিপ্লৱৰ ফলত উদ্বৃত্ত শ্ৰমশক্তিৰ সৃষ্টি।
- উন্নত বেংকিং প্ৰণালী আৰু মূলধনৰ সহজলভ্যতা।
- চাৰিওফালে সাগৰে আবৰি ৰখাৰ ফলত উন্নত নৌপথ আৰু সুৰক্ষা।
- বৈজ্ঞানিক জ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱনৰ অগ্ৰগতি।
- উদ্যোগী সাহসী ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীৰ উপস্থিতি।
প্ৰশ্ন ৪: জেমছ ৱাটৰ অৱদান কি আছিল?
উত্তৰঃ ষ্কটিছ ইঞ্জিনিয়াৰ জেমছ ৱাট (James Watt)-এ ১৭৬৯ চনত উন্নত বাষ্প ইঞ্জিন (Steam Engine) আৱিষ্কাৰ কৰি ঔদ্যোগিক বিপ্লৱত যুগান্তকাৰী পৰিবৰ্তন আনিলে। থমাছ নিউক’মেনৰ পুৰণা ইঞ্জিনৰ ত্ৰুটিসমূহ আঁতৰাই তেওঁ পৃথক কনডেনচাৰযুক্ত (Separate Condenser) এক শক্তিশালী আৰু কম জ্বালানি লগা ইঞ্জিন উদ্ভাৱন কৰে। এই বাষ্প ইঞ্জিনে কাৰখানা, খনি, ৰে’ল আৰু জাহাজ চলোৱাত ব্যৱহৃত হ’ল আৰু ই ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ মুখ্য চালিকা শক্তিত পৰিণত হ’ল।
প্ৰশ্ন ৫: স্পিনিং জেনি (Spinning Jenny) কি? ইয়াক কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্পিনিং জেনি হৈছে এক বিশেষ যন্ত্ৰ যিয়ে এজনৰ সহায়ত একেলগে বহুটা সূতা কাটিব পৰা ব্যৱস্থা কৰিছিল। ইয়াক ১৭৬৪ চনত ইংৰাজ তাঁতী জেমছ হাৰগ্ৰিভছ (James Hargreaves)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ নিজ ছোৱালী ‘জেনি’ৰ নামত এই যন্ত্ৰৰ নামকৰণ কৰে। এই যন্ত্ৰই সূতা শিল্পৰ উৎপাদনৰ গতি বহুগুণে বঢ়াই তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: ফ্লাই শ্বাটল কি? ইয়াৰ আৱিষ্কাৰক কোন?
উত্তৰঃ ফ্লাই শ্বাটল (Flying Shuttle) হৈছে কাপোৰ বোৱা তাঁতৰ এক উন্নত যান্ত্ৰিক উপকৰণ, যিয়ে কাপোৰ বোৱাৰ কাম দ্ৰুত আৰু সহজ কৰিছিল। ইয়াক ১৭৩৩ চনত ইংৰাজ আৱিষ্কাৰক জন কে’ (John Kay)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত এজন তাঁতীয়ে অকলেই বহল কাপোৰ বুনিব পৰা হ’ল আৰু সূতাৰ চাহিদা বহুগুণে বাঢ়িল।
প্ৰশ্ন ৭: ৰে’ল ইঞ্জিনৰ আৱিষ্কাৰক কোন? ই ঔদ্যোগিক বিপ্লৱত কেনে অৱদান আগবঢ়ালে?
উত্তৰঃ ৰে’ল ইঞ্জিনৰ আৱিষ্কাৰক হ’ল ইংৰাজ ইঞ্জিনিয়াৰ জৰ্জ ষ্টিভেনছন (George Stephenson)। তেওঁ ১৮১৪ চনত প্ৰথম ৰে’ল ইঞ্জিন নিৰ্মাণ কৰে আৰু ১৮২৯ চনত বিখ্যাত ‘ৰকেট’ (Rocket) ইঞ্জিন প্ৰস্তুত কৰে। ১৮২৫ চনত ষ্টকটন-ডাৰ্লিংটন ৰে’ল লাইন আৰু ১৮৩০ চনত মেনচেষ্টাৰ-লিভাৰপুল ৰে’ল লাইন আৰম্ভ হ’ল। ৰে’ল ইঞ্জিনে স্থলপথ পৰিবহণৰ গতি বহুগুণে বঢ়াই তুলিলে, কেঁচামাল আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী পৰিবহণ সহজ কৰিলে আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বিকাশত বিশেষ অৱদান আগবঢ়ালে।
প্ৰশ্ন ৮: কাৰখানা প্ৰণালী (Factory System) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কাৰখানা প্ৰণালী হৈছে এনে এক উৎপাদন ব্যৱস্থা য’ত বৃহৎ যন্ত্ৰপাতিৰে এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইত (কাৰখানাত) বহুসংখ্যক শ্ৰমিকে নিৰ্দিষ্ট সময়ত একেলগে কাম কৰি বৃহৎ পৰিমাণে সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ ফলত পৰম্পৰাগত ঘৰুৱা শিল্প (Domestic Industry) লোপ পালে। ৰিচাৰ্ড আৰ্কৰাইটে ১৭৭১ চনত প্ৰথম আধুনিক কাৰখানা স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ সামাজিক ফলাফলসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ মুখ্য সামাজিক ফলাফলসমূহ হ’ল —
- নগৰীকৰণ: মেনচেষ্টাৰ, লিভাৰপুল, বাৰ্মিংহাম, লীডছ আদি বৃহৎ ঔদ্যোগিক নগৰৰ জন্ম হ’ল।
- নতুন শ্ৰেণীৰ উদ্ভৱ: পুঁজিপতি (Capitalist) আৰু শ্ৰমিক (Working Class) — দুটা নতুন সামাজিক শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি হ’ল।
- মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ উত্থান: ব্যৱসায়ী, কাৰখানাৰ মালিক আৰু পেছাদাৰীসকলক লৈ মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ বিকাশ হ’ল।
- ঘৰুৱা শিল্পৰ অৱনতি: পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু কুটীৰ শিল্প লোপ পালে।
- শিশু শ্ৰম আৰু নাৰী শোষণ: কম মজুৰিত শিশু আৰু মহিলাসকলক কাৰখানাত নিয়োগ কৰা হ’ল।
- অস্বাস্থ্যকৰ জীৱনযাত্ৰা: বহল ভাৱে দূষণ, বস্তি আৰু ৰোগ-বেমাৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটিল।
- শিক্ষা আৰু চেতনাৰ বিকাশ: শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অধিকাৰ চেতনা গঢ়ি উঠিল।
প্ৰশ্ন ১০: লুডাইট আন্দোলন (Luddite Movement) কি আছিল?
উত্তৰঃ লুডাইট আন্দোলন আছিল ১৮১১ চনৰ পৰা ১৮১৬ চনলৈ ইংলেণ্ডত শ্ৰমিকসকলে চলোৱা যন্ত্ৰ-বিৰোধী আন্দোলন। কাৰখানাৰ যন্ত্ৰৰ আগমনৰ ফলত বহু পৰম্পৰাগত শ্ৰমিকে কাম হেৰুৱালে। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত নেড লাড (Ned Ludd) নামৰ এজন কাল্পনিক নেতাৰ নামত আৰম্ভ হোৱা এই আন্দোলনত শ্ৰমিকসকলে কাৰখানা ভাঙিলে আৰু যন্ত্ৰপাতি ধ্বংস কৰিলে। চৰকাৰে কঠোৰ হাতেৰে এই আন্দোলন দমন কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: চাৰ্টিজম আন্দোলন (Chartism) কি?
উত্তৰঃ চাৰ্টিজম আছিল ১৮৩৮ চনৰ পৰা ১৮৫৭ চনলৈ ব্ৰিটেইনত শ্ৰমিকসকলে চলোৱা এক বিশাল গণতান্ত্ৰিক আন্দোলন। ১৮৩৮ চনত ৱিলিয়াম লভেট আৰু ফাৰগাছ অ’কনাৰৰ নেতৃত্বত প্ৰকাশিত ‘People’s Charter’ নামৰ ছ’-দফা দাবীনামাৰ ভিত্তিত এই আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল। মুখ্য দাবীসমূহ আছিল — সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষ ভোটাধিকাৰ, গোপন ভোটদান, বছৰি সংসদ, সংসদৰ সদস্যসকলক বেতন প্ৰদান, সম্পত্তিৰ যোগ্যতা ৰদ আৰু সমান নিৰ্বাচনী অঞ্চল। এই আন্দোলনে ব্ৰিটিছ গণতন্ত্ৰৰ ভেটি সুদৃঢ় কৰিলে।
প্ৰশ্ন ১২: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ অৰ্থনৈতিক ফলাফলসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ অৰ্থনৈতিক ফলাফলসমূহ হ’ল — পুঁজিবাদৰ (Capitalism) উত্থান, বৃহৎ পৰিমাণে উৎপাদন, আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ বিকাশ, ব্যাংকিং আৰু বীমা প্ৰণালীৰ বিকাশ, ব্ৰিটেইনৰ অৰ্থনৈতিক পৰাশক্তিত পৰিণত হোৱা, উপনিৱেশবাদৰ (Colonialism) সম্প্ৰসাৰণ, মুক্ত বাণিজ্য নীতি গ্ৰহণ, আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত পৰিবৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১৩: শিশু শ্ৰম (Child Labour)-ৰ বিৰুদ্ধে কি কি আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে শিশু শ্ৰম আৰু শ্ৰমিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল —
- Factory Act, 1819: ৯ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানাত নিয়োগ নিষিদ্ধ।
- Factory Act, 1833: ৯ বছৰৰ তলৰ শিশু সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ; ৯-১৩ বছৰৰ শিশুক দৈনিক ৯ ঘণ্টা; ১৩-১৮ বছৰৰ লোকক ১২ ঘণ্টাৰ অধিক কাম কৰাব নোৱাৰি।
- Mines Act, 1842: মহিলা আৰু ১০ বছৰৰ তলৰ শিশুক ভূগৰ্ভস্থ খনিত কাম কৰোৱা নিষিদ্ধ।
- Ten Hours Act, 1847: মহিলা আৰু শিশুৰ বাবে দৈনিক ১০ ঘণ্টা কাম-সীমা নিৰ্ধাৰণ।
প্ৰশ্ন ১৪: ঔদ্যোগিক বিপ্লৱে ভাৰতৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলালে?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱে ভাৰতৰ ওপৰত গভীৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলালে। ব্ৰিটেইনৰ কাৰখানাত উৎপাদিত সস্তীয়া কাপোৰৰ চাপত ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু কুটীৰ শিল্প — বিশেষকৈ মছলিন আৰু সূতা শিল্প — বিনষ্ট হ’ল। ভাৰত ব্ৰিটেইনৰ কেঁচামাল যোগানদাৰ আৰু পকা সামগ্ৰীৰ বজাৰত পৰিণত হ’ল। ভাৰতীয় তাঁতী আৰু কাৰিকৰসকল নিবনুৱা হ’ল আৰু কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বাঢ়িল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ অৱনতি আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পালে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১৫: ৱাটাৰ ফ্ৰেম (Water Frame) কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৱাটাৰ ফ্ৰেম ১৭৬৯ চনত ইংৰাজ আৱিষ্কাৰক ৰিচাৰ্ড আৰ্কৰাইট (Richard Arkwright)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই পানীৰ শক্তিৰে চলা এক সূতা কটা যন্ত্ৰ আছিল।
প্ৰশ্ন ১৬: স্পিনিং মিউল (Spinning Mule) কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ স্পিনিং মিউল ১৭৭৯ চনত ইংৰাজ আৱিষ্কাৰক চেমুৱেল ক্ৰম্পটন (Samuel Crompton)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই স্পিনিং জেনি আৰু ৱাটাৰ ফ্ৰেমৰ সংমিশ্ৰিত উন্নত ৰূপ আছিল।
প্ৰশ্ন ১৭: পাৱাৰলুম (Powerloom) কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পাৱাৰলুম ১৭৮৫ চনত ইংৰাজ পাদ্ৰী এডমাণ্ড কাৰ্টৰাইট (Edmund Cartwright)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই বাষ্পশক্তিৰে চলা প্ৰথম স্বয়ংক্ৰিয় কাপোৰ বোৱা যন্ত্ৰ আছিল।
প্ৰশ্ন ১৮: কটন জিন (Cotton Gin) কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ কটন জিন ১৭৯৩ চনত আমেৰিকান আৱিষ্কাৰক এলি হুইটনি (Eli Whitney)-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। এই যন্ত্ৰই কপাহৰ পৰা গুটি বেলেগ কৰাৰ কাম দ্ৰুত কৰিছিল।
গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱিষ্কাৰৰ কালৰেখা
| চন | আৱিষ্কাৰ | আৱিষ্কাৰক |
|---|---|---|
| ১৭৩৩ | ফ্লাই শ্বাটল (Flying Shuttle) | জন কে’ |
| ১৭৬৪ | স্পিনিং জেনি (Spinning Jenny) | জেমছ হাৰগ্ৰিভছ |
| ১৭৬৯ | উন্নত বাষ্প ইঞ্জিন (Steam Engine) | জেমছ ৱাট |
| ১৭৬৯ | ৱাটাৰ ফ্ৰেম (Water Frame) | ৰিচাৰ্ড আৰ্কৰাইট |
| ১৭৭৯ | স্পিনিং মিউল (Spinning Mule) | চেমুৱেল ক্ৰম্পটন |
| ১৭৮৫ | পাৱাৰলুম (Powerloom) | এডমাণ্ড কাৰ্টৰাইট |
| ১৭৯৩ | কটন জিন (Cotton Gin) | এলি হুইটনি |
| ১৮১৪ | প্ৰথম ৰে’ল ইঞ্জিন | জৰ্জ ষ্টিভেনছন |
| ১৮২৫ | ষ্টকটন-ডাৰ্লিংটন ৰে’ল লাইন | — |
| ১৮২৯ | ৰকেট ৰে’ল ইঞ্জিন | জৰ্জ ষ্টিভেনছন |
| ১৮৩০ | মেনচেষ্টাৰ-লিভাৰপুল ৰে’ল লাইন | — |
| ১৮৩৩ | Factory Act | ব্ৰিটিছ সংসদ |
| ১৮৩৮ | People’s Charter (চাৰ্টিজম) | ৱিলিয়াম লভেট |
| ১৮৪২ | Mines Act | ব্ৰিটিছ সংসদ |
আশাকৰোঁ Class 11 History Chapter 9 — ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ এই প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু সাৰাংশ আপোনাৰ ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ আৰু বিষয়ৰ অধিক সমাধানৰ বাবে hslcguru.com চাওক।