Class 11 History Chapter 8 — সংস্কৃতিৰ সংঘৰ্ষ (Confrontation of Cultures)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনালোঁ। ইয়াত ASSEB Class 11 ইতিহাসৰ অষ্টম অধ্যায় সংস্কৃতিৰ সংঘৰ্ষৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সাৰাংশ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ কালৰেখা পোৱা যাব। এই অধ্যায়ত আমেৰিকা মহাদেশৰ আৱিষ্কাৰ, ইউৰোপীয় অভিযান, এজটেক-ইনকা-মায়া সভ্যতাৰ পতন আৰু দেশীয় জনগণৰ ওপৰত হোৱা প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
পঞ্চদশ শতিকাৰ ইউৰোপত নৱজাগৰণৰ পিছত নাৱিক বিজ্ঞান, কম্পাছ, এষ্ট্ৰোলেব আৰু উন্নত মানচিত্ৰৰ সহায়ত দূৰ-সাগৰীয় অভিযান আৰম্ভ হয়। স্পেইন আৰু পৰ্তুগালৰ ৰজা-ৰাণীসকলে সোণ, ৰূপ, মছলা আৰু খ্ৰীষ্টধৰ্ম প্ৰচাৰৰ উদ্দেশ্যে নাৱিকসকলক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ১৪৯২ চনত ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছে স্পেইনৰ ৰাণী ইছাবেলাৰ সমৰ্থনত পশ্চিমদিশে যাত্ৰা কৰি বাহামাছ দ্বীপপুঞ্জ আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু ভাৰত পোৱা বুলি ভাবি দেশীয় লোকসকলক ‘ইণ্ডিয়ান’ বুলি কয়। ১৪৯৭-৯৮ চনত পৰ্তুগিজ নাবিক বাস্কো দা গামাই উত্তমাশা অন্তৰীপ ঘূৰি ভাৰতৰ কালিকটত উপনীত হয়।
আমেৰিকা মহাদেশত ইউৰোপীয়সকলৰ আগমনৰ আগৰে পৰা সমৃদ্ধ এজটেক (মেক্সিকো), মায়া (মধ্য আমেৰিকা) আৰু ইনকা (পেৰু) সভ্যতা গঢ় লৈ উঠিছিল। এজটেকসকলৰ ৰাজধানী আছিল তেনোচতিতলান, ইনকাসকলৰ কুজ্কো আৰু মায়াসকলৰ মাচু পিচ্চু-আদি বিখ্যাত। ইহঁতে কৃষি, স্থাপত্য, পঞ্জিকা, লিপি, সোণ-ৰূপৰ অলংকাৰ আদিত পাৰদৰ্শিতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। ১৫১৯ চনত স্পেনীয় বিজেতা হাৰ্নান কৰ্তেছই এজটেক সম্ৰাট মন্টেজুমাক পৰাজিত কৰে আৰু ১৫৩২ চনত ফ্ৰান্সিস্কো পিজাৰোই ইনকা সম্ৰাট আটাহুয়াল্পাক বন্দী কৰি ইনকা সাম্ৰাজ্য ধ্বংস কৰে।
স্পেনীয় বিজয়ৰ ফলত দেশীয় জনগণ যুদ্ধ, দাসত্ব, জোৰকৈ খটুৱা শ্ৰম আৰু বিশেষকৈ ইউৰোপীয়সকলে কঢ়িয়াই অনা স্মলপক্স, হাম, ইনফ্লুৱেঞ্জা আদি ৰোগৰ ফলত বিৰাট সংখ্যাত মৃত্যুমুখত পৰে। কেৰিবিয়ান দ্বীপপুঞ্জত খাটনিৰ অভাৱ পূৰাবলৈ আফ্ৰিকাৰ পৰা দাস কঢ়িয়াই অনা হয় আৰু আৰম্ভ হয় ত্ৰিভুজীয় দাস বাণিজ্য (ইউৰোপ-আফ্ৰিকা-আমেৰিকা)। চিনিৰ বাগিচা, তামাক, কপাহ আদি ‘প্লেণ্টেশ্যন অৰ্থনীতি’ই ইউৰোপীয়সকলক ধনী কৰে কিন্তু লক্ষাধিক আফ্ৰিকান আৰু দেশীয় লোক বলি হয়। ১৪৯৪ চনৰ টৰডেছিলাছ সন্ধিৰ দ্বাৰা পোপে নতুন বিশ্বক স্পেইন আৰু পৰ্তুগালৰ মাজত ভাগ-বাটোৱাৰা কৰি দিয়ে।
Summary (English)
From the late 15th century, European powers — chiefly Spain and Portugal — launched maritime expeditions backed by the compass, astrolabe and improved cartography. Columbus reached the Bahamas in 1492 and Vasco da Gama reached Calicut in 1498. The Americas were already home to advanced Aztec, Maya and Inca civilisations, but Spanish conquistadors Cortés (1519) and Pizarro (1532) destroyed them through superior weapons, alliances, and devastating epidemic diseases. Forced labour, plunder of gold and silver, the trans-Atlantic slave trade and sugar plantations enriched Europe while wiping out millions of indigenous peoples and Africans — a true confrontation of cultures.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। এৰাৱাকসকল আছিল কোন? তেওঁলোকৰ জীৱন-যাপনৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ এৰাৱাকসকল আছিল কেৰিবিয়ান দ্বীপপুঞ্জ আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ উত্তৰাঞ্চলত বসবাস কৰা এক শান্তিপ্ৰিয়, লুগুচ স্বভাৱৰ আদিবাসী জনগোষ্ঠী। তেওঁলোক যুদ্ধতকৈ সমঝোতাত বিশ্বাসী আছিল আৰু খাদ্য সংগ্ৰাহক, মাছ-শিকাৰী আৰু কৃষিজীৱী আছিল। তেওঁলোকৰ মূল খাদ্য আছিল ভুট্টা (মেইজ), মিঠা আলু আৰু ৰঙালাও। গাৱঁৰ মুখিয়ালৰ নেতৃত্বত যৌথভাৱে জীৱন-যাপন কৰিছিল আৰু সকলো সম্পত্তি সমষ্টিগতভাৱে ভোগ কৰিছিল। তেওঁলোকে সোণৰ অলংকাৰ পিন্ধিছিল কিন্তু সোণৰ মূল্য বাণিজ্যিক অৰ্থত নাজানিছিল। কাঠৰ ডোঙা সাজি দ্বীপৰ মাজত যাতায়ত কৰিছিল আৰু কপাহী কাপোৰ বোৱাত পাৰদৰ্শী আছিল।
প্ৰশ্ন ২। এজটেকসকলৰ আৰু ইনকাসকলৰ মাজৰ পাৰ্থক্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ এজটেক আৰু ইনকা — উভয়ে আমেৰিকাৰ অগ্ৰণী সভ্যতা আছিল যদিও কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য আছিল।
| বিষয় | এজটেক সভ্যতা | ইনকা সভ্যতা |
|---|---|---|
| অৱস্থান | মেক্সিকো উপত্যকা (উত্তৰ আমেৰিকা) | আণ্ডিজ পৰ্বতমালা, পেৰু (দক্ষিণ আমেৰিকা) |
| ৰাজধানী | তেনোচতিতলান (হ্ৰদৰ মাজত নিৰ্মিত) | কুজ্কো (পৰ্বতৰ ওপৰত) |
| সময়কাল | ১৩২৫–১৫২১ খ্ৰীষ্টাব্দ | ১২শ শতিকা–১৫৩২ খ্ৰীষ্টাব্দ |
| কৃষি পদ্ধতি | চিনাম্পা (ভাহমান বাগিচা) | সোপান-কৃষি (Terrace farming) |
| লিপি | চিত্ৰলিপি ব্যৱহাৰ কৰিছিল | লিখিত ভাষা নাছিল; ‘কুইপু’ গাঁঠিৰে হিচাপ ৰখা হৈছিল |
| স্থাপত্য | পিৰামিড আকৃতিৰ মন্দিৰ | ৰাজপথ, দলং, পাথৰৰ দুৰ্গ |
| সম্ৰাট/পতন | মন্টেজুমা — কৰ্তেছৰ হাতত ১৫২১ চনত | আটাহুয়াল্পা — পিজাৰোৰ হাতত ১৫৩২ চনত |
প্ৰশ্ন ৩। দক্ষিণ আমেৰিকাৰ আদিম সংস্কৃতিৰ কোন কোন উপাদান আজি পৰ্যন্ত জীৱন্ত হৈ আছে?
উত্তৰঃ দক্ষিণ আমেৰিকাৰ আদিম সংস্কৃতিৰ বহুতো উপাদান আজিও জীৱন্ত হৈ আছে — (১) ভুট্টা, আলু, টমেটো, কোকো, তামাক আদি ফচল আজি গোটেই পৃথিৱীত খোৱা হয়। (২) কেচুৱা (Quechua) আৰু আইমাৰা ভাষা পেৰু-বলিভিয়াত এতিয়াও কোৱা হয়। (৩) মাচু পিচ্চু, কুজ্কো, তেওতিহুৱাকান-আদি প্ৰত্নস্থানসমূহ পৃথিৱীৰ ঐতিহ্য। (৪) ‘পঞ্চো’, কপাহী বস্ত্ৰ, লামা পশমৰ কাপোৰ-বুনাৰ পৰম্পৰা। (৫) দেশীয় ঔষধি গছ-গছনি আৰু চিকিৎসা পদ্ধতি। (৬) ছালছা, সংগীত, লোক-নৃত্য আৰু পৰ্বউৎসৱ। (৭) স্থানৰ নাম যেনে — পেৰু, চিলি, মেক্সিকো, কুজ্কো ইত্যাদি দেশীয় শব্দৰ পৰাই আহিছে।
প্ৰশ্ন ৪। ইউৰোপৰ ৰজাঘৰীয়াসকলে নতুন দেশ আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ অভিযান কৰাত আগ্ৰহী হোৱাৰ কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ইউৰোপৰ ৰজা-ৰাণী আৰু চৰকাৰসমূহে নতুন দেশ আৱিষ্কাৰৰ অভিযানক পৃষ্ঠপোষকতা কৰাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ — (১) অৰ্থনৈতিক কাৰণ: সোণ, ৰূপ, মছলা, ৰেচম, হাতীদাঁত-আদি বাণিজ্যিক বস্তুৰ সন্ধান। (২) উছমান তুৰ্কীসকলৰ অৱৰোধ: ১৪৫৩ চনত কনস্ট্যাণ্টিনোপল পতনৰ পিছত স্থলপথ বন্ধ হ’ল, ফলত পূবৰ দেশলৈ নতুন সাগৰীয় পথ বিচৰাৰ আৱশ্যকতা। (৩) ধৰ্মীয় কাৰণ: খ্ৰীষ্টধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰু ইছলামৰ বিৰুদ্ধে ক্ৰুছেডৰ ধাৰণা সম্প্ৰসাৰণ। (৪) নৱজাগৰণজনিত কৌতূহল: পৃথিৱীৰ ভৌগোলিক জ্ঞান বৃদ্ধি আৰু মাৰ্কো প’লোৰ ‘বুক অব ৱাণ্ডাৰ্ছ’ই সৃষ্টি কৰা আগ্ৰহ। (৫) প্ৰযুক্তিগত উন্নতি: কম্পাছ, এষ্ট্ৰোলেব, উন্নত জাহাজ (কাৰাভেল), নাৱিক চাৰ্ট। (৬) ৰজাঘৰীয়া গৌৰৱ: ৰজাসকলে নিজৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিব বিচাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। দক্ষিণ আমেৰিকাৰ লগত ইউৰোপৰ যোগাযোগ স্থাপন হোৱাৰ ফল কি হ’ল?
উত্তৰঃ ১৪৯২ চনৰ পিছত ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাৰ মাজত যোগাযোগ স্থাপন হোৱাৰ ফলত — (১) আমেৰিকাৰ এজটেক, ইনকা, মায়া আদি প্ৰাচীন সভ্যতাসমূহ ধ্বংস হ’ল। (২) দেশীয় জনগণ যুদ্ধ, খটনি, দাসত্ব আৰু বিশেষকৈ স্মলপক্স, হাম আদি ৰোগত মৰি প্ৰায় ৯০% হ্ৰাস পালে। (৩) আফ্ৰিকাৰ পৰা লক্ষাধিক ক’লা মানুহক দাস হিচাপে আমেৰিকালৈ আনি ‘ত্ৰিভুজীয় বাণিজ্য’ আৰম্ভ হ’ল। (৪) চিনি, তামাক, কপাহ, কফি-আদিৰ প্লেণ্টেশ্যন অৰ্থনীতি গঢ় ল’লে। (৫) আমেৰিকাৰ সোণ-ৰূপে ইউৰোপত মূল্যবৃদ্ধি ঘটাই ‘মূল্য বিপ্লৱ’ আনিলে আৰু পুঁজিবাদৰ উত্থান হ’ল। (৬) ভুট্টা, আলু, টমেটো, কোকো, তামাক ইউৰোপলৈ আৰু ঘোঁৰা, গৰু, ভেড়া, গম আমেৰিকালৈ গ’ল — ইয়াকে ‘কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ’ বুলি কোৱা হয়। (৭) স্পেইন, পৰ্তুগাল, পিছলৈ ইংলেণ্ড-ফ্ৰান্স-নেদাৰলেণ্ডে উপনিবেশ স্থাপন কৰি ঔপনিবেশিক যুগৰ আৰম্ভ ঘটাই।
প্ৰশ্ন ৬। ‘মেক্সিকোৰ ভিৰো’ ৰজাজনৰ দ্বাৰা গাঁৱৰ লোকৰ ওপৰত হোৱা অত্যাচাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ মেক্সিকোৰ স্পেনীয় ভাইসৰয়ৰ অধীনত ‘এনকোমিয়েণ্ডা’ পদ্ধতি প্ৰচলন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ যোগেদি স্পেনীয় ‘কঙ্কুইস্তাদৰ’সকলক বহু গাঁৱৰ ভূমি আৰু ৰাইজ ‘দান’ হিচাপে দিয়া হৈছিল। ৰাইজে বাধ্য হৈ খাজনা আৰু বেগাৰ শ্ৰম দিব লগা হৈছিল। তেওঁলোকক সোণৰ খনিত, বাগিচাত আৰু গৃহকৰ্মত জোৰকৈ খটুৱা হৈছিল। চাবুকৰ আঘাত, ভোক, ৰোগ আৰু চৰম শোষণৰ ফলত লক্ষাধিক দেশীয় মানুহ মৃত্যুমুখত পৰিল। ফাদাৰ বাৰ্থলোমিউ-ডে-লাছ-কাছাছই এই অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম প্ৰতিবাদী কণ্ঠস্বৰ উত্তোলন কৰি স্পেইনৰ ৰজাক জনাইছিল যে দেশীয় ৰাইজো মানুহ আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰ আছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ক্ৰিষ্টোফাৰ কলম্বাছ আছিল ইটালীৰ জেনোৱা চহৰত জন্ম হোৱা এজন নাবিক। স্পেইনৰ ৰাণী ইছাবেলা আৰু ৰজা ফাৰ্ডিনাণ্ডৰ সমৰ্থনত তেওঁ ১৪৯২ চনৰ ৩ আগষ্টত ‘ছাণ্টা মাৰিয়া’, ‘পিণ্টা’ আৰু ‘নিনা’ — এই তিনিখন জাহাজেৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি ১২ অক্টোবৰ তাৰিখে বাহামাছৰ ছান-ছালভাদৰ দ্বীপত উপনীত হয়। তেওঁ মৃত্যু পৰ্যন্ত ভাবিছিল যে তেওঁ ভাৰত আৱিষ্কাৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২। বাস্কো দা গামাৰ অভিযানৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৪৯৭ চনত পৰ্তুগিজ নাবিক বাস্কো দা গামাই লিচবনৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি আফ্ৰিকাৰ উত্তমাশা অন্তৰীপ ঘূৰি ১৪৯৮ চনৰ ২০ মে’ত ভাৰতৰ কালিকটত উপনীত হয়। ইয়াৰ ফলত ইউৰোপ-ভাৰতৰ মাজত প্ৰথম প্ৰত্যক্ষ সাগৰীয় পথ মুকলি হ’ল আৰু পৰ্তুগিজসকলৰ এছিয়াত বাণিজ্য একচেটিয়া আৰম্ভ হ’ল।
প্ৰশ্ন ৩। টৰডেছিলাছ সন্ধি কি?
উত্তৰঃ ১৪৯৪ চনৰ ৭ জুনত পোপ ষষ্ঠ আলেকজেণ্ডাৰৰ মধ্যস্থতাত স্পেইন আৰু পৰ্তুগালৰ মাজত স্বাক্ষৰিত সন্ধি। ইয়াৰ দ্বাৰা আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ মাজেৰে এক কাল্পনিক ৰেখা টানি ইয়াৰ পশ্চিমৰ অংশ স্পেইনক আৰু পূবৰ অংশ পৰ্তুগালক বাণিজ্য আৰু উপনিবেশ স্থাপনৰ অধিকাৰ দিয়া হ’ল। সেইবাবেই ব্ৰাজিল পৰ্তুগিজ আৰু বাকী দক্ষিণ আমেৰিকা স্পেনীয় হ’ল।
প্ৰশ্ন ৪। কঙ্কুইস্তাদৰ কোন আছিল?
উত্তৰঃ কঙ্কুইস্তাদৰ (Conquistador) মানে ‘বিজেতা’। ইয়াৰ দ্বাৰা ১৬শ শতিকাৰ স্পেনীয় আৰু পৰ্তুগিজ সৈনিক-অভিযাত্ৰীসকলক বুজোৱা হয় যিসকলে আমেৰিকাৰ দেশীয় সাম্ৰাজ্যসমূহ জয় কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত হাৰ্নান কৰ্তেছ (এজটেক বিজেতা) আৰু ফ্ৰান্সিস্কো পিজাৰো (ইনকা বিজেতা) আছিল আটাইতকৈ বিখ্যাত।
প্ৰশ্ন ৫। দেশীয় জনগণৰ পতনৰ মুখ্য কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ ইউৰোপীয়সকলে কঢ়িয়াই অনা স্মলপক্স, হাম, ইনফ্লুৱেঞ্জা, টাইফয়েড আদি ৰোগৰ বিৰুদ্ধে আমেৰিকাৰ দেশীয় জনগণৰ শৰীৰত প্ৰতিৰোধ-ক্ষমতা নাছিল। লগতে যুদ্ধ, দাসত্ব, খনি আৰু বাগিচাৰ অমানৱীয় শ্ৰম, ভোক — এই সকলো মিলি দেশীয় জনসংখ্যা ৯০% মান হ্ৰাস পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৬। ‘ত্ৰিভুজীয় বাণিজ্য’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ১৬-১৮ শতিকাত ইউৰোপ, আফ্ৰিকা আৰু আমেৰিকাৰ মাজত চলা এক বাণিজ্যিক ব্যৱস্থা। ইউৰোপৰ পৰা কাপোৰ-হাতিয়াৰ আফ্ৰিকালৈ, আফ্ৰিকাৰ পৰা দাস আমেৰিকালৈ আৰু আমেৰিকাৰ পৰা চিনি, তামাক, কপাহ ইউৰোপলৈ পঠোৱা হৈছিল। ইয়াৰ ফলে লক্ষাধিক আফ্ৰিকান দাস হ’ল আৰু ইউৰোপ ধনী হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭। মায়া সভ্যতাৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ মায়া সভ্যতা মেক্সিকোৰ য়ুকাটান আৰু মধ্য আমেৰিকাত ৩য়-৯ম শতিকাত উন্নতিৰ চূড়াত আছিল। তেওঁলোকে — (১) উন্নত পঞ্জিকা (Calendar) উদ্ভাৱন কৰিছিল। (২) চিত্ৰলিপি (Glyph) উদ্ভাৱন কৰিছিল। (৩) গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত পাৰদৰ্শী আছিল। (৪) ‘শূন্য’ৰ ধাৰণা স্বতন্ত্ৰভাৱে উদ্ভাৱন কৰিছিল। (৫) পিৰামিড আকৃতিৰ বিশাল মন্দিৰ-নগৰ গঢ়িছিল। (৬) ভুট্টা, কোকো, কপাহ চাহ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৮। ‘কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ১৪৯২ চনত কলম্বাছৰ আমেৰিকা আগমনৰ পিছত পুৰণা বিশ্ব (ইউৰোপ-এছিয়া-আফ্ৰিকা) আৰু নতুন বিশ্ব (আমেৰিকা)ৰ মাজত উদ্ভিদ, প্ৰাণী, ৰোগ, প্ৰযুক্তি আৰু সংস্কৃতিৰ যি বিশাল আদান-প্ৰদান হৈছিল তাকেই ‘কলম্বিয়ান এক্সচেঞ্জ’ বোলে। আলু, ভুট্টা, টমেটো, তামাক, কোকো ইউৰোপলৈ আৰু ঘোঁৰা, গৰু, গম, কফি-আদি আমেৰিকালৈ গ’ল।
গুৰুত্বপূৰ্ণ কালৰেখা
| খ্ৰীষ্টাব্দ | ঘটনা |
|---|---|
| ১৪৫৩ | উছমান তুৰ্কীসকলৰ হাতত কনস্ট্যাণ্টিনোপলৰ পতন |
| ১৪৮৭ | বাৰ্থলোমিউ ডায়াজে উত্তমাশা অন্তৰীপ আৱিষ্কাৰ |
| ১৪৯২ | কলম্বাছে বাহামাছ দ্বীপ আৱিষ্কাৰ কৰে |
| ১৪৯৪ | স্পেইন আৰু পৰ্তুগালৰ মাজত টৰডেছিলাছ সন্ধি |
| ১৪৯৮ | বাস্কো দা গামাই কালিকটত উপনীত |
| ১৫০০ | পেদ্ৰো কাব্ৰালে ব্ৰাজিল আৱিষ্কাৰ |
| ১৫১৯-২১ | হাৰ্নান কৰ্তেছে এজটেক সাম্ৰাজ্য জয় কৰে |
| ১৫১৯-২২ | মেগেলান-এলকানোৰ পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ |
| ১৫৩২-৩৩ | ফ্ৰান্সিস্কো পিজাৰোৱে ইনকা সাম্ৰাজ্য জয় কৰে |
| ১৫৪২ | লাছ-কাছাছৰ লেখাৰ ভিত্তিত স্পেইনে ‘নতুন আইন’ পাছ কৰে |
| ১৬শ শতিকা | ত্ৰিভুজীয় দাস বাণিজ্য আৰু চিনিৰ বাগিচাৰ বিস্তাৰ |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ASSEB Class 11 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনাৰ সহায়ক হ’ব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ৱেবছাইট চাওক।