Class 11 History Chapter 7 Question Answer | সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ পৰিৱৰ্তন | ASSEB
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ইয়াত ASSEB Class 11 History (ইতিহাস)ৰ সপ্তম অধ্যায় “সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ পৰিৱৰ্তন” (Changing Cultural Traditions / ইউৰোপৰ ৰেনেছাঁ)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ অসমীয়া ভাষাত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত চতুৰ্দশৰ পৰা ষোড়শ শতিকালৈ ইউৰোপত হোৱা সাংস্কৃতিক, বৌদ্ধিক, ধাৰ্মিক আৰু বৈজ্ঞানিক পৰিৱৰ্তনসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ৰেনেছাঁ (Renaissance) শব্দটোৰ অৰ্থ “পুনৰ্জাগৰণ” বা “নৱজাগৰণ”। চতুৰ্দশৰ পৰা ষোড়শ শতিকালৈ ইউৰোপত সংঘটিত হোৱা সাংস্কৃতিক, সাহিত্যিক, কলা আৰু বৌদ্ধিক আন্দোলনক ৰেনেছাঁ বুলি কোৱা হয়। এই আন্দোলনৰ আৰম্ভণি হৈছিল ইটালীৰ ফ্লৰেন্স চহৰত। ফ্লৰেন্স আছিল ৰেনেছাঁৰ আঁতুৰঘৰ। ৰেনেছাঁৰ মূল ভিত্তি আছিল মানৱতাবাদ (Humanism) — য’ত মানুহৰ মৰ্যাদা, যুক্তি আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। গ্ৰীক আৰু ৰোমান শাস্ত্ৰীয় সাহিত্য আৰু কলাৰ পুনৰাবিষ্কাৰে এই আন্দোলনক প্ৰভাৱিত কৰিছিল। ফ্ৰান্সিস্কো পেট্ৰাৰ্কক “মানৱতাবাদৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়।
ৰেনেছাঁৰ যুগৰ মহান শিল্পী আৰু চিন্তকসকলৰ ভিতৰত আছিল লিঅ’নাৰ্ডো দা ভিঞ্চি (মোনালিছা, দ্য লাষ্ট ছাপাৰ), মাইকেলএঞ্জেলো (চিষ্টিন চেপেলৰ ছাদৰ চিত্ৰ, ডেভিড ভাস্কৰ্য), ৰাফায়েল (স্কুল অৱ এথেন্স), দান্তে, পেট্ৰাৰ্ক, বোক্কাচিও, ইৰাছমাছ, টমাছ মৰ আৰু মেকিয়াভেলী। ১৪৫০ চনত জাৰ্মানীৰ জোহান গুটেনবাৰ্গে ছাপাযন্ত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰি জ্ঞান বিস্তাৰৰ পথ মুকলি কৰিলে। ১৫১৭ চনত জাৰ্মানীৰ মাৰ্টিন লুথাৰে উইটেনবাৰ্গ গীৰ্জাৰ দুৱাৰত ৯৫টা প্ৰবন্ধ (95 Theses) আঁৰি দি প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সূচনা কৰিলে। ছুইজাৰলেণ্ডত জন কেলভিনে এই আন্দোলন আগবঢ়াই নিলে।
ষোড়শ-সপ্তদশ শতিকাত আৰম্ভ হোৱা বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱে মধ্যযুগীয় ধাৰণা ভাঙি দিলে। নিকোলাছ কপাৰনিকাছে সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক বিশ্বতত্ত্ব (Heliocentric Theory) প্ৰদান কৰিলে। গেলিলিও গেলিলেইয়ে দূৰবীন আৱিষ্কাৰ কৰি আকাশ পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে আৰু কপাৰনিকাছৰ মতবাদ সমৰ্থন কৰিলে। কেপ্লাৰে গ্ৰহৰ গতিৰ নিয়ম দিলে আৰু ছাৰ আইজাক নিউটনে মহাকৰ্ষণৰ সূত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিলে। এই সকলোবোৰৰ ফলত মধ্যযুগৰ অন্ধবিশ্বাস আৰু গীৰ্জাৰ আধিপত্য ক্ৰমে ক্ষীণ হ’ল আৰু আধুনিক যুগৰ সূচনা হ’ল।
Summary
The Renaissance (14th–16th century), meaning “rebirth”, began in Florence, Italy and spread across Europe. It was rooted in Humanism, which emphasised human dignity, reason and the rediscovery of classical Greek and Roman learning. Great figures like Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael, Petrarch, Dante and Erasmus transformed art, literature and thought. Gutenberg’s printing press (c.1450) spread ideas rapidly. Martin Luther’s 95 Theses (1517) and Calvin’s teachings sparked the Protestant Reformation, while Copernicus, Galileo, Kepler and Newton drove the Scientific Revolution. Together these movements ended medieval domination of the Church and ushered in the modern age in Europe.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ৰেনেছাঁ (Renaissance) মানে কি?
উত্তৰঃ ৰেনেছাঁ (Renaissance) এটা ফৰাচী শব্দ, যাৰ অৰ্থ হৈছে “পুনৰ্জাগৰণ” বা “নৱজাগৰণ”। চতুৰ্দশৰ পৰা ষোড়শ শতিকালৈ ইউৰোপত গ্ৰীক আৰু ৰোমান শাস্ত্ৰীয় সাহিত্য, কলা, দৰ্শন আৰু জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ পুনৰাবিষ্কাৰৰ ফলত যি বৃহৎ সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল, তাকে ৰেনেছাঁ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ৰেনেছাঁৰ আৰম্ভণি ক’ত হৈছিল আৰু কিয়?
উত্তৰঃ ৰেনেছাঁৰ আৰম্ভণি হৈছিল ইটালীৰ ফ্লৰেন্স চহৰত। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল —
- ফ্লৰেন্স আছিল ভূমধ্যসাগৰীয় বাণিজ্যৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ আৰু ইয়াত ধনী বণিক শ্ৰেণীৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল।
- মেডিচি (Medici) পৰিয়ালৰ দৰে ধনী পৃষ্ঠপোষকে শিল্পী, লেখক আৰু বিদ্বানসকলক পৃষ্ঠপোষকতা দিছিল।
- ১৪৫৩ চনত কনষ্টেণ্টিনোপলৰ পতনৰ পাছত গ্ৰীক পণ্ডিতসকল ইটালীলৈ পলায়ন কৰি গ্ৰীক জ্ঞান লগত লৈ গৈছিল।
- ৰোম আৰু গ্ৰীক সভ্যতাৰ ধ্বংসাৱশেষ ইটালীত বিদ্যমান আছিল।
- ইটালীত শক্তিশালী চহৰ-ৰাজ্য (city-states) গঢ় লৈ উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: মানৱতাবাদ (Humanism) মানে কি?
উত্তৰঃ মানৱতাবাদ হৈছে ৰেনেছাঁ যুগৰ মূল চিন্তাধাৰা। ই এনে এক ধাৰণা যিয়ে মানুহৰ মৰ্যাদা, যুক্তি, ব্যক্তিস্বাধীনতা আৰু ইহজীৱনৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰে। মানৱতাবাদীসকলে ঈশ্বৰৰ সলনি মানুহক জ্ঞান-চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু কৰিছিল আৰু গ্ৰীক-ৰোমান শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত জোৰ দিছিল। ফ্ৰান্সিস্কো পেট্ৰাৰ্কক “মানৱতাবাদৰ পিতৃ” (Father of Humanism) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ৰেনেছাঁৰ যুগৰ প্ৰধান শিল্পীসকল কোন কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৰেনেছাঁ যুগৰ প্ৰধান শিল্পীসকল হ’ল —
- লিঅ’নাৰ্ডো দা ভিঞ্চি (১৪৫২–১৫১৯): “মোনালিছা” আৰু “দ্য লাষ্ট ছাপাৰ”ৰ চিত্ৰকৰ; চিত্ৰকলা, বিজ্ঞান, প্ৰকৌশল আৰু সংগীতত পাৰ্গত বহুমুখী প্ৰতিভা।
- মাইকেলএঞ্জেলো (১৪৭৫–১৫৬৪): চিষ্টিন চেপেলৰ ছাদৰ চিত্ৰ, “দ্য লাষ্ট জাজমেণ্ট” চিত্ৰ আৰু “ডেভিড”, “পিয়েটা” ভাস্কৰ্যৰ স্ৰষ্টা।
- ৰাফায়েল (১৪৮৩–১৫২০): “স্কুল অৱ এথেন্স” আৰু মেডোনাৰ চিত্ৰৰ বাবে বিখ্যাত।
- টিটিয়ান, বোটিচেলি, ডোনাটেলো আদিও এই যুগৰ প্ৰখ্যাত শিল্পী।
প্ৰশ্ন ৫: ছাপাযন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰে ৰেনেছাঁক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৪৫০ চনৰ আশে-পাশে জাৰ্মানীৰ জোহান গুটেনবাৰ্গে চলমান টাইপৰ ছাপাযন্ত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ হ’ল —
- কম খৰচত আৰু দ্ৰুতগতিত পুথি ছপোৱা সম্ভৱ হ’ল।
- জ্ঞান আৰু নতুন ধাৰণা সমাজৰ সকলো স্তৰলৈ বিয়পি পৰিল।
- বাইবেল সাধাৰণ মানুহৰ ভাষাত (লেটিনৰ পৰিৱৰ্তে) ছপাই উলিয়ালে — ইয়াৰ ফলত ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলনৰ গতি বাঢ়িল।
- সাক্ষৰতা বৃদ্ধি পালে আৰু গীৰ্জাৰ জ্ঞানৰ ওপৰৰ একচেটিয়া অধিকাৰ ভাঙিল।
- বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰৰ খবৰ দ্ৰুতগতিত প্ৰচাৰিত হ’বলৈ ধৰিলে।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আন্দোলন (Protestant Reformation) মানে কি?
উত্তৰঃ ষোড়শ শতিকাত ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতি, ইণ্ডালজেন্স (পাপমোচনৰ প্ৰমাণপত্ৰ) বিক্ৰী আৰু পোপৰ অনিয়মৰ বিৰুদ্ধে গঢ় লৈ উঠা ধৰ্মীয় বিদ্ৰোহকে প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আন্দোলন বুলি কোৱা হয়। ১৫১৭ চনত জাৰ্মানীৰ মাৰ্টিন লুথাৰে উইটেনবাৰ্গ গীৰ্জাৰ দুৱাৰত ৯৫টা প্ৰবন্ধ (95 Theses) আঁৰি দি এই আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল। লুথাৰে কৈছিল যে মুক্তি কেৱল বিশ্বাসৰ জৰিয়তেহে সম্ভৱ; পোপ বা গীৰ্জাৰ মাধ্যমেদি নহয়। ছুইজাৰলেণ্ডত জন কেলভিনে এই আন্দোলন আগবঢ়াই নি কেলভিনিজম প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। ফলত প্ৰটেস্টেণ্ট নামৰ এক নতুন খ্ৰীষ্টান শাখাৰ সৃষ্টি হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭: বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱ (Scientific Revolution) মানে কি?
উত্তৰঃ ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত ইউৰোপত যি বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ ব্যাপক উন্নতি ঘটিল, তাকে বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱ বুলি কোৱা হয়। এই বিপ্লৱে মধ্যযুগীয় অন্ধবিশ্বাস আৰু গীৰ্জাৰ মতবাদৰ ঠাইত যুক্তি, পৰীক্ষা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ ভিত্তিত নতুন বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। প্ৰধান বৈজ্ঞানিকসকল হ’ল —
- নিকোলাছ কপাৰনিকাছ: সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক বিশ্বতত্ত্ব (Heliocentric Theory) প্ৰচাৰ কৰিলে।
- গেলিলিও গেলিলেই: দূৰবীন আৱিষ্কাৰ কৰি কপাৰনিকাছৰ মতবাদ সমৰ্থন কৰিলে।
- জোহানেছ কেপ্লাৰ: গ্ৰহৰ গতিৰ নিয়ম প্ৰদান কৰিলে।
- ছাৰ আইজাক নিউটন: মহাকৰ্ষণৰ সূত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৮: লিঅ’নাৰ্ডো দা ভিঞ্চিৰ অৱদান বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লিঅ’নাৰ্ডো দা ভিঞ্চি (১৪৫২–১৫১৯) আছিল ৰেনেছাঁ যুগৰ এজন বহুমুখী প্ৰতিভাশালী ব্যক্তি। তেওঁ আছিল চিত্ৰকৰ, ভাস্কৰ, প্ৰকৌশলী, বিজ্ঞানী, সংগীতজ্ঞ আৰু আৱিষ্কাৰক। তেওঁৰ বিখ্যাত চিত্ৰসমূহ হ’ল “মোনালিছা”, “দ্য লাষ্ট ছাপাৰ” আৰু “ভাৰ্জিন অৱ দ্য ৰক্ছ”। তেওঁ মানৱ শৰীৰ-ৰচনা, উদ্ভিদবিদ্যা, প্ৰকৌশল, উৰাজাহাজৰ ডিজাইন আদি বিভিন্ন বিষয়ত গৱেষণা কৰিছিল। তেওঁক “ৰেনেছাঁ মানুহৰ” (Renaissance Man) আদৰ্শ উদাহৰণ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: মাৰ্টিন লুথাৰ কোন আছিল?
উত্তৰঃ মাৰ্টিন লুথাৰ (১৪৮৩–১৫৪৬) আছিল জাৰ্মানীৰ এজন খ্ৰীষ্টান পাদ্ৰী আৰু ধৰ্মতত্ত্ববিদ। তেওঁ ৰোমান কেথলিক গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতি আৰু ইণ্ডালজেন্স বিক্ৰীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল। ১৫১৭ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত তেওঁ উইটেনবাৰ্গ গীৰ্জাৰ দুৱাৰত ৯৫টা প্ৰবন্ধ আঁৰি দি প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আন্দোলনৰ সূচনা কৰিছিল। তেওঁ বাইবেলক জাৰ্মান ভাষালৈ অনুবাদ কৰি সাধাৰণ লোকৰ মাজত বিতৰণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: ৰেনেছাঁৰ ফলাফল কি কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰেনেছাঁৰ প্ৰধান ফলাফলসমূহ হ’ল —
- মধ্যযুগৰ অন্ধবিশ্বাস আৰু গীৰ্জাৰ আধিপত্যৰ অৱসান হ’ল।
- মানৱতাবাদ আৰু যুক্তিবাদৰ প্ৰতিষ্ঠা হ’ল।
- আধুনিক বিজ্ঞান, সাহিত্য আৰু কলাৰ ভেটি গঢ় ল’লে।
- প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আন্দোলনৰ পথ প্ৰশস্ত হ’ল।
- ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰ আৰু উপনিৱেশ স্থাপনৰ যুগ আৰম্ভ হ’ল।
- জাতীয় ৰাজ্যৰ উত্থান হ’ল আৰু আধুনিক ইউৰোপৰ সূচনা হ’ল।
- শিক্ষা আৰু ছাপাযন্ত্ৰৰ বিকাশৰ ফলত জ্ঞান বিস্তাৰ হ’ল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১: “ৰেনেছাঁৰ পিতৃ” বুলি কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ইটালীৰ কবি আৰু লেখক ফ্ৰান্সিস্কো পেট্ৰাৰ্ক (১৩০৪–১৩৭৪)ক “ৰেনেছাঁৰ পিতৃ” আৰু “মানৱতাবাদৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: “দ্য প্ৰিন্স” পুথিৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ ইটালীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ নিকোলো মেকিয়াভেলীৰ ৰচনা “দ্য প্ৰিন্স” (The Prince), যিখন আধুনিক ৰাষ্ট্ৰদৰ্শনৰ অন্যতম প্ৰথম গ্ৰন্থ।
প্ৰশ্ন ১৩: “ইউটোপিয়া” কাৰ ৰচনা?
উত্তৰঃ ইংলেণ্ডৰ মানৱতাবাদী চিন্তাবিদ ছাৰ টমাছ মৰৰ ৰচনা “ইউটোপিয়া” (১৫১৬), য’ত এক আদৰ্শ সমাজৰ কল্পনা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪: ইৰাছমাছ কোন আছিল?
উত্তৰঃ ডাচ মানৱতাবাদী আৰু ধৰ্মতত্ত্ববিদ ইৰাছমাছ (১৪৬৬–১৫৩৬) আছিল উত্তৰ ইউৰোপীয় ৰেনেছাঁৰ এজন প্ৰধান ব্যক্তি। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ “প্ৰেইজ অৱ ফলি” (In Praise of Folly)ত গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতিৰ ব্যংগচিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৫: কপাৰনিকাছৰ সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক মতবাদ কি?
উত্তৰঃ পোলেণ্ডৰ জ্যোতিৰ্বিদ নিকোলাছ কপাৰনিকাছে কৈছিল যে সূৰ্যই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ কেন্দ্ৰ আৰু পৃথিৱীকে ধৰি অন্যান্য গ্ৰহসমূহে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে। ইয়াৰ পূৰ্বে চলি অহা টলেমিৰ পৃথিৱী-কেন্দ্ৰিক মতবাদ এই তত্ত্বই খণ্ডন কৰিলে।
প্ৰশ্ন ১৬: ৰেনেছাঁৰ স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ ৰেনেছাঁ স্থাপত্যত গ্ৰীক আৰু ৰোমান শাস্ত্ৰীয় ৰীতিৰ পুনৰাবৃত্তি দেখা যায় — গম্বুজ, স্তম্ভ, খিলান, প্ৰতিসম পৰিকল্পনা আদি। ৰোমৰ ছেইণ্ট পিটাৰ গীৰ্জা আৰু ফ্লৰেন্সৰ গীৰ্জাৰ গম্বুজ ইয়াৰ বিখ্যাত উদাহৰণ। ব্ৰুনেলেস্কি আৰু মাইকেলএঞ্জেলো প্ৰখ্যাত স্থাপতি।
ৰেনেছাঁৰ কালৰেখা (Timeline)
| চন | ঘটনা |
|---|---|
| ১৩০৪–১৩৭৪ | ফ্ৰান্সিস্কো পেট্ৰাৰ্কৰ জীৱনকাল (“মানৱতাবাদৰ পিতৃ”) |
| ১৪৫০ (প্ৰায়) | জোহান গুটেনবাৰ্গে ছাপাযন্ত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিলে |
| ১৪৫৩ | কনষ্টেণ্টিনোপলৰ পতন; গ্ৰীক পণ্ডিত ইটালীলৈ পলায়ন |
| ১৪৫২–১৫১৯ | লিঅ’নাৰ্ডো দা ভিঞ্চিৰ জীৱনকাল |
| ১৪৭৫–১৫৬৪ | মাইকেলএঞ্জেলোৰ জীৱনকাল |
| ১৪৮৩–১৫২০ | ৰাফায়েলৰ জীৱনকাল |
| ১৫১৬ | টমাছ মৰে “ইউটোপিয়া” প্ৰকাশ কৰিলে |
| ১৫১৭ | মাৰ্টিন লুথাৰৰ ৯৫টা প্ৰবন্ধ — প্ৰটেস্টেণ্ট সংস্কাৰ আৰম্ভ |
| ১৫৪৩ | কপাৰনিকাছৰ সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক তত্ত্ব প্ৰকাশ |
| ১৬০৯ | গেলিলিওৱে দূৰবীনেৰে আকাশ পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে |
| ১৬৮৭ | নিউটনৰ “প্ৰিন্সিপিয়া” প্ৰকাশ — মহাকৰ্ষণ সূত্ৰ |
আশা কৰোঁ ASSEB Class 11 History Chapter 7 “সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ পৰিৱৰ্তন”ৰ এই প্ৰশ্ন-উত্তৰে শিক্ষাৰ্থীসকলক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guruলৈ যাওক।