Class 11 History Chapter 6 — তিনিটা শ্ৰেণী (The Three Orders)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB-ৰ Class 11 ইতিহাসৰ ষষ্ঠ অধ্যায় তিনিটা শ্ৰেণী (The Three Orders)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ ইয়াত পোৱা যাব। এই অধ্যায়ত আমি মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ সামন্ততান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থা, পুৰোহিত-যোদ্ধা-কৃষকৰূপে বিভক্ত তিনিটা সামাজিক শ্ৰেণী, মেনৰ-জীৱন, সাৰ্ফডম প্ৰথা, চাৰ্চৰ প্ৰভাৱ, কৃষি বিপ্লৱ আৰু চতুৰ্দশ শতিকাৰ সংকটৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম।
সাৰাংশ
মধ্যযুগীয় ইউৰোপত (নৱম-পঞ্চদশ শতিকা) সামন্ততন্ত্ৰ (Feudalism) নামৰ এক বিশেষ সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ় লৈ উঠিছিল। ফ্ৰান্সৰ বিচপ এড্ল্বেৰনে এই সমাজখনক “তিনিটা শ্ৰেণী”ত (Three Orders) বিভক্ত কৰিছিল — প্ৰথম শ্ৰেণী পুৰোহিতসকল (Clergy/চাৰ্চৰ যাজক), দ্বিতীয় শ্ৰেণী যোদ্ধাসকল (Nobility/সামন্ত আৰু নাইট) আৰু তৃতীয় শ্ৰেণী কৃষকসকল (Peasantry)। প্ৰথম দুটা শ্ৰেণীয়ে কৰ ৰেহাই পাইছিল আৰু কৃষকসকলক শোষণ কৰিছিল। সামন্ততন্ত্ৰৰ মূল আৰ্থিক একক আছিল মেনৰ (Manor) — ইয়াত সামন্তৰ ঘৰ, খেতিপথাৰ, বনাঞ্চল, ছাৰ্চ আৰু কৃষকৰ কুটিৰ আছিল। কৃষকসকল দুটা ভাগত বিভক্ত আছিল — স্বাধীন কৃষক (Free peasants) আৰু সাৰ্ফ (Serfs)। সাৰ্ফসকল ভূমিৰ সৈতে বন্ধা আছিল আৰু সামন্তৰ অনুমতি অবিহনে স্থান ত্যাগ কৰিব নোৱাৰিছিল; ইয়াকে সাৰ্ফডম বোলা হৈছিল। চাৰ্চে এই ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল — পোপ আছিল সৰ্বোচ্চ ধৰ্মীয় নেতা, মঠ (Monasteries) আছিল শিক্ষা আৰু সংস্কৃতিৰ কেন্দ্ৰ আৰু কৃষকসকলে আয়ৰ এক-দশমাংশ “টাইথ” (Tithe) ৰূপে চাৰ্চক দিব লগা হৈছিল। একাদশ-ত্ৰয়োদশ শতিকাত হোৱা কৃষি বিপ্লৱে (ভাৰী লঙল, তিনি-ভাগ পদ্ধতি, ঘোঁৰাৰ ব্যৱহাৰ, পানীচকা) উৎপাদন বঢ়াই দিলে; ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যা বাঢ়িল আৰু নতুন নগৰ গঢ় লৈ উঠিল। কিন্তু চতুৰ্দশ শতিকাত ইউৰোপ এক ভয়াৱহ সংকটৰ সন্মুখীন হ’ল — ১৩১৫-১৭ চনৰ মহাদুৰ্ভিক্ষ, আৰু ১৩৪৭-৫০ চনৰ কৃষ্ণ মৃত্যু (Black Death) প্লেগ মহামাৰীয়ে ইউৰোপৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ লোকৰ প্ৰাণ ল’লে। শ্ৰমিকৰ অভাৱে মজুৰি বঢ়াই দিলে, কৃষক বিদ্ৰোহ (১৩৮১ চনৰ ইংলেণ্ডৰ ৱাট টাইলাৰৰ বিদ্ৰোহ) দেখা দিলে আৰু সামন্ততন্ত্ৰ ক্ৰমে দুৰ্বল হ’ল। নগৰ আৰু বাণিজ্যৰ উত্থানে নতুন বুৰ্জোৱা শ্ৰেণী জন্ম দিলে, যিয়ে আগন্তুক আধুনিক যুগৰ ভেটি প্ৰস্তুত কৰিলে।
Summary
Medieval European society (9th–15th centuries) was organised under feudalism into three orders described by Bishop Adalbero — clergy who prayed, nobles who fought, and peasants who worked. The manor was the basic economic unit where serfs, bound to the land, laboured for lords. The Church was immensely powerful, collecting tithes and running monasteries that preserved learning. The agricultural revolution of the 11th–13th centuries (heavy plough, three-field system, watermills) raised output and population, leading to growth of towns and trade. The 14th-century crisis — the Great Famine of 1315–17 and the Black Death plague of 1347–50 that killed nearly one-third of Europe’s population — caused labour shortages, peasant revolts and the gradual decline of feudalism, paving the way for the modern era.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ফ্ৰান্সৰ মেনৰ-জীৱন কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ফ্ৰান্সৰ মেনৰ আছিল সামন্ততন্ত্ৰৰ মূল আৰ্থিক আৰু সামাজিক একক। মেনৰৰ কেন্দ্ৰত সামন্তৰ বিশাল ঘৰ থাকিছিল, যাৰ চাৰিওফালে কৃষি ভূমি, বনাঞ্চল, চৰণীয়া পথাৰ, পানীচকা, এটা চাৰ্চ আৰু কৃষকৰ সৰু সৰু কুটিৰ আছিল। সামন্তৰ পৰিয়ালটোৱে আত্মনিৰ্ভৰশীল জীৱন যাপন কৰিছিল — মেনৰৰে ভিতৰতে শস্য, মাংস, কাপোৰ, কাঠ আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ উৎপাদন হৈছিল। লোহাৰ, কাঠমিস্ত্ৰি আৰু কাপোৰ বুৱনিৰ লোক আছিল। কৃষকসকলে সামন্তৰ ভূমিত শ্ৰম দিছিল আৰু নিজৰ পথাৰৰ পৰাও কৰ আৰু ভাড়া দিব লগা হৈছিল। বৃহৎ মেনৰত কেইশতমান লোকে বাস কৰিছিল আৰু সৰু মেনৰত মাত্ৰ দহ-পোন্ধৰ পৰিয়ালহে আছিল।
প্ৰশ্ন ২। নাইটসকল কোন আছিল? তেওঁলোকে কেতিয়া এক বিশিষ্ট শ্ৰেণী হিচাপে সমাজত উদয় হৈছিল?
উত্তৰঃ নাইটসকল আছিল প্ৰশিক্ষিত পেছাদাৰী যোদ্ধা, যিসকলে সামন্ত (Lord)ৰ অধীনত যুদ্ধ কৰিছিল। নৱম শতিকাৰ পৰা স্থানীয় যুদ্ধ-বিগ্ৰহ বৃদ্ধি পোৱাত দক্ষ অশ্বাৰোহী যোদ্ধাৰ প্ৰয়োজন হ’ল আৰু নাইট এক বিশিষ্ট শ্ৰেণী হিচাপে গঢ় লৈ উঠিল। সামন্তই নাইটসকলক “ফিফ” (Fief) নামৰ ভূমি প্ৰদান কৰিছিল আৰু ইয়াৰ বিনিময়ত নাইটে নিজৰ প্ৰভুৰ হৈ যুদ্ধ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। নাইটে নিজৰ ফিফত বাস কৰি কৃষকসকলক শাসন কৰিছিল আৰু ঘোঁৰা, কবচ আৰু অস্ত্ৰ ব্যৱস্থাপনা কৰি যুদ্ধৰ বাবে সদায় সাজু থাকিছিল।
প্ৰশ্ন ৩। চাৰ্চে কৃষকসকলৰ পৰা কি কি কৰ আদায় কৰিছিল?
উত্তৰঃ চাৰ্চে কৃষকসকলৰ পৰা মূলতঃ “টাইথ” (Tithe) নামৰ কৰ আদায় কৰিছিল। এই কৰ আছিল কৃষকৰ মুঠ আয়ৰ এক-দশমাংশ (১/১০ ভাগ) আৰু সাধাৰণতে কৃষি উৎপাদিত শস্যৰ ৰূপত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও বিবাহ, জন্ম, মৃত্যু আদি সংস্কাৰৰ সময়ত চাৰ্চে দান বা শুল্ক আদায় কৰিছিল। চাৰ্চে নিজৰ বিশাল ভূমিৰ পৰাও আয় কৰিছিল আৰু ভক্তসকলৰ পৰা পোৱা দান-দক্ষিণা চাৰ্চৰ আয়ৰ এক বৃহৎ উৎস আছিল।
প্ৰশ্ন ৪। উদ্ভাৱনসমূহে কৃষকৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ একাদশ শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকালৈ কৃষিক্ষেত্ৰত কেইবাটাও প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱনে কৃষকৰ জীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। মূল উদ্ভাৱনসমূহ আছিল — (ক) ভাৰী লঙল (Heavy plough), যিয়ে উত্তৰ ইউৰোপৰ গধুৰ মাটি ভালদৰে কৰ্ষণ কৰিব পাৰিছিল; (খ) তিনি-ভাগ ফচল আৱৰ্তন (Three-field system), য’ত মাটিৰ এক-তৃতীয়াংশ পেলেহি ৰখা হৈছিল; (গ) ঘোঁৰাৰ নলৰ ব্যৱহাৰ আৰু গধুৰ ছেডল-হাৰ্নেছ; (ঘ) পানীচকা আৰু বতাহচকাৰ ব্যৱহাৰ। ইয়াৰ ফলত শস্যৰ উৎপাদন দুগুণ-তিনিগুণ বাঢ়িল, খাদ্যৰ যোগান নিশ্চিত হ’ল, কৃষকৰ জীৱন-যাপনৰ মান উন্নত হ’ল আৰু জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বাঢ়িল।
প্ৰশ্ন ৫। মঠসমূহে চাৰ্চৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক আছিল?
উত্তৰঃ চাৰ্চ আছিল সাধাৰণ ভক্তৰ ধৰ্মীয় আৰাধনাৰ ঠাই আৰু ইয়াত পেৰিছ পুৰোহিতে নিয়মীয়াকৈ প্ৰাৰ্থনা পৰিচালনা কৰিছিল। মঠ (Monastery) আছিল ভিন্ন — ই আছিল সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্ন এনে এটা স্থান য’ত মাংক বা সন্ন্যাসীসকলে কঠোৰ ব্ৰত পালন কৰি জীৱন-যাপন কৰিছিল। সন্ন্যাসীসকলে বিবাহ নকৰাৰ, সম্পত্তি নৰখাৰ আৰু চিৰদিনৰ বাবে মঠতে থকাৰ শপত খাইছিল। মঠসমূহ আছিল গ্ৰন্থ লিপিকাৰ, শিক্ষা, কলা-সংস্কৃতি আৰু চিকিৎসাৰ কেন্দ্ৰ। বহু মঠ — যেনে চেইণ্ট বেনেডিক্টৰ মঠ — কেইশ মাইল দূৰৈত একাকীত্বত স্থাপিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৬। চতুৰ্দশ শতিকাৰ ইউৰোপীয় সংকটৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ সংকটৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন: ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ শেষৰ পৰা ইউৰোপৰ গড় উষ্ণতা কমি গৈছিল আৰু চুটি গ্ৰীষ্মই কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস কৰিছিল; (খ) মহাদুৰ্ভিক্ষ ১৩১৫-১৭: লগাতাৰ বৰষুণ আৰু শীতে শস্য নষ্ট কৰি লাখ লাখ লোকৰ মৃত্যু ঘটাইছিল; (গ) কৃষ্ণ মৃত্যু ১৩৪৭-৫০: এছিয়াৰ পৰা ইটালীৰ বন্দৰলৈ অহা ৰেট-জাহাজযোগে আহি পোৱা ব্যুবনিক প্লেগ মহামাৰীয়ে ইউৰোপৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ লোকৰ প্ৰাণ ল’লে; (ঘ) মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু বাণিজ্য সংকট: ৰূপৰ অভাৱত মুদ্ৰা সংকট দেখা দিলে; (ঙ) কৃষক বিদ্ৰোহ: ১৩৮১ চনৰ ইংলেণ্ডৰ ৱাট টাইলাৰৰ বিদ্ৰোহ আৰু ১৩৫৮ চনৰ ফ্ৰান্সৰ জ্যাকেৰি বিদ্ৰোহে সামন্ততান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা দুৰ্বল কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৭। নতুন বাণিজ্যিক নগৰৰ অধিবাসীসকল কি ধৰণৰ লোক আছিল?
উত্তৰঃ একাদশ শতিকাৰ পৰা ইউৰোপৰ নগৰসমূহৰ পুনৰুত্থান হোৱাত নতুন এক শ্ৰেণীৰ অধিবাসী গঢ় লৈ উঠিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত আছিল — বণিক, কাৰিকৰ (লোহাৰ, কাঠমিস্ত্ৰি, কাপোৰ বুৱনিৰ মানুহ, চাৰ্ম-শিল্পী), দোকানদাৰ, লেখক, শিক্ষক, আইনজ্ঞ, চিকিৎসক, ব্যাংকাৰ আৰু সৰু সৰু চাকৰ। এই নতুন শ্ৰেণীক “বুৰ্জোৱা” (Bourgeoisie) বুলি কোৱা হৈছিল। ইহঁত মেনৰৰ সাৰ্ফসকলৰ দৰে ভূমিৰ সৈতে বন্ধা নাছিল আৰু স্বাধীনভাৱে নিজৰ পেছা চলাইছিল। নগৰৰ লোকসকলে নিজস্ব গিল্ড (Guild) বা পেছাদাৰী সংঘ গঠন কৰি বাণিজ্যিক স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিছিল। ক্ৰমে এই বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীয়ে আধুনিক ইউৰোপৰ মেৰুদণ্ড গঢ়িলে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ৮। সামন্ততন্ত্ৰ (Feudalism) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সামন্ততন্ত্ৰ আছিল মধ্যযুগীয় ইউৰোপৰ এক সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা য’ত ৰজাই নিজৰ ভূমি বৃহৎ সামন্ত (Lord)সকলক ফিফ ৰূপে দান কৰিছিল আৰু সামন্তসকলে সেই ভূমি পুনৰ সৰু সামন্ত আৰু নাইটসকলক বিতৰণ কৰিছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত সামন্ত আৰু নাইটসকলে ৰজাৰ সেৱা আৰু সামৰিক সহায় কৰিছিল। ভূমিৰ একেবাৰে তলৰ স্তৰত আছিল কৃষক, যিয়ে সকলোকে কৃষি উৎপাদন যোগান ধৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। সাৰ্ফডম (Serfdom) কি?
উত্তৰঃ সাৰ্ফডম আছিল মধ্যযুগৰ এক বিশেষ কৃষক ব্যৱস্থা য’ত কৃষকসকলক “সাৰ্ফ” (Serf) বুলিছিল আৰু তেওঁলোক ভূমিৰ সৈতে বন্ধা আছিল। সাৰ্ফসকলে সামন্তৰ অনুমতি অবিহনে গাঁও এৰিব নোৱাৰিছিল, বিবাহ কৰিব নোৱাৰিছিল আৰু পেছা সলাব নোৱাৰিছিল। তেওঁলোকে সামন্তৰ ভূমিত বিনা মজুৰিয়ে শ্ৰম দিব লগা হৈছিল আৰু নিজৰ উৎপাদনৰ এটা অংশ কৰ ৰূপে দিব লগা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। কৃষ্ণ মৃত্যু (Black Death) কি? ইয়াৰ পৰিণাম কি হৈছিল?
উত্তৰঃ কৃষ্ণ মৃত্যু হ’ল ১৩৪৭-১৩৫০ চনৰ মাজত ইউৰোপত বিয়পা ভয়াৱহ ব্যুবনিক প্লেগ মহামাৰীৰ নাম। এই ৰোগ এছিয়াৰ পৰা ইটালীৰ বন্দৰলৈ অহা জাহাজৰ ইন্দুৰৰ পৰা ইউৰোপত বিয়পিছিল। মাত্ৰ তিনি বছৰৰ ভিতৰতে ইউৰোপৰ প্ৰায় ৭.৫ কোটি লোকৰ পৰা ২.৫ কোটি লোকৰ মৃত্যু হৈছিল — অৰ্থাৎ মুঠ জনসংখ্যাৰ এক-তৃতীয়াংশ। ইয়াৰ পৰিণামত শ্ৰমিকৰ অভাৱ হ’ল, মজুৰি বাঢ়িল, সাৰ্ফডম প্ৰথা ভাঙি পৰিল আৰু সামন্ততন্ত্ৰ ক্ৰমে দুৰ্বল হ’ল।
প্ৰশ্ন ১১। ম্যাগনা কাৰ্টা কি?
উত্তৰঃ ম্যাগনা কাৰ্টা (Magna Carta) আছিল ১২১৫ চনত ইংলেণ্ডৰ ৰজা জনে স্বাক্ষৰ কৰা এক ঐতিহাসিক চনদ। সামন্তসকলে ৰজাৰ স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰি ৰজাক এই চনদত স্বাক্ষৰ কৰাইছিল। ই আছিল ৰজাৰ ক্ষমতা সীমিত কৰা আৰু সামন্ত-নাগৰিকৰ অধিকাৰ স্বীকৃতি দিয়া প্ৰথম দস্তাবেজ আৰু আধুনিক গণতন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ১২। ফিফ (Fief) কি?
উত্তৰঃ ফিফ হ’ল সামন্তই নাইট বা সৰু সামন্তক প্ৰদান কৰা ভূমি, যাৰ বিনিময়ত সেই ব্যক্তিয়ে সামন্তৰ হৈ যুদ্ধ কৰা আৰু সেৱা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। ফিফৰ আকাৰ ১,০০০-২,০০০ একৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰিছিল আৰু ইয়াত সামন্তৰ ঘৰ, কৃষি ভূমি, পানীচকা, চাৰ্চ আৰু কৃষকৰ বসতি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
কালৰেখা (Timeline)
| সময় | ঘটনা |
|---|---|
| ৪৭৬ খ্ৰীঃ | পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতন; মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি |
| ৭৬৮-৮১৪ খ্ৰীঃ | চাৰ্লেমেইনৰ ৰাজত্বকাল; ফ্ৰাংকিছ সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তাৰ |
| নৱম শতিকা | সামন্ততন্ত্ৰৰ আৰম্ভণি; নাইট শ্ৰেণীৰ উদয় |
| ১০৬৬ খ্ৰীঃ | নৰমান বিজয়; ইংলেণ্ডত সামন্ততন্ত্ৰ স্থাপিত |
| ১০৯৬-১২৭০ খ্ৰীঃ | ক্ৰুচেড যুদ্ধসমূহ |
| ১১শ-১৩শ শতিকা | কৃষি বিপ্লৱ; নগৰৰ পুনৰুত্থান |
| ১২১৫ খ্ৰীঃ | ইংলেণ্ডত ম্যাগনা কাৰ্টা স্বাক্ষৰিত |
| ১৩১৫-১৭ খ্ৰীঃ | ইউৰোপৰ মহাদুৰ্ভিক্ষ |
| ১৩৩৭-১৪৫৩ খ্ৰীঃ | শতবৰ্ষীয় যুদ্ধ (ইংলেণ্ড আৰু ফ্ৰান্স) |
| ১৩৪৭-৫০ খ্ৰীঃ | কৃষ্ণ মৃত্যু (Black Death) মহামাৰী |
| ১৩৫৮ খ্ৰীঃ | ফ্ৰান্সৰ জ্যাকেৰি কৃষক বিদ্ৰোহ |
| ১৩৮১ খ্ৰীঃ | ইংলেণ্ডত ৱাট টাইলাৰৰ কৃষক বিদ্ৰোহ |
| ১৪৫৩ খ্ৰীঃ | কনষ্টানটিনোপলৰ পতন; মধ্যযুগৰ অন্ত |
তিনিটা শ্ৰেণীৰ সাৰাংশ
| শ্ৰেণী | সদস্য | ভূমিকা |
|---|---|---|
| প্ৰথম শ্ৰেণী | পুৰোহিত (Clergy) | প্ৰাৰ্থনা কৰা; ধৰ্ম প্ৰচাৰ; শিক্ষা |
| দ্বিতীয় শ্ৰেণী | যোদ্ধা/সামন্ত (Nobility, Knights) | যুদ্ধ কৰা; ভূমি ৰক্ষা; শাসন |
| তৃতীয় শ্ৰেণী | কৃষক (Peasants, Serfs) | খেতি কৰা; সকলোকে খাদ্য যোগান ধৰা |