Class 11 History Chapter 5 — যাযাবৰ সাম্ৰাজ্য (Nomadic Empires)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনালোঁ। ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষ (Class 11) বুৰঞ্জী পাঠ্যপুথিৰ পঞ্চম অধ্যায় “যাযাবৰ সাম্ৰাজ্য (Nomadic Empires)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু কালৰেখা এই পৃষ্ঠাত পাবলৈ ৰখা হৈছে। এই অধ্যায়ত মধ্য এছিয়াৰ বিস্তৃত স্টেপি অঞ্চলৰ যাযাবৰ মঙ্গোল জনগোষ্ঠী, চেংঘিজ খানৰ অভ্যুদয়, তেওঁৰ সামৰিক প্ৰতিভা, ইউৰাছিয়া বাণিজ্য পথৰ নিয়ন্ত্ৰণ, কুবলাই খানৰ চীনৰ যুৱান ৰাজবংশ, পেক্স মঙ্গোলিকা আৰু অৱশেষত সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজনৰ কাহিনী সবিশেষভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
“যাযাবৰ সাম্ৰাজ্য” অধ্যায়টোত ত্ৰয়োদশ আৰু চতুৰ্দশ শতিকাৰ মঙ্গোলসকলৰ ইউৰাছিয়াব্যাপী বিস্তৃত সাম্ৰাজ্য গঠনৰ ইতিহাস বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। মঙ্গোলসকল আছিল মধ্য এছিয়াৰ স্টেপি অঞ্চলৰ যাযাবৰ পশুপালক আৰু চিকাৰী জনগোষ্ঠী। বৰ্তমানৰ মঙ্গোলিয়াৰ পাহাৰ-পৰ্বত, ঘাঁহনিময় তৃণভূমি আৰু ওনন নদীৰ উপত্যকাৰ অঞ্চলটোতে এওঁলোকে গাহৰি, ভেড়া, ছাগলী, ঘোঁৰা, যাক আৰু উট পালি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। স্টেপি অঞ্চলৰ চৰম জলবায়ু আৰু খেতিৰ উপযোগী ভূমিৰ অভাৱৰ বাবে এওঁলোকে এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ পশুপালৰ সৈতে গতি কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংকটৰ সমাধান হিচাপে চীনৰ সৈতে বাণিজ্য আৰু কেতিয়াবা লুণ্ঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল।
চেংঘিজ খান আৰু মঙ্গোল সাম্ৰাজ্য: চেংঘিজ খানৰ প্ৰকৃত নাম আছিল টেমুজিন। ১১৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত ওনন নদীৰ পাৰত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল। শৈশৱতে পিতৃ য়েচুগেইৰ মৃত্যু হোৱাৰ ফলত পৰিয়ালটো অসহায় অৱস্থাত পৰিছিল। কিন্তু অসাধাৰণ মনোবল, সামৰিক প্ৰতিভা আৰু সাংগঠনিক ক্ষমতাৰে তেওঁ ক্ৰমে এক এক কৰি ৰিৱালি জনজাতিসমূহক পৰাজিত কৰি ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মঙ্গোল সংসদ “কুৰিলতাই”ত “চেংঘিজ খান” অৰ্থাৎ “সাৰ্বভৌম শাসক” উপাধি লাভ কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ চীনৰ চিন ৰাজবংশ, খাৱাৰিজম সাম্ৰাজ্য, বুখাৰা, চামাৰখান্দ, নিচাপুৰ আদি বহু নগৰ জয় কৰে। তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য পাৰ্চীৰ পৰা পেকিংলৈ আৰু চাইবেৰিয়াৰ পৰা সিন্ধুলৈ বিস্তৃত হৈছিল। ১২২৭ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।
স্টেপি অঞ্চল আৰু মঙ্গোল সমাজ গঠন: স্টেপি অঞ্চল হৈছে মধ্য এছিয়াৰ এক বিস্তৃত ঘাঁহনিময় তৃণভূমি যিটো হাঙ্গেৰীৰ পৰা মঙ্গোলিয়ালৈ বিস্তৃত। চৰম শীত, অভাৱনীয় গ্ৰীষ্ম আৰু কম বৰষুণৰ বাবে কৃষিকাৰ্য অসম্ভৱ। সেয়েহে যাযাবৰ পশুপালনেই আছিল জীৱিকাৰ একমাত্ৰ উপায়। মঙ্গোল সমাজ গোত্ৰ (clan) আৰু জনজাতি (tribe) ভিত্তিক আছিল। এক একে গোত্ৰৰ লোকসকল ৰক্ত-সম্পৰ্কৰে আবদ্ধ আছিল। চেংঘিজ খানে এই গোত্ৰীয় বিভাজন ভাঙি দি দশ, এশ, হাজাৰ আৰু দহ হাজাৰ সৈন্যৰ “তুমেন” নামৰ নতুন সামৰিক একক গঠন কৰে। প্ৰতিটো এককত বিভিন্ন গোত্ৰৰ লোকক একত্ৰিত কৰি পুৰণি আনুগত্য ভাঙি নতুন সাম্ৰাজ্য-নিষ্ঠা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁ “য়াচা” নামৰ এক আইনী সংহিতাও প্ৰৱৰ্তন কৰে।
সিল্ক ৰোডৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ইউৰাছিয়া বাণিজ্য: চেংঘিজ খান আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে ক্ৰমে চীনৰ পৰা ভূমধ্যসাগৰলৈকে বিস্তৃত প্ৰাচীন সিল্ক ৰোড সম্পূৰ্ণৰূপে নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনিছিল। এই বাণিজ্য পথৰ যোগেদিয়ে চীনৰ ৰেচম, চিনিমাটি, কাগজ, বাৰুদ; মধ্য এছিয়াৰ ঘোঁৰা; ইৰাণৰ গালিচা, কাৰ্পেট আৰু ইউৰোপৰ ৰূপ-সোণ আদান-প্ৰদান হৈছিল। মঙ্গোলসকলে ব্যৱসায়ীসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল আৰু “যাম” নামৰ এক ডাক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল য’ত নিয়মিত দূৰত্বত ঘোঁৰাৰ ৰিজাৰ্ভ স্থাপন কৰি দ্ৰুত যোগাযোগ স্থাপন কৰা হৈছিল।
কুবলাই খান: চেংঘিজ খানৰ নাতি কুবলাই খানে ১২৬০-১২৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ মহান খান হিচাপে শাসন কৰে। তেওঁ চীনত যুৱান ৰাজবংশ স্থাপন কৰে আৰু পেকিংক ৰাজধানী কৰে। কুবলাই খান যাযাবৰ লুণ্ঠনকাৰীৰ পৰা স্থিতিশীল প্ৰশাসকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। তেওঁ কৃষক আৰু নগৰৰ ৰক্ষক হিচাপে নিজকে উপস্থাপন কৰি বাণিজ্য, সাহিত্য, কলা-শিল্পৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰে। ইটালীৰ পৰিব্ৰাজক মাৰ্কো পোলো এই সময়তেই তেওঁৰ ৰাজসভালৈ গৈছিল।
পেক্স মঙ্গোলিকা: “পেক্স মঙ্গোলিকা” অৰ্থাৎ “মঙ্গোলীয় শান্তি” বুলি কোৱা হয় ১৩শ-১৪শ শতিকাৰ সেই কালছোৱাক যেতিয়া মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত ইউৰাছিয়াত আনুমানিক এক শতাব্দীজোৰা আপেক্ষিক শান্তি, ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময়ৰ যুগ আহিছিল। এই সময়ত বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোক — খ্ৰীষ্টান, মুছলমান, বৌদ্ধ, কনফুচীয়— সমান অধিকাৰেৰে শাসিত হৈছিল। মঙ্গোলৰ ৰাজসভাত নেষ্টোৰীয় খ্ৰীষ্টান পুৰোহিত, মুছলমান উলেমা আৰু বৌদ্ধ ভিক্ষুক একেলগে স্থান দিয়া হৈছিল।
সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজন: চেংঘিজ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ চাৰি পুত্ৰ — জোচি, চাগতাই, ওগেদেই আৰু তোলুই — মাজত সাম্ৰাজ্য ভাগ কৰা হ’ল। ক্ৰমে এই অংশসমূহ চাৰিটা স্বতন্ত্ৰ “খানতে” (Khanate)ত পৰিণত হ’ল— (১) চীনৰ যুৱান ৰাজবংশ (কুবলাইৰ অংশ), (২) চাগতাই খানতে (মধ্য এছিয়া), (৩) ইলখানতে (পাৰ্চী), আৰু (৪) সোণালী মণ্ডল বা গোল্ডেন হোৰ্ড (ৰাছিয়া)। কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃত্ব ক্ষীণ হৈ গ’ল আৰু প্ৰতিটো খানতে স্থানীয় সংস্কৃতিত মিহলি হৈ গ’ল— ইলখানতে আৰু চাগতাইৰ মঙ্গোলসকল ইছলাম গ্ৰহণ কৰিলে, যুৱানৰ মঙ্গোলসকলে চীনা সংস্কৃতি আঁকোৱালি ল’লে। ১৪শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা মঙ্গোল আধিপত্য খহি পৰিল।
Summary
The chapter “Nomadic Empires” examines the rise and fall of the Mongol Empire founded by Genghis Khan in the early thirteenth century. The Mongols were nomadic pastoralists from the Central Asian steppes who herded sheep, goats, horses and camels. Born in 1162 as Temujin, Genghis Khan unified rival Mongol tribes by 1206 and built the largest contiguous land empire in history, stretching from Korea and China to Persia and the Russian steppes. He reorganised tribal society into decimal military units (tumens), promulgated a legal code called the Yasa, and established a courier system known as Yam. The Mongols controlled the Silk Route, ushering in the Pax Mongolica — a period of trans-Eurasian trade, religious tolerance and cultural exchange visited by Marco Polo. After Genghis Khan’s death in 1227, the empire was divided among his sons into four khanates — the Yuan dynasty in China under Kublai Khan, the Chagatai Khanate, the Ilkhanate of Persia and the Golden Horde of Russia. Gradually the Mongols sedentarised and adopted local religions like Islam and Buddhism. Mongol power declined by the mid-fourteenth century but their legacy of long-distance trade, religious tolerance and administrative innovation profoundly shaped Eurasian history.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰ ধৰ্মী প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
১। চেংঘিজ খানৰ শৈশৱৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ শৈশৱৰ নাম আছিল টেমুজিন (Temujin)।
২। চেংঘিজ খানৰ জন্ম কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ জন্ম ১১৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত হৈছিল।
৩। চেংঘিজ খানৰ মৃত্যু কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ মৃত্যু ১২২৭ খ্ৰীষ্টাব্দত হৈছিল।
৪। চেংঘিজ খানৰ পিতৃৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ পিতৃৰ নাম আছিল য়েচুগেই (Yesugei)।
৫। কোন বছৰত টেমুজিনে “চেংঘিজ খান” উপাধি লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মঙ্গোল কুৰিলতাইত টেমুজিনে “চেংঘিজ খান” উপাধি লাভ কৰিছিল।
৬। “চেংঘিজ খান” শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “চেংঘিজ খান” শব্দৰ অৰ্থ হ’ল “সাৰ্বভৌম শাসক” বা “মহাসমুদ্ৰৰ শাসক” (Universal Ruler / Oceanic Ruler)।
৭। মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী কি আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল কাৰাকোৰাম (Karakoram)।
৮। কুৰিলতাই কি?
উত্তৰঃ কুৰিলতাই হৈছে মঙ্গোল ৰাজকীয় পৰিয়াল আৰু গণ্যমান্য নেতাসকলৰ এক সাধাৰণ সমাৱেশ য’ত নতুন খানৰ নিৰ্বাচন, যুদ্ধৰ সিদ্ধান্ত আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক বিষয়ৰ আলোচনা কৰা হৈছিল।
৯। য়াচা (Yasa) কি?
উত্তৰঃ য়াচা হৈছে চেংঘিজ খানে প্ৰৱৰ্তন কৰা মঙ্গোল আইনী সংহিতা যাৰ যোগেদি মঙ্গোল সমাজৰ ৰীতি-নীতি, সামৰিক শৃংখলা আৰু প্ৰশাসনিক নিয়ম একত্ৰিত কৰা হৈছিল। ১২২৬ খ্ৰীষ্টাব্দত ইয়াক চূড়ান্ত ৰূপ দিয়া হৈছিল।
১০। যাম (Yam) কি?
উত্তৰঃ যাম হৈছে মঙ্গোলসকলে প্ৰৱৰ্তন কৰা এক দ্ৰুতগামী ডাক আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা য’ত সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন স্থানত নিয়মিত দূৰত্বত ঘোঁৰা আৰু দূত প্ৰস্তুত কৰি ৰখা হৈছিল।
১১। তুমেন (Tumen) কি?
উত্তৰঃ তুমেন হৈছে মঙ্গোল সৈন্যৰ এক একক যিটোত দহ হাজাৰ সৈন্য থাকিছিল।
১২। কুবলাই খান কোন আছিল?
উত্তৰঃ কুবলাই খান চেংঘিজ খানৰ নাতি আৰু তোলুইৰ পুত্ৰ। তেওঁ ১২৬০-১২৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে মঙ্গোলৰ মহাখান হিচাপে শাসন কৰিছিল আৰু চীনত যুৱান ৰাজবংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
১৩। ঘাজান খান কোন আছিল?
উত্তৰঃ ঘাজান খান আছিল ইলখানিদ ৰাজবংশৰ এজন বিখ্যাত শাসক যিয়ে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা প্ৰথম ইলখানিদ শাসক আছিল (১২৯৫ খ্ৰীষ্টাব্দ)।
১৪। জুৱাইনি কোন আছিল?
উত্তৰঃ জুৱাইনি (Juwayni) আছিল ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ ইৰাণৰ মঙ্গোল ইলখানিদ শাসকসকলৰ এজন পাৰ্চী বুৰঞ্জী লেখক। তেওঁ “তাৰিখ-ই-জাহান-গুছাই” নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল।
১৫। মাৰ্কো পোলো কোন আছিল?
উত্তৰঃ মাৰ্কো পোলো আছিল ইটালীৰ ভেনিচ নগৰৰ এজন বিখ্যাত পৰিব্ৰাজক যিয়ে ১৩শ শতিকাত কুবলাই খানৰ ৰাজসভালৈ গৈছিল আৰু চীন আৰু মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ বৰ্ণনা দিছিল।
১৬। স্টেপি অঞ্চল ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ স্টেপি অঞ্চল মধ্য এছিয়াত অৱস্থিত। ই হাঙ্গেৰীৰ পৰা মঙ্গোলিয়ালৈকে এক বিস্তৃত ঘাঁহনিময় তৃণভূমি।
১৭। মঙ্গোলসকলৰ মূল জীৱিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোলসকলৰ মূল জীৱিকা আছিল যাযাবৰ পশুপালন আৰু চিকাৰ। গাহৰি, ভেড়া, ছাগলী, ঘোঁৰা, যাক আৰু উট পালি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল।
১৮। মঙ্গোল ইতিহাসৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ “মঙ্গোলৰ গোপন ইতিহাস” (The Secret History of the Mongols) মঙ্গোল ইতিহাসৰ এখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ।
১৯। বুখাৰা জয় কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ বুখাৰা ১২২০ খ্ৰীষ্টাব্দত চেংঘিজ খানে জয় কৰিছিল।
২০। মঙ্গোলীয় গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯২১ খ্ৰীষ্টাব্দত আধুনিক মঙ্গোলীয় গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
চমু উত্তৰ ধৰ্মী প্ৰশ্ন (২-৪ নম্বৰ)
২১। মঙ্গোলসকলৰ চামাজিক জীৱনৰ বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোলসকলৰ সামাজিক জীৱন গোত্ৰ আৰু জনজাতি ভিত্তিক আছিল। প্ৰতিটো গোত্ৰৰ লোক ৰক্তসম্পৰ্কৰে আবদ্ধ আছিল আৰু ইহঁতৰ এজন প্ৰধান বা মুখিয়াল আছিল। এওঁলোকে “গের” বা “য়ুৰ্ট” নামৰ লঘু তম্বুত বাস কৰিছিল যিবোৰ বহন কৰিব পৰা আছিল। মঙ্গোল সমাজত পুৰুষৰ প্ৰাধান্য আছিল কিন্তু মহিলাসকলেও পশুপালন আৰু পৰিয়াল চলোৱাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। বহু-পত্নী বিবাহ প্ৰচলিত আছিল আৰু কনিষ্ঠ পুত্ৰই ঘৰৰ আৰু পশুধনৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল।
২২। মঙ্গোলসকলৰ বাবে বাণিজ্য কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোলসকলৰ বাবে বাণিজ্য অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল কিয়নো — (১) স্টেপি অঞ্চলৰ চৰম জলবায়ু আৰু কম বৰষুণৰ বাবে কৃষিকাৰ্য অসম্ভৱ আছিল, (২) ইহঁতৰ পশুধনৰ বিনিময়ত খাদ্যশস্য, চৰু, কাপোৰ আদি আনিব লাগিছিল, (৩) লোহা আৰু অস্ত্ৰৰ বাবে চীন আৰু আন স্থিতিশীল চুবুৰীয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগিছিল, (৪) ৰেচম, কাৰ্পেট আদি বিলাসী সামগ্ৰী লাভ কৰিবৰ বাবেও বাণিজ্য আৱশ্যক আছিল, (৫) চীন-ৰ সৈতে ঘোঁৰা, পশম আৰু চিকাৰৰ সামগ্ৰী বিনিময় কৰিছিল।
২৩। চেংঘিজ খানে কিয় মঙ্গোল জনজাতিসমূহ ভাঙি নতুন সামৰিক একক গঠন কৰিছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানে যাযাবৰ অভিজাতসকলক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু শৃংখলিত কৰি এক কাৰ্যকৰী যুদ্ধশক্তি গঢ়িবৰ বাবে পুৰণি গোত্ৰীয় সংৰচনা ভাঙি নতুনকৈ গঠন কৰিছিল। তেওঁ পুৰণি মুখিয়ালসকলৰ অধিকাৰৰ পৰিৱৰ্তে নতুন এজন অভিজাত শ্ৰেণী গঢ়ি দিছিল য’ত মৰ্যাদা পোনপটীয়াকৈ চেংঘিজ খানৰ পৰা আহিছিল। ইয়াৰ ফলত একে গোত্ৰৰ লোকসকল একেলগ হৈ বিদ্ৰোহ কৰিব নোৱাৰিছিল আৰু কঠিন সময়ত ক্ষমতাবান হৈ থকা অনুগত সঙ্গীসকলো জনসমক্ষে সমাদৃত হৈছিল।
২৪। চেংঘিজ খানৰ সামৰিক সফলতাৰ কাৰণ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ সামৰিক সফলতাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল— (১) মঙ্গোল ঘোঁৰাৰ অসাধাৰণ গতি আৰু সহনশীলতা, (২) দহ-এশ-হাজাৰ-দহ হাজাৰ ভিত্তিৰ দশমিক সামৰিক সংগঠন, (৩) দূৰ পৰিসৰৰ ধনুৰ্বিদ্যাৰ অভ্যাস, (৪) দ্ৰুত গতিৰ চলাচল আৰু মুকলি প্ৰান্তৰৰ যুদ্ধ-কৌশল, (৫) কঠোৰ শৃংখলা আৰু য়াচাৰ আইন, (৬) যাম ডাক ব্যৱস্থাৰ সহায়ত শীঘ্ৰ যোগাযোগ, (৭) বিজিত অঞ্চলৰ কাৰিকৰ-ইঞ্জিনিয়াৰক ব্যৱহাৰ কৰি অৱৰোধ যুদ্ধৰ যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ, (৮) চেংঘিজ খানৰ ব্যক্তিগত নেতৃত্ব আৰু কৌশলগত প্ৰতিভা।
২৫। য়াচা সম্পৰ্কে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ য়াচা হৈছে চেংঘিজ খানে প্ৰৱৰ্তন কৰা মঙ্গোল আইনী সংহিতা। মঙ্গোল ভাষাত “য়াচাক” (Yasaq) মানে “ৰাজাজ্ঞা”। ই মঙ্গোল জনজাতিৰ পুৰণি ৰীতি-নীতি আৰু ঐতিহ্যৰ সংকলিত ৰূপ আছিল যিয়ে মঙ্গোলসকলক একত্ৰিত ৰাখিছিল। য়াচাৰ যোগেদি সামৰিক শৃংখলা, চিকাৰ-নিয়ম, কৰ ব্যৱস্থা, পাৰিবাৰিক জীৱন, অপৰাধ-শাস্তি, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা আদি বিষয়ত নিৰ্দেশনা দিয়া আছিল। ১২২৬ খ্ৰীষ্টাব্দত ইয়াক চূড়ান্ত ৰূপ দিয়া হৈছিল। চেংঘিজ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত উত্তৰাধিকাৰীসকলে এই বিধি কঠোৰভাৱে মানিছিল।
২৬। মঙ্গোলসকলৰ যাম (Yam) ডাক ব্যৱস্থা বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ যাম আছিল মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ এক দ্ৰুতগামী ডাক আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা। সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন স্থানত নিয়মিত দূৰত্বত (প্ৰায় ৩০-৪০ কিলোমিটাৰ অন্তৰে) ডাকঘৰ স্থাপন কৰা হৈছিল য’ত উপযুক্ত ঘোঁৰা আৰু দূত সদায় প্ৰস্তুত হৈ থাকিছিল। দূতে ক্লান্ত ঘোঁৰা সলাই নতুন ঘোঁৰা লৈ পৰৱৰ্তী ডাকঘৰলৈ যাত্ৰা কৰিছিল। ইয়াৰ যোগেদি সাম্ৰাজ্যৰ এক প্ৰান্তৰ পৰা আন প্ৰান্তলৈকে কেইদিনৰ ভিতৰতে বাৰ্তা পৰিবহন কৰা সম্ভৱ হৈছিল। যাম ব্যৱস্থা ৰক্ষাৰ বাবে মঙ্গোল যাযাবৰৰ পৰা “কুবচুৰ” নামৰ এক বিশেষ কৰ আদায় কৰা হৈছিল।
২৭। মঙ্গোলৰ গোপন ইতিহাস (Secret History of the Mongols) সম্পৰ্কে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰঃ “মঙ্গোলৰ গোপন ইতিহাস” হৈছে মঙ্গোল ভাষাত ৰচিত আদি আৰু একমাত্ৰ মঙ্গোলীয় সাহিত্যকৃতি। ই চেংঘিজ খানৰ মৃত্যুৰ পাছত (আনুমানিক ১২২৮-১২৬০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাজত) ৰচিত হৈছিল। গ্ৰন্থখনত চেংঘিজ খানৰ পূৰ্বপুৰুষ, শৈশৱ, যুৱাৱস্থাৰ সংগ্ৰাম, সাম্ৰাজ্য নিৰ্মাণ আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ কাহিনী বৰ্ণিত আছে। মূল মঙ্গোলীয় ৰচনাৰ লিখকৰ নাম জনা নাযায়। গ্ৰন্থখন মঙ্গোল ইতিহাস, সমাজ, ৰীতি-নীতি আৰু ভাষা অধ্যয়নৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য উৎস।
২৮। বুখাৰা জয়ৰ ঘটনাটো বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১২২০ খ্ৰীষ্টাব্দত চেংঘিজ খানে খাৱাৰিজম সাম্ৰাজ্যৰ ধনাঢ্য বাণিজ্যিক নগৰ বুখাৰা জয় কৰিছিল। নগৰটো জয় কৰাৰ পিছত চেংঘিজ খানে স্থানীয় মছজিদৰ ঈদগাহত উৎসৱৰ ময়দানলৈ গৈ আঢ্যৱন্ত নগৰৰ লোকসকলক সম্বোধন কৰিছিল। তেওঁ ঘোষণা কৰিছিল যে — “তেওঁলোক পাপত পৰিপূৰ্ণ আৰু মই হ’লো ভগৱানৰ দণ্ড। যদি তেওঁলোকে এনে মহৎ পাপ কৰা নাছিল হেঁতেন, তেন্তে ভগৱানে মোৰ দৰে শাস্তিক তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ পঠোৱা নাছিল হেঁতেন।” তেওঁ লোকসকলক গোপনে লুকাই থোৱা সম্পদ চমৰ্পণ কৰি পাপমোচন কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।
২৯। চেংঘিজ খানৰ সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানে এক বিশাল যাযাবৰ সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য পূৱে চীনৰ পেকিং (বেইজিং)ৰ পৰা পশ্চিমে পাৰ্চীলৈকে আৰু উত্তৰে চাইবেৰিয়াৰ পৰা দক্ষিণে সিন্ধু নদীলৈকে বিস্তৃত আছিল। তেওঁ মধ্য এছিয়াৰ বুখাৰা, চামাৰখান্দ, নিচাপুৰ, হেৰাত আদি ধনাঢ্য নগৰ জয় কৰিছিল। কাৰাকোৰাম তেওঁৰ সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল।
৩০। কুবলাই খানৰ অৱদান বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কুবলাই খান আছিল চেংঘিজ খানৰ নাতি আৰু তোলুইৰ পুত্ৰ। ১২৬০ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ মঙ্গোলৰ মহাখান হ’ল আৰু ১২৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত চীনত যুৱান ৰাজবংশ স্থাপন কৰিলে। ১২৭৯ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ দক্ষিণ চীনৰ ছং ৰাজবংশ পৰাজিত কৰি সম্পূৰ্ণ চীন একত্ৰিত কৰিছিল। তেওঁ পেকিংক ৰাজধানী কৰিছিল। তেওঁ যাযাবৰৰ লুণ্ঠনকাৰী মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তে স্থিতিশীল প্ৰশাসকৰ ৰূপ ল’লে আৰু কৃষক আৰু নগৰৰ ৰক্ষক হিচাপে নিজকে উপস্থাপন কৰিলে। তেওঁ বাণিজ্য, কাগজ-মুদ্ৰা, ডাক ব্যৱস্থা, সাহিত্য, কলা-শিল্প আদিৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। মাৰ্কো পোলোয়ে তেওঁৰ ৰাজসভাৰ বৰ্ণনা দিছিল।
৩১। সিল্ক ৰোডৰ ওপৰত মঙ্গোল নিয়ন্ত্ৰণৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰঃ সিল্ক ৰোড আছিল চীনৰ পৰা ভূমধ্যসাগৰলৈ বিস্তৃত প্ৰাচীন বাণিজ্য পথ। মঙ্গোলসকলে সম্পূৰ্ণ পথটোৱেই নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনাৰ ফলত — (১) বাণিজ্য সুৰক্ষিত হ’ল, (২) চীনা ৰেচম, চিনিমাটি, কাগজ, বাৰুদ পশ্চিম এছিয়া আৰু ইউৰোপলৈ সহজে গ’ল, (৩) মধ্য এছিয়াৰ ঘোঁৰা, মণি-মাণিক্য আৰু ইউৰোপৰ ৰূপ-সোণৰ পশ্চিম-পূৱ আদান-প্ৰদান হ’ল, (৪) ব্যৱসায়ী, পৰিব্ৰাজক, পণ্ডিতৰ যাতায়াত বহুগুণে বৃদ্ধি পালে, (৫) সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত আদান-প্ৰদানে ইউৰাছিয়াৰ সভ্যতা সমৃদ্ধ কৰিলে। মাৰ্কো পোলো, ইবন বতুতা আদি বিখ্যাত পৰিব্ৰাজকে এই পথেদিয়েই ভ্ৰমণ কৰিছিল।
৩২। পেক্স মঙ্গোলিকা (Pax Mongolica) সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ “পেক্স মঙ্গোলিকা” অৰ্থাৎ “মঙ্গোলীয় শান্তি” বুলি কোৱা হয় আনুমানিক ১৩শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ১৪শ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে এক শতাব্দীজোৰা সেই কালক যেতিয়া মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত ইউৰাছিয়াত আপেক্ষিক শান্তি, ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময় আছিল। ১২৩৬-৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাছিয়া-স্টেপ অঞ্চল জয়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ১২৫৫-১৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দত সম্পূৰ্ণ চীন জয় পৰ্যন্ত মঙ্গোল সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত ই সম্ভৱ হ’ল। এই কালছোৱাত — (ক) দূৰ-দূৰৰ বাণিজ্য নিৰাপদ আৰু উন্নত হ’ল, (খ) ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতাৰ পৰিৱেশ আছিল, (গ) প্ৰযুক্তিগত আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান বৃদ্ধি পালে, (ঘ) ইউৰোপ আৰু এছিয়াৰ মাজত সংযোগ স্থাপিত হ’ল।
৩৩। মঙ্গোলৰ বিষয়ে লিখিত উৎসসমূহ ক’ৰ পৰা পক্ষপাতদুষ্ট হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ মঙ্গোলৰ বিষয়ে আমি লাভ কৰা ইতিহাসৰ অধিকাংশ উৎস বিদেশী লেখকৰ ৰচনা — পাৰ্চী, চীনা, ৰুছ, খ্ৰীষ্টান, মুছলমান লেখকৰ গ্ৰন্থ। মঙ্গোলসকলে নিজে সাহিত্য খুব কমেইহে ৰচনা কৰিছিল। বহুতো বিদেশী লেখকে মঙ্গোলৰ আক্ৰমণৰ বাবে নগৰ ধ্বংস হোৱা, আৰু লোক হত্যা প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল আৰু সেয়েহে চেংঘিজ খানক “ক্ৰূৰ আক্ৰমণকাৰী” বা “নগৰ ধ্বংসকাৰী” হিচাপেহে চিত্ৰিত কৰিছে। তেওঁলোকে মঙ্গোলৰ বাণিজ্য পথ পুনৰুদ্ধাৰ, সাংস্কৃতিক বিনিময়, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা, প্ৰশাসনিক উদ্ভাৱনৰ ভাল দিশসমূহ দেখুৱাবলৈ প্ৰায় কৃপণ। সেয়েহে আমি লিখিত উৎসসমূহ সমালোচনাত্মক দৃষ্টিৰে পঢ়িব লাগে।
৩৪। মঙ্গোল আৰু বেদুইন আৰৱসকলৰ যাযাবৰ অভিজ্ঞতাৰ পাৰ্থক্য কি আছিল?
উত্তৰঃ বেদুইন আৰৱসকলৰ পৰা মঙ্গোলসকলৰ যাযাবৰ অভিজ্ঞতা পৃথক আছিল। মঙ্গোলসকল সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সহিষ্ণু আছিল আৰু ব্যক্তিগত বিশ্বাস বা স্টেপি জীৱনৰ ৰীতি-নীতিক ৰাজনৈতিক নীতিৰ ওপৰত আৰোপ কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰিছিল। তেওঁলোকে স্থানীয় ঐতিহ্যৰ ভেটিত বহু-জাতিক, বহু-ভাষিক, বহু-ধৰ্মীয় শাসন গঢ়ি তুলিছিল য’ত প্লুৰালিজ্ম (বহুত্বৱাদ)ৰ পৰিৱেশ আছিল। ই আছিল সেই কালৰ বাবে এক অনন্য আদৰ্শ। ইয়াৰ বিপৰীতে বেদুইন আৰৱসকলে ইছলাম প্ৰচাৰৰ লগে লগে সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল আৰু এক ধৰ্মৰ অধীনত শাসন গঢ়িছিল।
৩৫। চেংঘিজ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত মঙ্গোল সাম্ৰাজ্য কেনেকৈ বিভাজিত হৈছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানে জীৱিত থাকোতেই তেওঁৰ চাৰি পুত্ৰক সাম্ৰাজ্য ভাগ কৰি দিছিল। ১২২৭ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত —
- জোচি (চেংঘিজ খানৰ আগেয়েই মৃত্যু) আৰু তেওঁৰ বংশজে পশ্চিমৰ স্টেপ অঞ্চল ল’লে — পৰৱৰ্তী সময়ত “সোণালী মণ্ডল” (Golden Horde)।
- চাগতাইয়ে মধ্য এছিয়াৰ আমু দাৰিয়া আৰু চিৰ দাৰিয়া অঞ্চল ল’লে — চাগতাই খানতে।
- ওগেদেইক উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে নিৰ্বাচন কৰি মহাখানৰ পদ দিয়া হ’ল।
- তোলুইয়ে মূল মঙ্গোল মাতৃভূমি ল’লে — পিছলৈ তেওঁৰ পুত্ৰ কুবলাইয়ে চীন জয় কৰি যুৱান ৰাজবংশ স্থাপন কৰিলে।
এনেদৰে সাম্ৰাজ্য চাৰিটা স্বতন্ত্ৰ খানতেত পৰিণত হ’ল— যুৱান (চীন), চাগতাই (মধ্য এছিয়া), ইলখানতে (পাৰ্চী) আৰু সোণালী মণ্ডল (ৰাছিয়া)।
৩৬। ইলখানতে কি? ই কেনেকৈ স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ইলখানতে আছিল চেংঘিজ খানৰ নাতি হুলেগু খানে স্থাপিত পাৰ্চীৰ মঙ্গোল ৰাজবংশ। ১২৫৬ খ্ৰীষ্টাব্দত হুলেগু খানে আছাছিনসকলক পৰাজিত কৰে আৰু ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আব্বাসিদ খিলাফতৰ ৰাজধানী বাগদাদ ধ্বংস কৰি শেষ খলিফা মুতাছিমৰ মৃত্যু ঘটাইছিল। তাৰ পিছত তেওঁ ইৰাণ আৰু ইৰাকত ইলখানতে স্থাপন কৰিলে। “ইলখান” শব্দৰ অৰ্থ “অধীনস্থ খান”। ঘাজান খান (১২৯৫-১৩০৪) আছিল ইছলাম গ্ৰহণ কৰা প্ৰথম ইলখানিদ শাসক। ইলখানতেৰ পৃষ্ঠপোষকতাত পাৰ্চী সাহিত্য, ইতিহাস ৰচনা আৰু কলাৰ বিকাশ ঘটিছিল।
দীঘল উত্তৰ ধৰ্মী প্ৰশ্ন (৬-৮ নম্বৰ)
৩৭। চেংঘিজ খানৰ জীৱনী আৰু তেওঁৰ অভিযানসমূহৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ চেংঘিজ খান বিশ্ব ইতিহাসৰ এজন প্ৰভাৱশালী চৰিত্ৰ। তেওঁৰ মূল নাম আছিল টেমুজিন আৰু ১১৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত ওনন নদীৰ পাৰত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ য়েচুগেই আছিল মঙ্গোলৰ বৰ্জিগিদ গোত্ৰৰ মুখিয়াল। শৈশৱতে পিতৃৰ মৃত্যু হোৱাৰ ফলত পৰিয়ালটো অসহায় অৱস্থাত পৰে। মাতৃ হৈলুনে কষ্টৰে সন্তানক ডাঙৰ-দীঘল কৰে।
যৌৱনত টেমুজিনে পত্নী বোৰটেক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ মেৰকিতসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰে। তেওঁ ক্ৰমে এক এক কৰি প্ৰতিদ্বন্দ্বী জনজাতি— তাতাৰ, কেৰাইট, নাইমান, মেৰকিত আদিক পৰাজিত কৰে। ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মঙ্গোল কুৰিলতাইত তেওঁক “চেংঘিজ খান” উপাধি প্ৰদান কৰা হয় আৰু তেওঁ সকলো মঙ্গোল জনজাতিৰ সাৰ্বভৌম শাসক হয়।
প্ৰধান অভিযানসমূহ:
- ১২০৯-১২১০: তাঙ্গুত (পশ্চিম শিয়া) ৰাজ্য জয়।
- ১২১১-১২১৫: চীনৰ উত্তৰ অংশৰ চিন ৰাজবংশ আক্ৰমণ আৰু পেকিং অৱৰোধ-জয়।
- ১২১৮: কাৰা-খিতাই জয়।
- ১২১৯-১২২১: খাৱাৰিজম সাম্ৰাজ্য আক্ৰমণ। বুখাৰা, চামাৰখান্দ, উৰ্গেঞ্চ, নিচাপুৰ, হেৰাত আদি ধনাঢ্য নগৰ জয়।
- ১২২২-১২২৩: পাৰ্চী আৰু ককেছাচ অঞ্চল হৈ ৰাছিয়াৰ স্টেপলৈ মঙ্গোল সেনাৰ অভিযান।
- ১২২৭: পশ্চিম শিয়াৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধৰ সময়তে চেংঘিজ খানৰ মৃত্যু।
চেংঘিজ খানৰ সাম্ৰাজ্য প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পৰা কাস্পিয়ান সাগৰলৈ বিস্তৃত হৈছিল— ইতিহাসৰ মহত্তম স্থলবেষ্টিত সাম্ৰাজ্য। তেওঁ কেৱল সামৰিক বিজেতাই নাছিল— তেওঁ য়াচা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, যাম ডাক ব্যৱস্থা গঢ়িছিল, ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা ৰক্ষা কৰিছিল, বাণিজ্যক উৎসাহ দিছিল আৰু কাৰাকোৰাম ৰাজধানী হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত পুত্ৰ ওগেদেই মহাখান হ’ল।
৩৮। মঙ্গোল সমাজৰ গঠন আৰু সামৰিক সংগঠনৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মঙ্গোল সমাজ আছিল মূলতঃ গোত্ৰ আৰু জনজাতি ভিত্তিক। প্ৰতিটো গোত্ৰৰ লোক একে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা অহা বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। বহুতো গোত্ৰ মিলি জনজাতি গঢ়িছিল। প্ৰতিটো গোত্ৰৰ এজন প্ৰধান বা মুখিয়াল আছিল যাক “নয়ান” বোলা হৈছিল।
চামাজিক স্তৰ: মঙ্গোল সমাজত কেইটামান শ্ৰেণী আছিল— (১) ৰাজকীয় পৰিয়াল আৰু সম্ভ্ৰান্ত নয়ান শ্ৰেণী, (২) সাধাৰণ যোদ্ধা-পশুপালক, (৩) দাস বা “বাঘ্ছি”। যুদ্ধত পৰাজিত মানুহক প্ৰায়ে দাস বনোৱা হৈছিল।
পাৰিবাৰিক জীৱন: বহু-পত্নী বিবাহ প্ৰচলিত আছিল। কনিষ্ঠ পুত্ৰই ঘৰৰ আৰু পশুধনৰ প্ৰধান উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল— ইয়াক “ওটচিগিন” বোলা হৈছিল। মহিলাসকলৰ পশুপালন, পৰিয়াল চলোৱা আৰু কেতিয়াবা যুদ্ধতো অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা আছিল।
আবাসন: মঙ্গোলে “গের” বা “য়ুৰ্ট” নামৰ লঘু-বহনযোগ্য তম্বুত বাস কৰিছিল। ইয়াক বিভিন্ন স্থানলৈ লৈ ফুৰিব পৰা আছিল।
সামৰিক সংগঠন: চেংঘিজ খানে পুৰণি গোত্ৰীয় সামৰিক ব্যৱস্থা ভাঙি দশমিক ভিত্তিৰ এক নতুন প্ৰণালী গঢ়িলে—
- আৰবান (Arban) — দহজনীয়া একক
- জাগুন (Jagun) — এশজনীয়া একক
- মিঙ্ঘান (Minghan) — হাজাৰজনীয়া একক
- তুমেন (Tumen) — দহ হাজাৰজনীয়া একক
প্ৰতিটো এককত বিভিন্ন গোত্ৰৰ লোকক একত্ৰিত কৰি পুৰণি আনুগত্য ভাঙি দিয়া হৈছিল। কোনো সৈন্যই অনুমতি অবিহনে এক একলৰ পৰা আনলৈ গ’লে কঠোৰ দণ্ডবিধান আছিল। চেংঘিজ খানৰ ব্যক্তিগত ৰক্ষীবাহিনী আছিল “কেচিগ” নামৰ এক বিশেষ এলিট সৈন্যবাহিনী। দশমিক প্ৰণালীৰ যোগেদি দ্ৰুত যোগাযোগ, সুপৰিকল্পিত যুদ্ধ-কৌশল আৰু কঠোৰ শৃংখলা সম্ভৱ হৈছিল।
৩৯। মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যত প্ৰশাসন আৰু অৰ্থনীতিৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন এক বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলত বিস্তৃত আছিল— সেয়েহে স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ উপযোগী কেন্দ্ৰীয়-আঞ্চলিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলা হৈছিল।
প্ৰশাসনিক বৈশিষ্ট্য:
- মহাখান: সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ শাসক। কুৰিলতাইৰ যোগেদি নিৰ্বাচিত হৈছিল।
- আঞ্চলিক খান: সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন অংশৰ বাবে চেংঘিজ খানৰ পুত্ৰ-নাতিসকলৰ অধীনত শাসন।
- য়াচা: মঙ্গোল আইন।
- স্থানীয় শাসন: বিজিত অঞ্চলত পুৰণি আমলা-বিদ্বানক স্থানীয় শাসনৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল— চীনত চীনা বিদ্বান, পাৰ্চীত পাৰ্চী আমলা।
- যাম ডাক: সাম্ৰাজ্যৰ এক প্ৰান্তৰ পৰা আন প্ৰান্তলৈ দ্ৰুত যোগাযোগ।
- কুৰিলতাই: ৰাজকীয় পৰিয়াল আৰু সম্ভ্ৰান্তৰ সাধাৰণ সমাৱেশ।
- ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা: সকলো ধৰ্মৰ পুৰোহিতক ৰাজসভাত স্থান।
অৰ্থনৈতিক স্বৰূপ:
- যাযাবৰ পশুপালন আৰু চিকাৰ আছিল মঙ্গোলৰ মূল জীৱিকা।
- চীন আৰু আন স্থিতিশীল চুবুৰীয়াৰ লগত বাণিজ্যৰ বিনিময় আৰু অধিকাংশ সময়ত লুণ্ঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- সিল্ক ৰোডৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰি বিশাল কৰ আদায় আৰু বাণিজ্য সুৰক্ষা।
- “কুবচুৰ” নামৰ বিশেষ কৰ যাযাবৰৰ পৰা যাম ডাক ৰক্ষাৰ বাবে।
- বিজিত অঞ্চলৰ পৰা শ্ৰম-কৰ, ভূমি-কৰ, বাণিজ্য কৰ আদি।
- কুবলাই খানৰ অধীনত চীনত কাগজ-মুদ্ৰা প্ৰচলন।
- কাৰিকৰ আৰু ইঞ্জিনিয়াৰক বন্দী কৰি অস্ত্ৰ-নিৰ্মাণ আৰু অৱৰোধ-যন্ত্ৰ গঢ়াৰ কাম।
মঙ্গোলৰ অধীনত ইউৰাছিয়াত বাণিজ্যৰ এক নতুন যুগ আৰম্ভ হৈছিল— পেক্স মঙ্গোলিকা।
৪০। মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ পৰৱৰ্তী খানতেসমূহ কেনেকৈ স্থানীয় সংস্কৃতিৰ সৈতে মিহলি হ’ল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত মঙ্গোল সাম্ৰাজ্য চাৰিটা স্বতন্ত্ৰ খানতেত বিভাজিত হ’ল আৰু প্ৰতিটোৱে স্থানীয় সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু পৰম্পৰাত মিহলি হৈ গ’ল।
- যুৱান ৰাজবংশ (চীন): কুবলাই খানৰ অধীনত মঙ্গোলসকলে চীনা সংস্কৃতি, ভাষা আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আঁকোৱালি ল’লে। বৌদ্ধ ধৰ্ম, কনফুচীয় শিক্ষা আৰু চীনা কলাৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিলে। কুবলাই খান কৃষক আৰু নগৰৰ ৰক্ষক হিচাপে নিজকে উপস্থাপন কৰিলে।
- ইলখানতে (পাৰ্চী): ইৰাণৰ ইলখানিদসকলে ক্ৰমে পাৰ্চী সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰিলে। ঘাজান খান (১২৯৫) ইছলাম গ্ৰহণ কৰা প্ৰথম শাসক হ’ল। তেওঁলোকে পাৰ্চী সাহিত্য, কলা, স্থাপত্যৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ৰছিদ-আল-দীনৰ “জামি-আল-তৱাৰিখ” এই সময়তেই ৰচিত হ’ল।
- চাগতাই খানতে (মধ্য এছিয়া): মুছলমান বহুসংখ্যক অঞ্চল— ক্ৰমে শাসকসকলে ইছলাম গ্ৰহণ কৰিলে আৰু তুৰ্কী-পাৰ্চী সংস্কৃতিত মিহলি হৈ গ’ল।
- সোণালী মণ্ডল (ৰাছিয়া): ৰাছিয়াৰ স্টেপত শাসন কৰা সোণালী মণ্ডলৰ মঙ্গোলে ক্ৰমে ইছলাম গ্ৰহণ কৰিলে আৰু তুৰ্কী-তাতাৰ সংস্কৃতিৰ সৈতে মিহলি হৈ গ’ল। ১৪শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা মস্কোৰ ৰাছিয়ান ৰাজকুমাৰৰ ক্ৰমাগত উত্থানে এই খানতেক দুৰ্বল কৰিলে।
এনেদৰে মঙ্গোলসকলে নিজস্ব মঙ্গোলীয় পৰিচয় ক্ৰমে হেৰাই স্থানীয় সংস্কৃতিৰ অংশ হৈ পৰিল। এই সাংস্কৃতিক সংমিশ্ৰণ আছিল মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ।
৪১। মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ মঙ্গোল সাম্ৰাজ্য পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী সাম্ৰাজ্য। ইয়াৰ ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ অসামান্য—
- ভৌগোলিক: ইতিহাসৰ মহত্তম স্থলবেষ্টিত সাম্ৰাজ্য— চীনৰ পৰা পূৱ ইউৰোপলৈ বিস্তৃত।
- বাণিজ্য: সিল্ক ৰোড পুনৰুজ্জীৱিত হৈ ইউৰাছিয়া বাণিজ্যত নতুন যুগ। ইউৰোপ-এছিয়া সংযোগ গঢ়া।
- সাংস্কৃতিক বিনিময়: চীনৰ বাৰুদ, ছপাশাল, কাগজ ইউৰোপলৈ যোৱা; ইছলামী জ্যোতিষ-চিকিৎসা চীনলৈ যোৱা; পাৰ্চী চিত্ৰকলা চীনা শৈলীৰ প্ৰভাৱত।
- প্ৰশাসনিক উদ্ভাৱন: দশমিক সামৰিক সংগঠন, যাম ডাক, কাগজ-মুদ্ৰা— পৰৱৰ্তী সাম্ৰাজ্যৰ আৰ্হি।
- ধৰ্মীয় সহিষ্ণুতা: বহু-ধৰ্মীয়, বহু-জাতিক প্ৰশাসনৰ আৰ্হি— সেই কালৰ বাবে অনন্য।
- পেক্স মঙ্গোলিকা: এক শতাব্দীজোৰা ইউৰাছিয়াব্যাপী আপেক্ষিক শান্তি আৰু স্থিৰতা।
- মাৰ্কো পোলো-ইবন বতুতাৰ ভ্ৰমণ: ইউৰোপ-এছিয়াৰ পাৰস্পৰিক জ্ঞান বৃদ্ধি।
- ৰাজনৈতিক: মস্কোৰ ৰাছিয়া, অট্টোমান তুৰ্কী, তিমুৰিদ আৰু মুঘল সাম্ৰাজ্যৰ পৰোক্ষ পথ মঙ্গোল ঐতিহ্যৰে।
- নেতিবাচক দিশ: বহু নগৰ ধ্বংস, লক্ষ লক্ষ মানুহৰ মৃত্যু, কেইবাটাও সভ্যতাৰ পতন (যেনে— খাৱাৰিজম, আব্বাসিদ খিলাফত)।
সামগ্ৰিকভাৱে, মঙ্গোল সাম্ৰাজ্য আছিল ধ্বংস আৰু সৃষ্টিৰ এক জটিল মিশ্ৰণ— যিয়ে আধুনিক বিশ্বৰ গঠনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
৪২। চেংঘিজ খানৰ মাতৃৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ মাতৃৰ নাম আছিল হৈলুন (Hoelun)।
৪৩। চেংঘিজ খানৰ পত্নীৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰঃ চেংঘিজ খানৰ প্ৰধান পত্নীৰ নাম আছিল বোৰটে (Borte)।
৪৪। মঙ্গোলৰ চাৰি প্ৰধান খানতেৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চাৰি প্ৰধান খানতে হ’ল— (১) যুৱান ৰাজবংশ (চীন), (২) চাগতাই খানতে (মধ্য এছিয়া), (৩) ইলখানতে (পাৰ্চী), (৪) সোণালী মণ্ডল বা গোল্ডেন হোৰ্ড (ৰাছিয়া)।
৪৫। হুলেগু খান কোন আছিল?
উত্তৰঃ হুলেগু খান চেংঘিজ খানৰ নাতি আৰু তোলুইৰ পুত্ৰ আছিল। তেওঁ ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত বাগদাদ ধ্বংস কৰি আব্বাসিদ খিলাফতৰ অন্ত পেলাইছিল আৰু পাৰ্চীত ইলখানতে স্থাপন কৰিছিল।
৪৬। বাগদাদ কেতিয়া ধ্বংস হৈছিল?
উত্তৰঃ ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত হুলেগু খানে বাগদাদ ধ্বংস কৰিছিল। ইয়াৰ লগে লগে আব্বাসিদ খিলাফতৰ অন্ত পৰিল।
৪৭। ওগেদেই খান কোন আছিল?
উত্তৰঃ ওগেদেই চেংঘিজ খানৰ তৃতীয় পুত্ৰ আছিল। ১২২৯ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ মহাখান হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল আৰু ১২৪১ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে শাসন কৰিছিল। তেওঁৰ অধীনত কাৰাকোৰাম ৰাজধানী হিচাপে গঢ় ল’লে আৰু ইউৰোপ আক্ৰমণ অভিযান চলিছিল।
৪৮। বাটু খান কোন আছিল?
উত্তৰঃ বাটু খান চেংঘিজ খানৰ নাতি আৰু জোচিৰ পুত্ৰ। তেওঁ ১২৩৬-১২৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাছিয়া আৰু পূৱ ইউৰোপ অভিযান চলাইছিল আৰু সোণালী মণ্ডল প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
৪৯। মঙ্গোলসকলৰ ধৰ্ম কি আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোলসকল মূলতঃ পৰম্পৰাগত শামানবাদী ধৰ্মত বিশ্বাসী আছিল। তেওঁলোকে আকাশদেৱ “টেংৰি” আৰু পৃথিৱী মাতৃ “এতুজেন”ক পূজা কৰিছিল। পিছত বিভিন্ন খানতেৰ মঙ্গোলসকলে ইছলাম, বৌদ্ধ আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।
৫০। যুৱান ৰাজবংশ কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১২৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত কুবলাই খানে চীনত যুৱান ৰাজবংশ স্থাপন কৰিছিল।
৫১। যুৱান ৰাজবংশৰ অন্ত কেতিয়া পৰিল?
উত্তৰঃ ১৩৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত মিং বিদ্ৰোহৰ ফলত যুৱান ৰাজবংশৰ অন্ত পৰিল আৰু চীনত মিং ৰাজবংশৰ স্থাপনা হ’ল।
৫২। ৰছিদ-আল-দীন কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৰছিদ-আল-দীন আছিল ইলখানতেৰ এজন বিখ্যাত পাৰ্চী ইতিহাস লিখক আৰু চিকিৎসক। তেওঁ “জামি-আল-তৱাৰিখ” (বিশ্বৰ ইতিহাসসমূহৰ সংকলন) নামৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল— যিটো মঙ্গোল ইতিহাসৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।
৫৩। মঙ্গোলৰ আক্ৰমণৰ সমুখত ভাৰত কেনেকৈ আছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোল আক্ৰমণে ১৩শ শতিকাৰ পৰাই উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল। দিল্লী চুলতানসকল— বিশেষকৈ আলাউদ্দিন খিলজী আৰু মুহম্মদ-বিন-তুঘলকে কঠোৰভাৱে মঙ্গোলৰ অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিছিল। মঙ্গোলে পঞ্জাব আৰু সিন্ধু লুণ্ঠন কৰিছিল কিন্তু দিল্লীত স্থায়ী শাসন স্থাপন কৰিব পৰা নাছিল।
৫৪। তিমুৰ লং কোন আছিল?
উত্তৰঃ তিমুৰ লং (১৩৩৬-১৪০৫) আছিল মধ্য এছিয়াৰ চাগতাই খানতেৰ এজন তুৰ্কো-মঙ্গোল বংশৰ বিজেতা। তেওঁ চামাৰখান্দক ৰাজধানী কৰি এক বিশাল সাম্ৰাজ্য গঢ়িছিল আৰু ১৩৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দিল্লী আক্ৰমণ কৰিছিল। তেওঁৰ বংশৰ পৰাই পৰৱৰ্তীত মুঘল সম্ৰাট বাবৰৰ উদ্ভৱ হৈছিল।
৫৫। মঙ্গোলসকলে কেনে ধৰণৰ অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোলসকলৰ মূল অস্ত্ৰ আছিল— কম্পোজিট ধনু (যাৰ পাল্লা ২০০-৩০০ মিটাৰ), তীৰ, লাঠি, তৰোৱাল, বৰছা আৰু লাচো। তেওঁলোকে দ্ৰুতগামী ঘোঁৰাৰ পিঠিতেই দূৰৰ পৰা ধনুকাৰ্য কৰিব পাৰিছিল— এয়া তেওঁলোকৰ যুদ্ধৰ মূল কৌশল আছিল। বিজিত অঞ্চলৰ কাৰিকৰক ব্যৱহাৰ কৰি অৱৰোধ-যন্ত্ৰ, বাৰুদ আদিও তেওঁলোকে গঢ়িছিল।
৫৬। কাৰাকোৰাম ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ কাৰাকোৰাম বৰ্তমানৰ মঙ্গোলিয়াৰ ওৰখোন নদীৰ উপত্যকাত অৱস্থিত। ই আছিল মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ আদি ৰাজধানী।
৫৭। চাগতাই খানতে কোনে স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰঃ চাগতাই খানতে চেংঘিজ খানৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ চাগতাইয়ে স্থাপন কৰিছিল। ই মধ্য এছিয়াৰ আমু দাৰিয়া আৰু চিৰ দাৰিয়া অঞ্চলত বিস্তৃত আছিল।
৫৮। সোণালী মণ্ডল কাক বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ “সোণালী মণ্ডল” বা “গোল্ডেন হোৰ্ড” বুলি জোচিৰ বংশজে স্থাপন কৰা পশ্চিম স্টেপ অঞ্চলৰ মঙ্গোল খানতেক বুজোৱা হয়। ই আজিৰ ৰাছিয়া, ইউক্ৰেইন, কাজাখস্থানৰ অংশসমূহ আবৰি আছিল। ১৪শ-১৫শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ই দুৰ্বল হ’বলৈ ধৰিছিল।
৫৯। মঙ্গোল আক্ৰমণে কোন কোন প্ৰধান নগৰ ধ্বংস কৰিছিল?
উত্তৰঃ মঙ্গোল আক্ৰমণৰ সমুখত ধ্বংসপ্ৰাপ্ত প্ৰধান নগৰ— বুখাৰা (১২২০), চামাৰখান্দ (১২২০), উৰ্গেঞ্চ (১২২১), নিচাপুৰ (১২২১), হেৰাত (১২২১), পেকিং (১২১৫), কিয়েভ (১২৪০), বাগদাদ (১২৫৮), দামাস্কাছ (১২৬০), আলেপ্পো (১২৬০) আদি।
৬০। ১২৬০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আইন জালুতৰ যুদ্ধ সম্পৰ্কে কি জানা?
উত্তৰঃ ১২৬০ খ্ৰীষ্টাব্দত ফিলিস্তিনৰ আইন জালুতৰ যুদ্ধত মামলুক চুলতান কুতুজ আৰু বেইবাৰ্ছে মঙ্গোল ইলখানতেক প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিৰ্ণায়কভাৱে পৰাজিত কৰিছিল। এই যুদ্ধে মঙ্গোলৰ অপৰাজেয়তাৰ মিথ ভাঙি দিছিল আৰু পশ্চিম এছিয়াত মঙ্গোল অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিছিল।
কালৰেখা: মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা
| সাল (খ্ৰীষ্টাব্দ) | ঘটনা |
|---|---|
| ১১৬২ | টেমুজিন (চেংঘিজ খান)ৰ জন্ম |
| ১১৭০ | পিতৃ য়েচুগেইৰ মৃত্যু |
| ১২০৬ | কুৰিলতাইত টেমুজিনে “চেংঘিজ খান” উপাধি লাভ; মঙ্গোল সাম্ৰাজ্যৰ স্থাপনা |
| ১২০৯ | তাঙ্গুত (পশ্চিম শিয়া) ৰাজ্য জয় |
| ১২১১-১২১৫ | চীনৰ চিন ৰাজবংশৰ আক্ৰমণ আৰু পেকিং অৱৰোধ-জয় |
| ১২১৮ | কাৰা-খিতাই জয় |
| ১২১৯-১২২১ | খাৱাৰিজম সাম্ৰাজ্য আক্ৰমণ; বুখাৰা, চামাৰখান্দ, উৰ্গেঞ্চ, নিচাপুৰ ধ্বংস |
| ১২২৬ | য়াচা সংহিতা চূড়ান্ত ৰূপ লাভ |
| ১২২৭ | চেংঘিজ খানৰ মৃত্যু |
| ১২২৯ | ওগেদেই মহাখান নিৰ্বাচিত |
| ১২৩৬-১২৪২ | বাটু খানৰ অধীনত ৰাছিয়া আৰু পূৱ ইউৰোপ অভিযান |
| ১২৪১ | ওগেদেই খানৰ মৃত্যু; ইউৰোপ অভিযান প্ৰত্যাহাৰ |
| ১২৫৬ | হুলেগু খানৰ ফাৰচৰ আক্ৰমণ; আছাছিনসকলৰ পতন |
| ১২৫৮ | হুলেগু খানৰ বাগদাদ ধ্বংস; আব্বাসিদ খিলাফতৰ অন্ত |
| ১২৬০ | আইন জালুতৰ যুদ্ধত মঙ্গোলৰ পৰাজয়; কুবলাই মহাখান নিৰ্বাচিত |
| ১২৭১ | কুবলাই খানৰ যুৱান ৰাজবংশ স্থাপন |
| ১২৭৫-১২৯২ | মাৰ্কো পোলোৰ চীন ভ্ৰমণ আৰু কুবলাই খানৰ ৰাজসভাত অৱস্থান |
| ১২৭৯ | দক্ষিণ ছং ৰাজবংশ পৰাজিত; চীন একত্ৰিত |
| ১২৯৪ | কুবলাই খানৰ মৃত্যু |
| ১২৯৫ | ঘাজান খানৰ ইছলাম গ্ৰহণ; ইলখানতেত ইছলাম ৰাজধৰ্ম |
| ১৩৩৬ | ইলখানতেৰ অন্ত |
| ১৩৬৮ | চীনত যুৱান ৰাজবংশৰ অন্ত; মিং ৰাজবংশৰ স্থাপনা |
| ১৩৯৮ | তিমুৰ লং-ৰ দিল্লী আক্ৰমণ |
| ১৪০৫ | তিমুৰৰ মৃত্যু |
| ১৯২১ | আধুনিক মঙ্গোলীয় গণতন্ত্ৰৰ স্থাপনা |
আশা কৰোঁ, ASSEB Class 11 History Chapter 5 — “যাযাবৰ সাম্ৰাজ্য (Nomadic Empires)”ৰ এই প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলনে শিক্ষাৰ্থীসকলক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত পূৰ্ণ সহায় কৰিব। চেংঘিজ খানৰ অভ্যুদয়, মঙ্গোল সমাজ, সিল্ক ৰোডৰ নিয়ন্ত্ৰণ, ইউৰাছিয়া বাণিজ্য, কুবলাই খান, পেক্স মঙ্গোলিকা আৰু সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজনৰ বিষয়ে এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা প্ৰতিটো বিষয়েই HSLC Guru-ত উপস্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। আন বিষয়ৰ অধ্যায়সমূহৰ বাবে আমাৰ ৱেবচাইট hslcguru.com চাওক।