Class 11 History Chapter 4 Question Answer | মধ্য ইছলামিক ভূখণ্ড | ASSEB

HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ইয়াত আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস বিষয়ৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “মধ্য ইছলামিক ভূখণ্ড” (The Central Islamic Lands)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সাৰাংশ আগবঢ়াইছোঁ। এই অধ্যায়ত সপ্তম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈ আৰৱ, ইৰাণ আৰু মধ্য এছিয়াত ইছলাম ধৰ্মৰ উত্থান, খিলাফতৰ বিকাশ, উমাইয়াদ আৰু আব্বাছিদ ৰাজবংশ, বাগদাদ চহৰৰ গৌৰৱ, বিজ্ঞান-গণিত-চিকিৎসাৰ অগ্ৰগতি, ক্ৰুছেডছ আৰু ইছলামিক সংস্কৃতিৰ বিষয়ে পঢ়িবলৈ পোৱা যাব।

---

সাৰাংশ

সপ্তম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে আৰৱ ভূখণ্ডত হজৰত মহম্মদ (চা.)ৰ দ্বাৰা ইছলাম ধৰ্মৰ উত্থান হৈছিল। ৬১০ খ্ৰীষ্টাব্দত মহম্মদ চাহাবে নিজকে ঈশ্বৰৰ বাৰ্তাবাহক বুলি ঘোষণা কৰে আৰু এক ঈশ্বৰবাদ (তৌহিদ)ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। ৬২২ খ্ৰীষ্টাব্দত মক্কাৰ পৰা মদিনালৈ গমন কৰাটোক হিজৰত বুলি কোৱা হয়, ইয়াৰ পৰাই ইছলামিক হিজৰী কেলেণ্ডাৰ আৰম্ভ হয়। মহম্মদ (চা.)ৰ মৃত্যুৰ পাছত খলিফাসকলে নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰে — ইয়াকেই খিলাফত বুলি কোৱা হয়। প্ৰথম চাৰিজন খলিফা (আবু বকৰ, উমৰ, উছমান, আলী)ক ৰাছিদুন বা সৎপথগামী খলিফা বোলে।

৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত উমাইয়াদ ৰাজবংশৰ প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু দামাস্কাছ ৰাজধানী হয়। উমাইয়াদসকলে আৰৱৰ পৰা স্পেইন আৰু মধ্য এছিয়ালৈকে সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰিত কৰে। ৭৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত আব্বাছিদ ৰাজবংশই উমাইয়াদসকলক উৎখাত কৰি বাগদাদ চহৰক ৰাজধানী কৰে। আব্বাছিদ যুগ (৭৫০-১২৫৮) ইছলামিক সভ্যতাৰ স্বৰ্ণযুগ আছিল। বাগদাদৰ “বায়ত আল-হিকমা” (জ্ঞানৰ ঘৰ)ত গ্ৰীক, পাৰ্ছী আৰু ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহ আৰৱীলৈ অনুবাদ কৰা হয়। বিজ্ঞান, গণিত, চিকিৎসা, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, দৰ্শন আৰু সাহিত্যত বিপুল অগ্ৰগতি ঘটে — আল-খোৱাৰিজমীয়ে বীজগণিতৰ ভেঁটি স্থাপন কৰে, ইবন চিনাই (আভিচেন্না) চিকিৎসা শাস্ত্ৰ লিখে আৰু আল-ৰাজী, আল-বিৰুনী, ইবন ৰুশ্বদ আদিয়ে জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ বিকাশ সাধন কৰে।

একাদশ শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকালৈ মুছলিম আৰু খ্ৰীষ্টানসকলৰ মাজত পবিত্ৰ ভূমি জেৰুজালেমক কেন্দ্ৰ কৰি ক্ৰুছেডছ (ধৰ্মযুদ্ধ) সংঘটিত হয়। পিছৰ যুগত অট্টোমান তুৰ্ক, ছাফাবিদ পাৰ্ছী আৰু মামলুক মিচৰীয় সাম্ৰাজ্যসকলে ইছলামিক ভূখণ্ডত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। ১৪৫৩ চনত অট্টোমান চুলতান দ্বিতীয় মেহমেদে কনস্তান্তিনোপল দখল কৰে। ইছলামিক বিদ্যা — কোৰাণ, হাদিছ, শ্বৰিয়া, ফিকহ আৰু ছুফীবাদ — ইছলামিক সমাজৰ আত্মিক ভেঁটি গঠন কৰে। মছজিদ স্থাপত্য, কেলিগ্ৰাফী, ৰুবাইয়াত, কেচিদা আৰু গজল কাব্যপৰম্পৰাই বিশ্ব সংস্কৃতিত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলায়।

Summary

This chapter traces the rise of Islam in 7th-century Arabia under Prophet Muhammad, the establishment of the Caliphate, the Umayyad and Abbasid dynasties, and the golden age of Baghdad with its remarkable advances in science, mathematics, medicine, philosophy and literature. It covers the Crusades, the rise of the Ottoman, Safavid and Mamluk empires, and the development of Islamic learning, mosque architecture, Sufism and Persian-Arabic literary traditions that profoundly shaped world civilization.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল? কেতিয়া আৰু ক’ত ইছলাম ধৰ্মৰ উদ্ভৱ হৈছিল?

উত্তৰঃ ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল হজৰত মহম্মদ (চা.)। সপ্তম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে (৬১০ খ্ৰীষ্টাব্দ) আৰৱ ভূখণ্ডৰ মক্কা চহৰত ইছলাম ধৰ্মৰ উদ্ভৱ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২। হিজৰত কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ ৬২২ খ্ৰীষ্টাব্দত হজৰত মহম্মদ (চা.)এ মক্কাৰ কোৰেইছ গোষ্ঠীৰ অত্যাচাৰৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ মক্কা ত্যাগ কৰি মদিনালৈ যাত্ৰা কৰিছিল। এই যাত্ৰাকে হিজৰত বোলে। হিজৰতৰ গুৰুত্ব হ’ল — (ক) ইয়াৰ পৰাই ইছলামিক হিজৰী কেলেণ্ডাৰ আৰম্ভ হয়; (খ) মদিনাত প্ৰথম ইছলামিক উম্মা বা সমাজ গঠন হয়; (গ) ইছলামে ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় চৰিত্ৰ লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩। খিলাফত মানে কি? প্ৰথম চাৰিজন খলিফাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ মহম্মদ চাহাবৰ মৃত্যুৰ পাছত ইছলামিক সম্প্ৰদায়ৰ ৰাজনৈতিক আৰু ধৰ্মীয় নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাকে খিলাফত বোলে আৰু নেতাজনক খলিফা বোলে। প্ৰথম চাৰিজন খলিফা হৈছে — (১) আবু বকৰ (৬৩২-৬৩৪), (২) উমৰ (৬৩৪-৬৪৪), (৩) উছমান (৬৪৪-৬৫৬) আৰু (৪) আলী (৬৫৬-৬৬১)। এওঁলোকক “ৰাছিদুন” বা সৎপথগামী খলিফা বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪। উমাইয়াদ ৰাজবংশৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত মুয়াবিয়াই উমাইয়াদ ৰাজবংশ স্থাপন কৰে আৰু দামাস্কাছক ৰাজধানী কৰে। উমাইয়াদসকলে খিলাফতক বংশানুক্ৰমিক ৰাজতন্ত্ৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। তেওঁলোকে স্পেইন, উত্তৰ আফ্ৰিকা, মধ্য এছিয়া আৰু চিন্ধু উপত্যকালৈকে সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰিত কৰে। আৰৱী ভাষাক প্ৰশাসনৰ ভাষা কৰে আৰু ইছলামিক মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰে। ৭৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত আব্বাছিদসকলৰ হাতত উমাইয়াদ ৰাজবংশৰ পতন ঘটে।

প্ৰশ্ন ৫। আব্বাছিদ বিপ্লৱ (Abbasid Revolution) কি?

উত্তৰঃ ৭৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত আবু-আল-আব্বাছৰ নেতৃত্বত খুৰাছানৰ ইৰাণী মুছলমান, অনাৰৱ মাৱালী আৰু ছিয়া সম্প্ৰদায়ে উমাইয়াদ ৰাজবংশৰ বিৰুদ্ধে যি সফল বিদ্ৰোহ কৰিছিল, তাকে আব্বাছিদ বিপ্লৱ বোলে। এই বিপ্লৱত উমাইয়াদ শাসন উৎখাত হয় আৰু আব্বাছিদ ৰাজবংশ প্ৰতিষ্ঠা হৈ ৰাজধানী দামাস্কাছৰ পৰা বাগদাদলৈ স্থানান্তৰিত হয়।

প্ৰশ্ন ৬। বাগদাদ চহৰৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰঃ বাগদাদ আছিল আব্বাছিদ খিলাফতৰ ৰাজধানী আৰু মধ্যযুগীয় বিশ্বৰ বৃহত্তম তথা সমৃদ্ধশালী চহৰ। ৭৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত খলিফা আল-মনচুৰে এই চহৰ স্থাপন কৰে। বাগদাদৰ “বায়ত আল-হিকমা” (জ্ঞানৰ ঘৰ)ত গ্ৰীক, পাৰ্ছী, ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহ আৰৱীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল। ই বিজ্ঞান, গণিত, চিকিৎসা, দৰ্শন আৰু সাহিত্যৰ বিশ্বৰ অগ্ৰণী কেন্দ্ৰ আছিল। ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত মঙ্গোল আক্ৰমণত বাগদাদ ধ্বংস হয়।

প্ৰশ্ন ৭। ইছলামিক স্বৰ্ণযুগত বিজ্ঞান, গণিত আৰু চিকিৎসাৰ অৱদান চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ আব্বাছিদ যুগ ইছলামিক সভ্যতাৰ স্বৰ্ণযুগ আছিল। গণিতত আল-খোৱাৰিজমীয়ে “আল-জব্ৰ” (Algebra) ৰচনা কৰি বীজগণিতৰ ভেঁটি স্থাপন কৰে আৰু ভাৰতীয় সংখ্যাপদ্ধতি আৰৱীলৈ আৰু পিছত ইউৰোপলৈ প্ৰচাৰ কৰে। চিকিৎসাত ইবন চিনাই (আভিচেন্না) ৰচিত “কানুন ফি’ল-তিব” বহু শতিকা ইউৰোপৰ চিকিৎসা শিক্ষাৰ গ্ৰন্থ আছিল; আল-ৰাজীয়ে চাটি আৰু হাম ৰোগৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰে। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত আল-বিৰুনী, আল-বাত্তানীয়ে গ্ৰহৰ গতি নিৰ্ণয় কৰে। ৰসায়নত জাবিৰ ইবন হাইয়ানে ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে লিখে। দৰ্শনত আল-ফাৰাবী, আল-কিন্দি আৰু ইবন ৰুশ্বদে গ্ৰীক দৰ্শনক ইছলামিক চিন্তাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।

প্ৰশ্ন ৮। অট্টোমান আৰু ছাফাবিদ সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ অট্টোমান সাম্ৰাজ্য (১২৯৯-১৯২৩) আছিল ছুন্নী মুছলিম তুৰ্ক সাম্ৰাজ্য, ৰাজধানী কনস্তান্তিনোপল (ইস্তানবুল); ই তুৰ্কী, বলকান, আৰৱ আৰু উত্তৰ আফ্ৰিকাত বিস্তৃত আছিল। ছাফাবিদ সাম্ৰাজ্য (১৫০১-১৭৩৬) আছিল ছিয়া মুছলিম পাৰ্ছী সাম্ৰাজ্য, ৰাজধানী ইছফাহান; ই ইৰাণ আৰু সংলগ্ন অঞ্চলত সীমিত আছিল। অট্টোমানে ছুন্নী আদৰ্শ ৰক্ষা কৰিছিল, ছাফাবিদে ছিয়া মতবাদক ৰাজধৰ্ম ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯। ক্ৰুছেডছ (ধৰ্মযুদ্ধ) কি আছিল?

উত্তৰঃ একাদশ শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকালৈ পবিত্ৰ ভূমি জেৰুজালেম পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে ইউৰোপীয় খ্ৰীষ্টানসকলে মুছলমানসকলৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা ধাৰাবাহিক ধৰ্মযুদ্ধসমূহকে ক্ৰুছেডছ বোলে। ১০৯৫ চনত পোপ দ্বিতীয় উৰ্বানে প্ৰথম ক্ৰুছেডৰ আহ্বান জনায়। ১০৯৯ চনত খ্ৰীষ্টানসকলে জেৰুজালেম দখল কৰে, কিন্তু ১১৮৭ চনত মুছলিম শাসক ছালাহউদ্দিনে পুনৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। মুঠ আঠটা প্ৰধান ক্ৰুছেড সংঘটিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০। ইছলামিক বিদ্যা (Islamic Learning)ৰ মূল উপাদানসমূহ কি?

উত্তৰঃ ইছলামিক বিদ্যাৰ মূল উপাদানসমূহ হ’ল — (ক) কোৰাণ — ইছলামৰ পবিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ, (খ) হাদিছ — মহম্মদ চাহাবৰ বচন আৰু কাৰ্য, (গ) শ্বৰিয়া — ইছলামিক ধৰ্মীয় আইন, (ঘ) ফিকহ — শ্বৰিয়াৰ ব্যাখ্যা, (ঙ) তাফচিৰ — কোৰাণৰ ভাষ্য, আৰু (চ) ছুফীবাদ — আধ্যাত্মিক সাধনাৰ ধাৰা। মাদ্ৰাছাসমূহ আছিল ইছলামিক বিদ্যাৰ প্ৰধান শিক্ষাকেন্দ্ৰ।

প্ৰশ্ন ১১। ছুফীবাদ কি?

উত্তৰঃ ছুফীবাদ হৈছে ইছলাম ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিক ধাৰা, য’ত প্ৰেম, ভক্তি আৰু ঈশ্বৰৰ সৈতে আত্মিক মিলনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। ছুফীসকলে আনুষ্ঠানিক ৰীতি-নীতিতকৈ আভ্যন্তৰীণ পৱিত্ৰতা আৰু প্ৰেমক প্ৰাধান্য দিয়ে। ৰাবিয়া বচৰী, জালালউদ্দিন ৰুমী, আল-গাজ্জালী, ইবন আৰাবী আদি বিখ্যাত ছুফী সাধক আছিল। ছিচতি, কাদিৰি, নকছবন্দি আৰু ছুহৰাৱৰ্দি ছুফী সিলছিলা প্ৰসিদ্ধ।

প্ৰশ্ন ১২। ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত বাগদাদৰ পতন কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰঃ ১২৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত মঙ্গোল নেতা হুলাগু খানে বাগদাদ আক্ৰমণ কৰি ধ্বংস কৰে। শেষ আব্বাছিদ খলিফা আল-মুস্তাছিম নিহত হয়, লাখ লাখ মানুহক হত্যা কৰা হয় আৰু “বায়ত আল-হিকমা”ৰ লাইব্ৰেৰীৰ অসংখ্য পুথি টাইগ্ৰিছ নদীত পেলোৱা হৈছিল। এই ঘটনাই আব্বাছিদ খিলাফতৰ অৱসান আৰু ইছলামিক স্বৰ্ণযুগৰ সমাপ্তি ঘটায়।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। উম্মা কি?

উত্তৰঃ উম্মা হৈছে গোটেই বিশ্বৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়, যিসকলে এক ঈশ্বৰ আল্লাহ আৰু পয়গম্বৰ মহম্মদ চাহাবৰ প্ৰতি বিশ্বাস ৰাখি ইছলামিক ভ্ৰাতৃত্ববোধত আবদ্ধ।

প্ৰশ্ন ২। ইছলামৰ পাঁচটা মূল স্তম্ভ কি কি?

উত্তৰঃ ইছলামৰ পাঁচটা মূল স্তম্ভ হ’ল — (১) শ্বাহাদা (বিশ্বাসৰ ঘোষণা), (২) ছালাত (দৈনিক পাঁচবাৰ নামাজ), (৩) জাকাত (দান), (৪) ছাওম (ৰমজানৰ উপবাস) আৰু (৫) হজ্জ (মক্কা যাত্ৰা)।

প্ৰশ্ন ৩। দিনাৰ আৰু দিৰহাম কি?

উত্তৰঃ দিনাৰ আছিল উমাইয়াদ আৰু আব্বাছিদ যুগৰ স্বৰ্ণমুদ্ৰা, আৰু দিৰহাম আছিল ৰূপৰ মুদ্ৰা। ৬৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দত খলিফা আব্দ আল-মালিকে প্ৰথম ইছলামিক মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। ছুন্নী আৰু ছিয়া সম্প্ৰদায়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ছুন্নীসকলে প্ৰথম চাৰিজন খলিফাকে বৈধ উত্তৰাধিকাৰী বুলি মানে আৰু খিলাফত নিৰ্বাচিত হ’ব লাগে বুলি বিশ্বাস কৰে। ছিয়াসকলে কেৱল মহম্মদ চাহাবৰ জোঁৱাই আলী আৰু তেওঁৰ বংশধৰসকলকে বৈধ ইমাম বুলি মানে আৰু নেতৃত্ব বংশানুক্ৰমিক হ’ব লাগে বুলি বিশ্বাস কৰে।

প্ৰশ্ন ৫। মামলুক কোন আছিল?

উত্তৰঃ মামলুক আছিল তুৰ্ক আৰু ককেছীয় বংশৰ ক্ৰীতদাস সৈনিক, যিসকলে আব্বাছিদ আৰু পাছৰ ইছলামিক শাসকসকলৰ সেনাবাহিনীত প্ৰভাৱশালী হৈ পৰিল। ১২৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত মিচৰত মামলুকসকলে নিজা ৰাজবংশ স্থাপন কৰে আৰু মঙ্গোলসকলক প্ৰতিহত কৰে।

---

গুৰুত্বপূৰ্ণ কালৰেখা

চন (খ্ৰীষ্টাব্দ)	ঘটনা
৫৭০	হজৰত মহম্মদ (চা.)ৰ জন্ম, মক্কা
৬১০	মহম্মদে পয়গম্বৰীত্বৰ ঘোষণা
৬২২	হিজৰত — মক্কাৰ পৰা মদিনালৈ
৬৩২	মহম্মদ চাহাবৰ মৃত্যু; খিলাফতৰ আৰম্ভণি
৬৩২–৬৬১	ৰাছিদুন বা সৎপথগামী খলিফাৰ যুগ
৬৬১	উমাইয়াদ ৰাজবংশৰ স্থাপন (দামাস্কাছ)
৭১১	আৰৱসকলে স্পেইন আৰু সিন্ধু জয় কৰে
৭৫০	আব্বাছিদ বিপ্লৱ; উমাইয়াদৰ পতন
৭৬২	বাগদাদ চহৰ স্থাপন
৮৩০	বায়ত আল-হিকমা প্ৰতিষ্ঠা
১০৯৫–১০৯৯	প্ৰথম ক্ৰুছেড; জেৰুজালেম দখল
১১৮৭	ছালাহউদ্দিনে জেৰুজালেম পুনৰুদ্ধাৰ কৰে
১২৫৮	মঙ্গোলৰ দ্বাৰা বাগদাদৰ ধ্বংস
১২৯৯	অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ স্থাপন
১৪৫৩	অট্টোমানে কনস্তান্তিনোপল দখল কৰে
১৫০১	ছাফাবিদ সাম্ৰাজ্যৰ স্থাপন

আশাকৰোঁ ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাসৰ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ আপোনাৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ত চাব পাৰে।