Class 11 History Chapter 3 — তিনিখন মহাদেশৰ ওপৰত এটি সাম্ৰাজ্য
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ইয়াত ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ইতিহাস বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় “তিনিখন মহাদেশৰ ওপৰত এটি সাম্ৰাজ্য” (An Empire Across Three Continents) ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া ভাষাত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোত প্ৰাচীন ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তাৰ, ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, অৰ্থনীতি, সমাজ আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকালৈকে ৰোমান সাম্ৰাজ্য ইউৰোপ, এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা — এই তিনিখন মহাদেশৰ বহুল অংশ জুৰি বিস্তৃত আছিল। ভূমধ্যসাগৰ আছিল ইয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ সীমা আছিল ৰাইন আৰু ডেনিউব নদী, দক্ষিণে ছাহাৰা মৰুভূমি, পূবে ফ্ৰাটছ নদী আৰু পশ্চিমে আটলাণ্টিক মহাসাগৰ। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰধান প্ৰতিদ্বন্দ্বী আছিল ইৰাণৰ পাৰ্থিয়ান (পিছত ছাছানিড) সাম্ৰাজ্য।
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৭ চনত অগাষ্টাছে (অক্টেভিয়ান) ৰোমত সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰি প্ৰিন্সিপেট নামৰ একনায়কত্ববাদী শাসন আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ শাসনৰ পৰা প্ৰায় দুশ বছৰৰ যি শান্তি আৰু সমৃদ্ধিৰ যুগ আৰম্ভ হ’ল, তাক পেক্স ৰোমানা (Pax Romana) বুলি কোৱা হয়। চম্ৰাট, চিনেট আৰু সেনাবাহিনী — এই তিনিটাই আছিল সাম্ৰাজ্যৰ মূল ক্ষমতা-ভিত্তি। চিনেট আছিল অভিজাত শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধি সংসদ যিয়ে চম্ৰাটৰ ক্ষমতাত নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিছিল।
অৰ্থনৈতিক দিশত সাম্ৰাজ্য আছিল অতি উন্নত। কৃষি (ঘেঁহু, জলপাইৰ তেল, দ্ৰাক্ষাৰস), বাণিজ্য আৰু খনি উদ্যোগ আছিল মূল ভিত্তি। স্পেইন, গল, মিচৰ আৰু এছিয়া মাইনৰ আছিল সাম্ৰাজ্যৰ ধান্যাগাৰ। সোণ-ৰূপৰ মুদ্ৰাৰে চলা সাম্ৰাজ্যজোৰা বজাৰ ব্যৱস্থাই দীৰ্ঘপথীয়া বাণিজ্যক উৎসাহিত কৰিছিল। সমাজৰ মূল ভিত্তি আছিল দাস প্ৰথা — কৃষি, খনি, ঘৰুৱা সেৱা সকলোতে দাসৰ ব্যৱহাৰ আছিল। দ্বিতীয়-তৃতীয় শতিকাৰ পৰা দাসৰ ঠাইত কলোনাছ (বৰ্গাদাৰ) সকলে কৃষিকাৰ্য কৰিবলৈ ধৰিলে।
সাম্ৰাজ্যৰ পাছৰ ফালে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ ঘটে। প্ৰথমে নিৰ্যাতিত হোৱা এই ধৰ্মক চম্ৰাট কনস্টানটাইনে খ্ৰীষ্টীয় ৩১৩ চনত মিলান এডিক্টৰ যোগেদি বৈধতা প্ৰদান কৰে আৰু পিছত ৰাজধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। তেওঁ ৩৩০ চনত কনস্টান্টিনোপল (নৱ ৰোম) নগৰ স্থাপন কৰে। চতুৰ্থ শতিকাৰ পৰা জাৰ্মান উপজাতি, হুণ আৰু আন বৰ্বৰ আক্ৰমণ, অৰ্থনৈতিক সংকট, প্ৰশাসনৰ দুৰ্বলতা আদিৰ ফলত পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্য খ্ৰীষ্টীয় ৪৭৬ চনত পতন হয়; পূব ৰোমান (বাইজেন্টাইন) সাম্ৰাজ্য কিন্তু ১৪৫৩ চনলৈকে টিকি থাকে।
Summary (English)
The Roman Empire stretched across three continents — Europe, Asia and Africa — with the Mediterranean Sea at its core. Founded by Augustus in 27 BCE, it ushered in two centuries of Pax Romana. Power rested with the Emperor, the Senate and the Army. The economy thrived on agriculture, trade and slave labour, with Spain, Gaul, Egypt and North Africa serving as major granaries. Christianity spread rapidly and was legalised by Constantine in 313 CE. Internal crises and barbarian invasions led to the fall of the Western Empire in 476 CE, while the Eastern (Byzantine) Empire survived until 1453 CE.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ৰোমান সাম্ৰাজ্য আছিল ইউৰোপ, এছিয়া আৰু আফ্ৰিকা — এই তিনিখন মহাদেশ জুৰি বিস্তৃত এক বৃহৎ সাম্ৰাজ্য। ভূমধ্যসাগৰ আছিল ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগ। সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ সীমা আছিল ৰাইন আৰু ডেনিউব নদী, দক্ষিণ সীমা আছিল উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ ছাহাৰা মৰুভূমি, পূব সীমা আছিল ফ্ৰাটছ নদী আৰু পশ্চিম সীমা আছিল আটলাণ্টিক মহাসাগৰ। ব্ৰিটেইন, গল (বৰ্তমানৰ ফ্ৰান্স), স্পেইন, ইটালী, গ্ৰীচ, এছিয়া মাইনৰ, ছিৰিয়া, পেলেষ্টাইন, মিচৰ আৰু উত্তৰ আফ্ৰিকা — এই সকলোবোৰ অঞ্চল ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল।
২। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰধান প্ৰতিদ্বন্দ্বী কোন আছিল?
উত্তৰঃ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পূব ফালৰ প্ৰধান প্ৰতিদ্বন্দ্বী আছিল ইৰাণৰ পাৰ্থিয়ান সাম্ৰাজ্য (Parthian Empire), যিটো খ্ৰীষ্টীয় তৃতীয় শতিকাত ছাছানিড সাম্ৰাজ্যলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ফ্ৰাটছ নদীৰ পাৰে এই দুই সাম্ৰাজ্যৰ মাজত সদায়ে যুদ্ধ-বিগ্ৰহ চলিছিল।
৩। অগাষ্টাছ কোন আছিল? তেওঁৰ শাসনৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অগাষ্টাছ (অক্টেভিয়ান) আছিল ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰথম চম্ৰাট। জুলিয়াছ চিজাৰৰ মৃত্যুৰ পাছত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৭ চনত তেওঁ ৰোমৰ একক শাসকৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰি প্ৰিন্সিপেট (Principate) নামৰ এক নতুন শাসন প্ৰণালী স্থাপন কৰে। তেওঁৰ শাসনকালত আৰম্ভ হোৱা প্ৰায় ২০০ বছৰৰ শান্তি আৰু সমৃদ্ধিৰ যুগক পেক্স ৰোমানা (Roman Peace) বুলি কোৱা হয়। তেওঁ সেনা, প্ৰশাসন, ৰাজস্ব, আইন আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত ব্যাপক সংস্কাৰ সাধন কৰিছিল।
৪। পেক্স ৰোমানা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পেক্স ৰোমানা (Pax Romana) বা ৰোমান শান্তি বুলিলে অগাষ্টাছৰ শাসনকালৰ পৰা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৭) প্ৰায় দুশ বছৰৰ যি অখণ্ড শান্তি, ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধিৰ যুগৰ কথা বুজোৱা হয়। এই কালছোৱাত সাম্ৰাজ্যজুৰি ব্যাপক বাণিজ্য, নগৰীকৰণ, সঁৰাংচন আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশ ঘটিছিল।
৫। ৰোমান সাম্ৰাজ্যত চিনেটৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ চিনেট আছিল ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ শক্তিশালী অভিজাত শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধি সংসদ। ই প্ৰজাতান্ত্ৰিক যুগৰ পৰা চলি অহা এক প্ৰাচীন প্ৰতিষ্ঠান আছিল আৰু চম্ৰাটৰ ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। চিনেটৰ সদস্যসকল ধনাঢ্য পৰিয়ালৰ পৰা মনোনীত হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই প্ৰদেশৰ গভৰ্ণৰ, সেনাপতি আদি প্ৰধান পদসমূহ অলংকৃত কৰিছিল। চম্ৰাটৰ কাৰ্য চিনেটৰ লগত পৰামৰ্শ কৰিহে কৰা হৈছিল।
৬। ৰোমান সমাজত দাস প্ৰথাৰ স্থান বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ৰোমান অৰ্থনীতি আৰু সমাজৰ মূল ভিত্তি আছিল দাস প্ৰথা। যুদ্ধবন্দী, ঋণখেলাপী আৰু কিনি অনা ব্যক্তিসকল দাসৰূপে নিযুক্ত হৈছিল। দাসসকলে কৃষি খেতি, খনি, কাৰিকৰী কাম, ঘৰুৱা সেৱা, লেখক, শিক্ষক, এনেকি গ্লেডিয়েটৰ যুদ্ধ আদি বিভিন্ন কাৰ্যত নিয়োজিত আছিল। অৱশ্যে অগাষ্টাছৰ যুগত যুদ্ধ কমি অহাৰ ফলত দাসৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাবলৈ ধৰিলে আৰু পিছত মুক্ত শ্ৰমিক আৰু কলোনাছসকলে তেওঁলোকৰ স্থান অধিকাৰ কৰিলে।
৭। ৰোমান অৰ্থনীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ৰোমান অৰ্থনীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- কৃষি আছিল মূল ভিত্তি — ঘেঁহু, জলপাইৰ তেল আৰু দ্ৰাক্ষাৰস (ৱাইন) আছিল প্ৰধান উৎপাদন।
- স্পেইন, গল, মিচৰ, উত্তৰ আফ্ৰিকা আদি অঞ্চল আছিল সাম্ৰাজ্যৰ ধান্যাগাৰ।
- সাম্ৰাজ্যজোৰা সাধাৰণ মুদ্ৰা ব্যৱস্থা — সোণৰ অৰিয়াছ আৰু ৰূপৰ ডিনাৰিয়াছ মুদ্ৰা।
- সুদীৰ্ঘ পথীয়া বাণিজ্য — ভাৰত, চীন, আফ্ৰিকা আৰু আৰবৰ সৈতে সম্পৰ্ক।
- খনি উদ্যোগ (সোণ, ৰূপ, ছীহ, লোহা) আৰু কাৰিকৰী উৎপাদন।
- উন্নত পথ, বন্দৰ, কেনেল আৰু জাহাজ ব্যৱস্থা।
- দাস শ্ৰম আৰু কলোনাছ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আধাৰিত উৎপাদন।
৮। কলোনাছ (Colonus) বুলিলে কাক বুজা?
উত্তৰঃ কলোনাছ আছিল ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পাছৰ যুগত (বিশেষকৈ চতুৰ্থ শতিকাৰ পৰা) দেখা দিয়া এক প্ৰকাৰৰ বৰ্গাদাৰ কৃষক। তেওঁলোকে ভূস্বামীৰ মাটি ভাড়াত লৈ চাহী কৰিছিল আৰু উৎপাদিত শস্যৰ এক অংশ ভূস্বামীক ভাড়া হিচাপে দিছিল। দাসৰ সংখ্যা হ্ৰাস পোৱাৰ লগে লগে কলোনাছসকলে কৃষি শ্ৰমিকৰ স্থান অধিকাৰ কৰে। ক্ৰমে তেওঁলোকক মাটিৰ লগত বান্ধি ৰখা হ’ল আৰু তেওঁলোকে স্বাধীনতা হেৰুৱালে।
৯। ৰোমান সাম্ৰাজ্যত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ উত্থান কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ উত্থান হৈছিল প্ৰথম শতিকাৰ পেলেষ্টাইনত যীশু খ্ৰীষ্টৰ শিক্ষাৰ জৰিয়তে। প্ৰথম অৱস্থাত ৰোমান চম্ৰাটসকলে খ্ৰীষ্টানসকলক নিৰ্যাতন কৰিছিল কাৰণ তেওঁলোকে ৰোমান দেৱতাসকলক উপাসনা কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। কিন্তু সাধাৰণ মানুহ, দাস, মহিলা আৰু গৰীবৰ মাজত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মই দ্ৰুত গতিত প্ৰচাৰ লাভ কৰিলে। চম্ৰাট কনস্টানটাইনে খ্ৰীষ্টীয় ৩১৩ চনত মিলান এডিক্ট (Edict of Milan) ৰ যোগেদি খ্ৰীষ্টান ধৰ্মক বৈধতা প্ৰদান কৰে। পিছলৈ চম্ৰাট থিয়োডোছিয়াছে (৩৮০ খ্ৰী.) ইয়াক ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধৰ্ম হিচাপে ঘোষণা কৰে।
১০। চম্ৰাট কনস্টানটাইনৰ অৱদান কি কি?
উত্তৰঃ চম্ৰাট কনস্টানটাইনৰ মূল অৱদানসমূহ হ’ল —
- খ্ৰীষ্টীয় ৩১৩ চনত মিলান এডিক্টৰ যোগেদি খ্ৰীষ্টান ধৰ্মক বৈধতা প্ৰদান।
- খ্ৰীষ্টীয় ৩৩০ চনত পূৱ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী হিচাপে কনস্টান্টিনোপল (নৱ ৰোম, বৰ্তমানৰ ইস্তানবুল) নগৰ স্থাপন।
- সোণৰ চলিডাছ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন — যিটো বহু শতিকা ধৰি স্থিৰ থাকিল।
- প্ৰশাসনিক, সামৰিক আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ।
- ৩২৫ চনত নাইচিয়াৰ মহাসভা আহ্বান কৰি খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ মতবাদ স্থিৰ কৰা।
১১। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ মূল কাৰণসমূহ —
- বৰ্বৰ আক্ৰমণ: জাৰ্মান উপজাতি (গথ, ভেণ্ডাল, ফ্ৰেংক), হুণ আৰু আন বৰ্বৰৰ ক্ৰমাগত আক্ৰমণ।
- অৰ্থনৈতিক সংকট: মুদ্ৰাস্ফীতি, কৰৰ বোজা, বাণিজ্য হ্ৰাস।
- প্ৰশাসনিক দুৰ্বলতা: চম্ৰাট নিৰ্বাচনৰ সংঘাত, সেনাবাহিনীৰ হস্তক্ষেপ।
- সাম্ৰাজ্যৰ বিভাজন: ৩৯৫ চনত পূৱ আৰু পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্য বিভক্ত হোৱা।
- সামাজিক অৱক্ষয়: দাস প্ৰথাৰ পতন, কৃষি সংকট, নগৰীয় জীৱনৰ অৱনতি।
- খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ: পুৰণা ৰোমান মূল্যবোধৰ অৱনতি।
এই সকলোবোৰ কাৰণৰ ফলত খ্ৰীষ্টীয় ৪৭৬ চনত জাৰ্মান নেতা ওডোৱেচাৰে শেষ পশ্চিম ৰোমান চম্ৰাট ৰোমিউলাছ অগাষ্টুলাছক সিংহাসনৰ পৰা আঁতৰাই পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতন ঘটায়।
১২। পূব আৰু পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টীয় ৩৯৫ চনত চম্ৰাট থিয়োডোছিয়াছৰ মৃত্যুৰ পাছত ৰোমান সাম্ৰাজ্য পূব আৰু পশ্চিম — দুটা ভাগত বিভক্ত হ’ল। পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল ৰোম আৰু লেটিন আছিল ভাষা; ই খ্ৰীষ্টীয় ৪৭৬ চনত পতন হয়। পূব ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল কনস্টান্টিনোপল আৰু গ্ৰীক আছিল ভাষা; ইয়াক বাইজেন্টাইন সাম্ৰাজ্য বুলিও কোৱা হয় আৰু ই ১৪৫৩ চনত উছমানীয় তুৰ্কীৰ হাতত পতন হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১৩। প্ৰিন্সিপেট (Principate) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ প্ৰিন্সিপেট হ’ল অগাষ্টাছে স্থাপন কৰা ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰথম শাসন প্ৰণালী (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৭ — খ্ৰীষ্টীয় ২৮৪)। ইয়াত চম্ৰাটে নিজকে “প্ৰিন্সেপ্স” (Princeps) বা “প্ৰথম নাগৰিক” বুলি ঘোষণা কৰিছিল আৰু চিনেটৰ সৈতে ক্ষমতা ভাগ-বটোৱাৰা কৰিছিল। বাহ্যত প্ৰজাতন্ত্ৰ যেন দেখা গ’লেও বাস্তৱত চম্ৰাটেই আছিল সৰ্বময় কৰ্তা।
১৪। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰাথমিক উৎসসমূহ কি?
উত্তৰঃ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ইতিহাস জনাৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হ’ল — সাহিত্যিক উৎস (টেছিটাছ, লিভি, প্লিনি, চিচেৰো আদিৰ গ্ৰন্থ), দলিল-পত্ৰ (পেপাইৰাছ, শিলালিপি), মুদ্ৰা, পুৰাতাত্ত্বিক উৎস (নগৰৰ ভগ্নাৱশেষ যেনে পম্পেই, হাৰকুলেনিয়াম), আৰু খ্ৰীষ্টান গ্ৰন্থ।
১৫। ৰোমান নাৰীৰ সামাজিক স্থান কেনে আছিল?
উত্তৰঃ ৰোমান সমাজত পিতৃতান্ত্ৰিকতা প্ৰচলিত আছিল আৰু পৰিয়ালৰ মুৰব্বী (পেটাৰ ফেমিলিয়াছ) ক সকলো ক্ষমতা আছিল। তথাপি অভিজাত শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলে নিজা সম্পত্তি ৰখাৰ অধিকাৰ পাইছিল আৰু তেওঁলোক যথেষ্ট স্বাধীন আছিল। বিবাহ চুক্তিৰ ভিত্তিত হৈছিল আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদ সম্ভৱ আছিল। দাসী-নাৰী আৰু দৰিদ্ৰ নাৰীৰ অৱস্থা কিন্তু অতি কষ্টদায়ক আছিল।
১৬। ডিনাৰিয়াছ আৰু চলিডাছ কি?
উত্তৰঃ ডিনাৰিয়াছ (Denarius) আছিল ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰূপৰ মুদ্ৰা যিটো প্ৰথম শতিকাত প্ৰচলিত আছিল। চলিডাছ (Solidus) আছিল চম্ৰাট কনস্টানটাইনে প্ৰচলন কৰা সোণৰ মুদ্ৰা যিটো বাইজেন্টাইন সাম্ৰাজ্যলৈকে স্থিৰ ৰূপত প্ৰচলিত আছিল।
গুৰুত্বপূৰ্ণ কালৰেখা
| চন | ঘটনা |
|---|---|
| খ্ৰী.পূ. ৭৫৩ | কিংবদন্তি অনুসাৰে ৰোম নগৰ স্থাপন |
| খ্ৰী.পূ. ৫০৯ | ৰোমান প্ৰজাতন্ত্ৰৰ স্থাপন |
| খ্ৰী.পূ. ৪৪ | জুলিয়াছ চিজাৰৰ হত্যা |
| খ্ৰী.পূ. ২৭ | অগাষ্টাছৰ ক্ষমতাৰোহণ — ৰোমান সাম্ৰাজ্য আৰু পেক্স ৰোমানাৰ আৰম্ভণি |
| খ্ৰী. ৬৪ | ৰোম নগৰৰ মহা অগ্নিকাণ্ড — চম্ৰাট নেৰোৰ শাসন |
| খ্ৰী. ১১৭ | চম্ৰাট ট্ৰাজানৰ শাসনত সাম্ৰাজ্যৰ চৰম বিস্তাৰ |
| খ্ৰী. ২১২ | চম্ৰাট কাৰাকাল্লাই সকলো সাম্ৰাজ্যবাসীক ৰোমান নাগৰিকত্ব প্ৰদান |
| খ্ৰী. ২৮৪ | চম্ৰাট ডায়োক্লেছিয়ানৰ ক্ষমতাৰোহণ — ডোমিনেট যুগৰ আৰম্ভণি |
| খ্ৰী. ৩১৩ | মিলান এডিক্ট — খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ বৈধতা |
| খ্ৰী. ৩৩০ | কনস্টান্টিনোপল নগৰৰ স্থাপন |
| খ্ৰী. ৩৮০ | খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধৰ্ম |
| খ্ৰী. ৩৯৫ | সাম্ৰাজ্যৰ পূব-পশ্চিম বিভাজন |
| খ্ৰী. ৪৭৬ | পশ্চিম ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতন |
| খ্ৰী. ১৪৫৩ | পূব ৰোমান (বাইজেন্টাইন) সাম্ৰাজ্যৰ পতন |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে ASSEB Class 11 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনালোকক সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট চাওক।