লিখা আৰু নগৰ জীৱন (Writing and City Life)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ASSEB Class 11 History (ইতিহাস)-ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “লিখা আৰু নগৰ জীৱন”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত পোৱা যাব। এই অধ্যায়টোত প্ৰাচীন মেচোপটেমিয়া সভ্যতা, লিখন প্ৰণালীৰ উৎপত্তি, কিউনিফৰ্ম লিপি, নগৰীকৰণ আৰু মেচোপটেমিয়াৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মেচোপটেমিয়া (Mesopotamia) শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে — “Mesos” মানে মাজত আৰু “Potamos” মানে নদী, অৰ্থাৎ “দুখন নদীৰ মাজৰ ভূমি”। এই অঞ্চলটো টিগ্ৰিচ (Tigris) আৰু ইউফ্ৰেটিচ (Euphrates) নদীৰ মাজত অৱস্থিত আছিল, যিটো বৰ্তমানৰ ইৰাক দেশৰ অংশ। এই উৰ্বৰ ভূমিত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ বছৰৰো আগেয়ে পৃথিৱীৰ অন্যতম প্ৰাচীন নগৰ সভ্যতাৰ বিকাশ ঘটিছিল।
মেচোপটেমিয়াৰ ইতিহাসক চাৰিটা প্ৰধান যুগত বিভক্ত কৰা হয়— সুমেৰীয় যুগ (Sumerian, খ্ৰী.পূ. ৩০০০-২০০০), একাডিয়ান যুগ (Akkadian, ছাৰ্গন ৰজাৰ নেতৃত্বত), বেবিলনীয় যুগ (Babylonian, হামুৰাবিৰ আইন সংহিতাৰে বিখ্যাত) আৰু এছিৰীয়ান যুগ (Assyrian, নিনেভেহ ৰাজধানী)। সুমেৰৰ উৰ (Ur) আৰু উৰুক (Uruk) দুখন বিখ্যাত প্ৰাচীন নগৰ আছিল য’ত মন্দিৰ-কেন্দ্ৰিক জীৱনৰ বিকাশ ঘটিছিল।
মেচোপটেমিয়াৰ অৱদানসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বপ্ৰথম লিখন প্ৰণালী (Writing System) উদ্ভাৱন উল্লেখযোগ্য। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২০০ মানৰ পৰা সিহঁতে মাটিৰ ফলিৰ ওপৰত নলৰ কলমেৰে চিহ্ন আঁকি লিখা আৰম্ভ কৰিছিল, যিটোক কিউনিফৰ্ম (Cuneiform) বা পেলুদীয়া লিপি বোলা হয়। প্ৰথমে চিত্ৰলিপি (Pictograph) আছিল, পিছত ই কলিকাকৃতি (wedge-shaped) লিপিলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। লিখাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল হিচাপ-নিকাচ ৰখা, ব্যৱসায়িক লেনদেন লিপিবদ্ধ কৰা আৰু মন্দিৰৰ সম্পত্তি ব্যৱস্থাপনা।
মন্দিৰ আছিল মেচোপটেমিয়া নগৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। জিগুৰাট (Ziggurat) নামৰ স্তূপাকৃতি মন্দিৰবোৰে দেৱতা আৰু পুৰোহিতৰ আবাসস্থল হিচাপে কাম কৰিছিল। পুৰোহিতসকলে কেৱল ধৰ্মীয় কাম নহয়, ভূমি, শ্ৰমিক আৰু ব্যৱসায়ৰ ব্যৱস্থাপনাও কৰিছিল। নগৰৰ অৰ্থনীতি বাণিজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল— পশম, কাপোৰ, খেজুৰ, ধান আৰু মাটিৰ পাত্ৰ ৰপ্তানি কৰি কাঠ, ধাতু, পাথৰ আদি আমদানি কৰা হৈছিল।
সমাজৰ গঠনত স্পষ্ট স্তৰবিন্যাস আছিল— ৰজা-পুৰোহিত, শাসকীয় অভিজাত শ্ৰেণী, ব্যৱসায়ী, কৃষক, কাৰিকৰ আৰু দাসসকল। নগৰীয় জীৱনে শ্ৰম বিভাজন (division of labour), মুদ্ৰাহীন বিনিময় বাণিজ্য আৰু লিখাৰ যোগেদি প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ বিকাশ ঘটিলে। মেচোপটেমিয়াৰ সাহিত্যৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ অৱদান হ’ল ‘এপিক অফ গিলগামেছ্’ (Epic of Gilgamesh) — উৰুকৰ ৰজা গিলগামেছৰ বীৰত্ব আৰু অমৰত্বৰ সন্ধানৰ এক মহাকাব্য। ইয়াৰ উপৰিও সিহঁতে গণিত (৬০ ভিত্তিক সংখ্যা পদ্ধতি), জ্যোতিৰ্বিদ্যা (চন্দ্ৰ মাহ, সপ্তাহৰ সাতটা দিন), পঞ্জিকা আৰু চক্ৰৰ ব্যৱহাৰ আদি আধুনিক জগতলৈ অমূল্য বৰঙণি যোগাইছে।
Summary
Mesopotamia, meaning “the land between two rivers” (Tigris and Euphrates), is one of the world’s earliest urban civilizations, located in modern-day Iraq. Its history unfolded across the Sumerian, Akkadian, Babylonian and Assyrian eras, with famous cities like Ur and Uruk. The Mesopotamians invented the cuneiform script around 3200 BCE — first to record temple accounts and trade. Ziggurat temples were the heart of city life, run by priest-administrators. The economy thrived on long-distance trade exchanging wool, textiles and grain for wood, metal and stone. Society was hierarchical, and the Epic of Gilgamesh stands as their greatest literary achievement. Mesopotamia gifted humanity writing, the 60-base number system, the lunar calendar and the wheel.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১: মেচোপটেমিয়া শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া (Mesopotamia) এটা গ্ৰীক শব্দ। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল “দুখন নদীৰ মাজৰ ভূমি”। ইয়াত “Mesos” মানে মাজত আৰু “Potamos” মানে নদী।
প্ৰশ্ন ২: মেচোপটেমিয়া কোনবোৰ নদীৰ মাজত অৱস্থিত আছিল?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া টিগ্ৰিচ (Tigris) আৰু ইউফ্ৰেটিচ (Euphrates) নদী দুখনৰ মাজৰ অঞ্চলত অৱস্থিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৩: মেচোপটেমিয়া সভ্যতাৰ বৰ্তমান অৱস্থান ক’ত?
উত্তৰঃ বৰ্তমান প্ৰাচীন মেচোপটেমিয়া সভ্যতাৰ অঞ্চল ইৰাক (Iraq) প্ৰজাতন্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত।
প্ৰশ্ন ৪: কিউনিফৰ্ম লিপি কি?
উত্তৰঃ কিউনিফৰ্ম (Cuneiform) হ’ল মেচোপটেমিয়াৰ মানুহে উদ্ভাৱন কৰা পৃথিৱীৰ এক প্ৰাচীনতম লিখন প্ৰণালী। ইয়াৰ অৰ্থ “কলিকাকৃতি” (wedge-shaped)। মাটিৰ ফলিৰ ওপৰত নলৰ কলমেৰে আঁকা চিহ্নবোৰ এই লিপিৰ অৱয়ব আছিল।
প্ৰশ্ন ৫: জিগুৰাট কি?
উত্তৰঃ জিগুৰাট (Ziggurat) হ’ল মেচোপটেমিয়াৰ স্তূপাকৃতি বহু-তলীয়া মন্দিৰ। ইয়াত প্ৰধান দেৱতা বা দেৱীৰ আবাস বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল আৰু পুৰোহিতসকলে ইয়াৰ পৰা ধৰ্মীয় আৰু প্ৰশাসনিক কাম পৰিচালনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: উৰুক আৰু উৰ কি আছিল?
উত্তৰঃ উৰুক (Uruk) আৰু উৰ (Ur) হ’ল প্ৰাচীন সুমেৰৰ দুখন বিখ্যাত নগৰ। উৰুক আছিল গিলগামেছ ৰজাৰ ৰাজধানী আৰু উৰ নগৰখন বাণিজ্য আৰু চন্দ্ৰ-দেৱতা নান্নাৰ মন্দিৰৰ বাবে বিখ্যাত।
প্ৰশ্ন ৭: এপিক অফ গিলগামেছ্ কি?
উত্তৰঃ এপিক অফ গিলগামেছ্ (Epic of Gilgamesh) হ’ল মেচোপটেমিয়াৰ প্ৰাচীনতম মহাকাব্য। ইয়াত উৰুকৰ ৰজা গিলগামেছ্ৰ বীৰত্ব, বন্ধু এনকিদুৰ মৃত্যু আৰু অমৰত্বৰ সন্ধানৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: হামুৰাবি কোন আছিল?
উত্তৰঃ হামুৰাবি (Hammurabi) আছিল বেবিলনৰ এজন প্ৰখ্যাত ৰজা (খ্ৰী.পূ. ১৭৯২-১৭৫০)। তেওঁ পৃথিৱীৰ এক প্ৰাচীনতম লিখিত আইন সংহিতা — হামুৰাবিৰ আইন সংহিতা প্ৰণয়ন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: ছাৰ্গন কোন আছিল?
উত্তৰঃ ছাৰ্গন (Sargon) আছিল একাডৰ ৰজা, যিজনে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৩৭০ চনৰ মান সময়ত পৃথিৱীৰ প্ৰথম সাম্ৰাজ্য — একাডিয়ান সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১০: মেচোপটেমিয়াৰ লোকে কি বস্তুৰ ওপৰত লিখিছিল?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াৰ লোকে ভিজা মাটিৰ ফলি (clay tablet)-ৰ ওপৰত নলৰ কলম (reed stylus)-ৰে চাপ মাৰি লিখিছিল। লিখা শেষ হোৱাৰ পিছত ফলিবোৰ ৰ’দত শুকুৱাই বা জুইত পুৰি টেকেলা কৰি ৰখা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১: মেচোপটেমিয়াৰ মানুহে কি ধৰ্ম পালন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াৰ মানুহে বহু-দেৱতাবাদী (polytheistic) ধৰ্ম পালন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰধান দেৱতা আছিল আনু (আকাশ), এনলিল (বতাহ), ইনান্না/ইশ্তাৰ (প্ৰেম-যুদ্ধ), নান্না (চন্দ্ৰ) আৰু শামাশ (সূৰ্য)।
প্ৰশ্ন ১২: মেচোপটেমিয়াৰ লোকে গণিতত কেনে অৱদান যোগাইছিল?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াৰ লোকে ৬০ ভিত্তিক (sexagesimal) সংখ্যা পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল, যিটোৰ পৰাই বৰ্তমানৰ এঘণ্টাত ৬০ মিনিট, এমিনিটত ৬০ চেকেণ্ড আৰু এটা বৃত্তত ৩৬০ ডিগ্ৰীৰ ধাৰণা আহিছে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১: মেচোপটেমিয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া দক্ষিণ-পশ্চিম এছিয়াৰ এক প্ৰাচীন অঞ্চল আছিল, যিটো বৰ্তমানৰ ইৰাক, পূব ছিৰিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব তুৰস্কৰ অংশ। ই টিগ্ৰিচ আৰু ইউফ্ৰেটিচ দুখন নদীৰ মাজৰ উৰ্বৰ পদানতভূমি (alluvial plain)। উত্তৰ অংশ পাহাৰীয়া আৰু বৰষুণ-নিৰ্ভৰ আছিল, দক্ষিণ অংশ মৰুতুল্য কিন্তু নদী জলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কৃষি কৰা হৈছিল। নদী দুখনৰ পৰা কঢ়িয়াই অনা পলস (silt)-ৰ ফলত ভূমি ব্যাপকভাৱে উৰ্বৰ আছিল।
প্ৰশ্ন ২: কিউনিফৰ্ম লিপিৰ বিকাশৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২০০ মানৰ ভিতৰত মেচোপটেমিয়াৰ লোকে প্ৰথমে চিত্ৰলিপি (pictograph) আঁকি লিখা আৰম্ভ কৰিছিল। এই লিপিত প্ৰতিটো চিহ্নই এটা বস্তুক বুজাইছিল। কালক্ৰমে চিহ্নবোৰ ক্ৰমে সৰল হৈ কলিকাকৃতি (wedge-shaped) ৰূপ ল’লে — ইয়াকেই কিউনিফৰ্ম বোলা হয়। প্ৰথমে ই সুমেৰীয় ভাষাৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছিল, পিছত একাডিয়ান, বেবিলনীয় আৰু এছিৰীয়ান ভাষাত প্ৰচলিত হ’ল। ১৮৫৭ চনত হেনৰি ৰাউলিনছনে এই লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: লিখাৰ উদ্ভৱৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰঃ লিখাৰ উদ্ভাৱনৰ পিছত প্ৰধান কাৰণ আছিল হিচাপ-নিকাচ ৰখাৰ প্ৰয়োজন। মন্দিৰৰ বিশাল সম্পত্তি, খাদ্য সংগ্ৰহ-বিতৰণ, ব্যৱসায়িক লেনদেন, কৰ আদায়, ভূমি ৰিকৰ্ড আৰু শ্ৰমিকসকলৰ মজুৰি — এই সকলোবোৰ মুখেৰে মনত ৰখাটো অসম্ভৱ আছিল। গতিকে চিহ্ন আঁকি ৰিকৰ্ড ৰখাৰ পদ্ধতিৰ পৰাই লিখা আৰম্ভ হ’ল। পিছত ই সাহিত্য, ধৰ্ম আৰু আইনৰ কামতো ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪: জিগুৰাট আৰু মন্দিৰৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ জিগুৰাট আছিল মেচোপটেমিয়া নগৰৰ কেন্দ্ৰীয় উপাসনাস্থল। ইয়াক ইটাৰে স্তূপাকৃতিকৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰত প্ৰধান দেৱতাৰ মন্দিৰ থাকিছিল। জিগুৰাটে কেৱল ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে নহয়, প্ৰশাসনিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কেন্দ্ৰ হিচাপেও কাম কৰিছিল। পুৰোহিতসকলে ইয়াৰ পৰা ভূমি, শ্ৰম, খাদ্য সংগ্ৰহ আৰু বিতৰণ ব্যৱস্থাপনা কৰিছিল। মন্দিৰৰ অধীনত বিশাল জমি, পশুধন আৰু কাৰিকৰ-শ্ৰমিক আছিল।
প্ৰশ্ন ৫: মেচোপটেমিয়াৰ বাণিজ্যৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াত প্ৰাকৃতিক সম্পদ — কাঠ, ধাতু, পাথৰ আদি কম আছিল, কিন্তু কৃষি আৰু উৎপাদন প্ৰচুৰ আছিল। গতিকে দূৰদূৰণিৰ অঞ্চলৰ সৈতে বিনিময় বাণিজ্য বিকশিত হৈছিল। ইৰান, আনাটোলিয়া, ছিৰিয়া, এমনকি ভাৰতৰ ছিন্ধু সভ্যতাৰ সৈতেও বাণিজ্য চলিছিল। ৰপ্তানি দ্ৰব্য আছিল পশম, কাপোৰ, খেজুৰ, ধান আৰু মাটিৰ পাত্ৰ; আমদানি দ্ৰব্য আছিল কাঠ, তামা, টিন, সোণ, ৰূপ আৰু লাজৱৰ্দ পাথৰ (lapis lazuli)। গাড়ী, নাও আৰু গাধৰ কাৰাঁৱান বাণিজ্যৰ মাধ্যম আছিল।
প্ৰশ্ন ৬: এপিক অফ গিলগামেছ্ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ এপিক অফ গিলগামেছ্ পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম মহাকাব্য বুলি গণ্য কৰা হয়। ই কিউনিফৰ্ম লিপিত ১২খন মাটিৰ ফলিত লিখা আছে। কাব্যটোৱে উৰুকৰ ৰজা গিলগামেছ্ আৰু তেওঁৰ বন্ধু এনকিদুৰ বীৰত্ব, এনকিদুৰ মৃত্যুৰ পিছত গিলগামেছৰ অমৰত্বৰ সন্ধান আৰু এই সন্ধানৰ ব্যৰ্থতাৰ মাজেৰে মানৱ জীৱনৰ সীমাৰ স্বীকাৰ — এই গভীৰ দাৰ্শনিক বাৰ্তা বহন কৰিছে। ইয়াত মহাবন্যাৰ কাহিনীৰ উল্লেখ আছে, যিটো বাইবেলৰ নোয়া’ৰ কাহিনীৰ সৈতে মিল আছে।
প্ৰশ্ন ৭: মেচোপটেমিয়া সমাজত নাৰীৰ স্থিতি কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া সমাজ মূলতঃ পিতৃতান্ত্ৰিক আছিল, কিন্তু নাৰীৰ কিছু অধিকাৰ আছিল। তেওঁলোকে সম্পত্তিৰ অধিকাৰ ৰাখিব পাৰিছিল, ব্যৱসায় চলাব পাৰিছিল আৰু আদালতলৈ যাব পাৰিছিল। মন্দিৰত পুৰোহিতিনী হিচাপে কাম কৰাৰ সুবিধা আছিল। কিছু নাৰী লিপিকাৰ (scribe) হিচাপেও কাম কৰিছিল। তথাপি পুৰুষ অভিভাৱকৰ অধীনতেই তেওঁলোকে জীৱন কটাব লগাত পৰিছিল আৰু বহুবিবাহ প্ৰচলিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৮: লিপিকাৰ (scribe)ৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰঃ লিপিকাৰসকল মেচোপটেমিয়া সমাজৰ অতিকে গুৰুত্বপূৰ্ণ লোক আছিল। তেওঁলোকে এডুব্বা (Edubba) নামৰ পাঠশালাত লিখা শিকিছিল। লিপিকাৰে মন্দিৰৰ হিচাপ-নিকাচ, বাণিজ্যিক চুক্তি, ৰাজকীয় ফৰমান, আইন সংহিতা, সাহিত্যিক ৰচনা আৰু বৈজ্ঞানিক তথ্য লিপিবদ্ধ কৰিছিল। লিপিকাৰৰ চাকৰি সমাজৰ অতি সন্মানীয় পেছা আছিল আৰু সাধাৰণতে ই বংশানুক্ৰমে চলিছিল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১: মেচোপটেমিয়াত নগৰীকৰণৰ বিকাশৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াত নগৰীকৰণ পৃথিৱীৰ অন্যতম প্ৰাচীন। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০০ বছৰৰ পৰাই কৃষিৰ বিকাশ আৰম্ভ হৈছিল, কিন্তু ৩০০০ খ্ৰী.পূ.ৰ মান সময়ত উৰুক, উৰ, এৰিদু, লাগাশ আদি প্ৰকৃত নগৰৰ বিকাশ ঘটে।
নগৰীকৰণৰ মূল কাৰকসমূহ আছিল— (ক) কৃষি বিপ্লৱ: টিগ্ৰিচ-ইউফ্ৰেটিচ নদীৰ পলিযুক্ত উৰ্বৰ মাটিত কৃত্ৰিম জলসিঞ্চন (irrigation)-ৰ যোগেদি প্ৰচুৰ ফচল উৎপন্ন হৈছিল। (খ) উদ্বৃত্ত খাদ্য উৎপাদন: সকলোৱে কৃষি কৰিব নালাগিল, কিছু লোকে কাৰিকৰ, ব্যৱসায়ী, পুৰোহিত, লিপিকাৰ আদি ভিন্ন বৃত্তি গ্ৰহণ কৰিব পাৰিলে। (গ) শ্ৰম বিভাজন: নগৰৰ অৰ্থনীতি বিশেষীকৃত শ্ৰমৰ ওপৰত গঢ় লৈ উঠিল। (ঘ) মন্দিৰৰ ভূমিকা: জিগুৰাট মন্দিৰে অৰ্থনৈতিক, ধৰ্মীয় আৰু প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে নগৰক একত্ৰিত কৰি ৰাখিছিল। (ঙ) বাণিজ্য: দূৰ অঞ্চলৰ সৈতে বাণিজ্যই নগৰৰ অৰ্থনীতি সমৃদ্ধ কৰিছিল।
নগৰৰ ভিতৰত পথ, খাল, প্ৰাচীৰ, বজাৰ, কাৰিকৰৰ পল্লী, মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ আছিল। উৰুকৰ জনসংখ্যা একসময়ত প্ৰায় ৪০,০০০ আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়। নগৰীকৰণে লিখাৰ উদ্ভাৱন, আইনৰ বিকাশ, বিজ্ঞান আৰু সাহিত্যৰ পথ মুকলি কৰি দিছিল। এনেদৰে মেচোপটেমিয়াত নগৰ জীৱন মানৱ সভ্যতাৰ এক যুগান্তকাৰী মোৰ হিচাপে চিহ্নিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: মেচোপটেমিয়া সভ্যতাৰ অৱদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া সভ্যতাই মানৱ ইতিহাসত অজস্ৰ যুগান্তকাৰী অৱদান যোগাইছে—
- লিখন প্ৰণালী: কিউনিফৰ্ম লিপি — পৃথিৱীৰ অন্যতম প্ৰাচীন লিখন।
- আইন সংহিতা: হামুৰাবিৰ আইন সংহিতা — পৃথিৱীৰ প্ৰথম লিখিত বিচাৰ-পদ্ধতি।
- সংখ্যা পদ্ধতি: ৬০ ভিত্তিক গণিত — ঘণ্টা, মিনিট, ডিগ্ৰীৰ আধাৰ।
- জ্যোতিৰ্বিদ্যা: চন্দ্ৰ-পঞ্জিকা, সপ্তাহৰ সাতটা দিন, ৩৬৫ দিনৰ বছৰৰ ধাৰণা।
- চক্ৰৰ ব্যৱহাৰ: গাড়ী আৰু কুমাৰৰ চাকৰ উদ্ভাৱন।
- স্থাপত্য: জিগুৰাটৰ মতো বিশাল ইটাৰ ইমাৰত।
- সাহিত্য: এপিক অফ গিলগামেছ্ — পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম মহাকাব্য।
- চিকিৎসা শাস্ত্ৰ: ভেষজ ব্যৱহাৰৰ সবিশেষ লিপিবদ্ধ ৰিকৰ্ড।
- শিক্ষা: এডুব্বা পাঠশালাৰে আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ আৰম্ভণি।
এই অৱদানসমূহে সম্পূৰ্ণ পশ্চিম এছিয়া, প্ৰাচীন গ্ৰীক, ৰোম আৰু আনকি ভাৰতৰ সংস্কৃতিকো প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: মেচোপটেমিয়াৰ সামাজিক গঠনৰ বিষয়ে বিশদভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়া সমাজ স্তৰীভূত আৰু সংগঠিত আছিল। ইয়াৰ মূল স্তৰসমূহ আছিল—
- ৰজা আৰু ৰাজপৰিয়াল: শাসনৰ সৰ্বোচ্চ স্থানত। ৰজাক প্ৰায়ে দেৱতাৰ প্ৰতিনিধি বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
- পুৰোহিত শ্ৰেণী: মন্দিৰৰ ব্যৱস্থাপক; বহু সম্পত্তি আৰু প্ৰভাৱ আছিল।
- অভিজাত শ্ৰেণী: ৰাজকৰ্মচাৰী, সেনাপতি আৰু ভূস্বামী।
- লিপিকাৰ আৰু পেছাদাৰী: চিকিৎসক, জ্যোতিষী, প্ৰকৌশলী আৰু লিপিকাৰ।
- বণিক: দূৰ-পাল্লাৰ বাণিজ্যত নিয়োজিত আৰু সমাজত সম্পদশালী।
- কাৰিকৰ: কুমাৰ, কামাৰ, বুনকৰ, কাঠশিল্পী আদি।
- কৃষক: জনসংখ্যাৰ সিংহভাগ; মন্দিৰ বা ব্যক্তিগত ভূমিৰ ওপৰত খেতি কৰিছিল।
- দাস: যুদ্ধৰ বন্দী বা ঋণৰ সলনি দাসত্ব গ্ৰহণ কৰা লোক; সকলোতকৈ নিম্নস্তৰৰ লোক।
পৰিয়ালৰ গঠন পিতৃতান্ত্ৰিক আছিল। বিবাহ এক চুক্তি হিচাপে গণ্য হৈছিল আৰু পুৱেহী সম্পত্তিৰ প্ৰচলন আছিল। সমাজত আইনে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছিল কিন্তু “চকুৰ সলনি চকু” নীতিৰ অধীনত শাস্তি কঠোৰ আছিল।
প্ৰশ্ন ৪: মেচোপটেমিয়াৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াৰ লোকসকল বহু-দেৱতাবাদী আছিল। তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন শক্তিৰ পিছত দেৱতাৰ অস্তিত্ব ভাবিছিল। প্ৰধান দেৱ-দেৱতা আছিল— আনু (Anu) আকাশৰ দেৱতা, এনলিল (Enlil) বতাহ-জলৰ দেৱতা, এন্কি (Enki/Ea) জ্ঞান-জলৰ দেৱতা, ইনান্না/ইশ্তাৰ (Inanna/Ishtar) প্ৰেম আৰু যুদ্ধৰ দেৱী, নান্না (Nanna/Sin) চন্দ্ৰ দেৱতা, শামাশ (Shamash/Utu) সূৰ্য দেৱতা, আৰু মাৰ্দুক (Marduk) বেবিলনৰ প্ৰধান দেৱতা।
প্ৰতিটো নগৰৰ এজন বিশেষ পৃষ্ঠপোষক দেৱতা আছিল। উৰৰ চন্দ্ৰ-দেৱতা নান্না, উৰুকৰ ইনান্না, বেবিলনৰ মাৰ্দুক ইত্যাদি। দেৱতাক প্ৰাত্যহিক খাদ্য আৰু পেয় উৎসৰ্গ কৰা হৈছিল আৰু মন্দিৰক সিহঁতৰ আৱাস বুলি ভবা হৈছিল। মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱনক “ইৰ্কাল্লা” বা অন্ধকাৰ স্থান বুলি ভবা হৈছিল। মেচোপটেমিয়াৰ লোকে দৈনিক জীৱনত শকুন, জ্যোতিষ আৰু সংকেতৰ মাজেৰে দেৱতাৰ ইচ্ছা বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: মেচোপটেমিয়াৰ চাৰিটা প্ৰধান যুগৰ চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মেচোপটেমিয়াৰ ইতিহাস চাৰিটা প্ৰধান যুগত বিভক্ত—
- সুমেৰীয় যুগ (খ্ৰী.পূ. ৩০০০-২৩৫০): দক্ষিণ মেচোপটেমিয়াত উৰ, উৰুক, লাগাশ, এৰিদু আদি নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ বিকাশ। কিউনিফৰ্ম লিপি, জিগুৰাট আৰু এপিক অফ গিলগামেছ্ৰ ৰচনা এই যুগতে।
- একাডিয়ান যুগ (খ্ৰী.পূ. ২৩৫০-২২০০): ছাৰ্গন ৰজাই পৃথিৱীৰ প্ৰথম সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে। একাডিয়ান ভাষা প্ৰশাসনিক ভাষা হয় আৰু বহু সুমেৰীয় সাহিত্য একাডিয়ান ভাষালৈ অনুবাদ হয়।
- বেবিলনীয় যুগ (খ্ৰী.পূ. ১৮৯৪-১৫৯৫ ও পিছৰ): হামুৰাবি ৰজাৰ অধীনত বেবিলনৰ মহিমা; হামুৰাবিৰ আইন সংহিতা প্ৰণয়ন। পিছৰ নৱ-বেবিলনীয় যুগত (নেবুকাদনেজাৰৰ অধীনত) বেবিলনৰ ঝুলন্ত উদ্যান বিখ্যাত হয়।
- এছিৰীয়ান যুগ (খ্ৰী.পূ. ৯০০-৬১২): উত্তৰ মেচোপটেমিয়াৰ এক সামৰিক সাম্ৰাজ্য, ৰাজধানী নিনেভেহ। ৰজা অশুৰবানিপালে পৃথিৱীৰ এক প্ৰাচীনতম গ্ৰন্থাগাৰ স্থাপন কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবিকল্প প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions / MCQ)
- মেচোপটেমিয়া শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
- (ক) লেটিন (খ) গ্ৰীক (গ) সংস্কৃত (ঘ) আৰবী
- মেচোপটেমিয়া বৰ্তমান কোন দেশৰ অংশ?
- (ক) ছিৰিয়া (খ) তুৰস্ক (গ) ইৰাক (ঘ) ইৰান
- কোনখন মেচোপটেমিয়াৰ নগৰ নহয়?
- (ক) উৰ (খ) উৰুক (গ) লাগাশ (ঘ) হাৰাপ্পা
- হামুৰাবি কোন সাম্ৰাজ্যৰ ৰজা আছিল?
- (ক) সুমেৰীয় (খ) বেবিলনীয় (গ) এছিৰীয়ান (ঘ) একাডিয়ান
- এপিক অফ গিলগামেছ্ৰ ৰজা কোন আছিল?
- (ক) ছাৰ্গন (খ) হামুৰাবি (গ) গিলগামেছ্ (ঘ) অশুৰবানিপাল
- জিগুৰাট কি?
- (ক) প্ৰাসাদ (খ) মন্দিৰ (গ) সমাধি (ঘ) দুৰ্গ
- মেচোপটেমিয়াৰ লিখন প্ৰণালীৰ নাম কি?
- (ক) কিউনিফৰ্ম (খ) হিৰোগ্লিফিক (গ) ব্ৰাহ্মী (ঘ) লেটিন
- মেচোপটেমিয়াৰ সংখ্যা পদ্ধতি কি ভিত্তিত আছিল?
- (ক) ১০ (খ) ১২ (গ) ৬০ (ঘ) ১০০
খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the Blanks)
- মেচোপটেমিয়া ____ আৰু ____ নদীৰ মাজত অৱস্থিত। (টিগ্ৰিচ, ইউফ্ৰেটিচ)
- ____ হ’ল পৃথিৱীৰ প্ৰথম লিখিত আইন সংহিতা। (হামুৰাবিৰ আইন সংহিতা)
- ____ হ’ল উৰুকৰ ৰজা যাৰ ওপৰত মহাকাব্য ৰচিত হৈছে। (গিলগামেছ্)
- ____ হ’ল মেচোপটেমিয়াৰ স্তূপাকৃতি মন্দিৰ। (জিগুৰাট)
- ____ হ’ল পৃথিৱীৰ প্ৰথম সাম্ৰাজ্য স্থাপন কৰা ৰজা। (ছাৰ্গন)
- মেচোপটেমিয়াৰ লিখন প্ৰণালীৰ নাম ____। (কিউনিফৰ্ম)
- মেচোপটেমিয়াৰ লিপিকাৰৰ পাঠশালাক ____ বুলি কোৱা হৈছিল। (এডুব্বা)
শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)
- মেচোপটেমিয়া বৰ্তমানৰ মিচৰ দেশৰ অংশ। (অশুদ্ধ — ই ইৰাক)
- কিউনিফৰ্ম লিপি মাটিৰ ফলিৰ ওপৰত লিখা হৈছিল। (শুদ্ধ)
- হামুৰাবি এজন একাডিয়ান ৰজা আছিল। (অশুদ্ধ — তেওঁ বেবিলনৰ ৰজা)
- উৰ আৰু উৰুক মেচোপটেমিয়াৰ বিখ্যাত নগৰ আছিল। (শুদ্ধ)
- জিগুৰাট হ’ল এক ৰাজপ্ৰাসাদ। (অশুদ্ধ — ই মন্দিৰ)
- মেচোপটেমিয়াৰ লোকে ৬০ ভিত্তিক সংখ্যা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (শুদ্ধ)
- এপিক অফ গিলগামেছ্ পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম মহাকাব্য। (শুদ্ধ)
কালৰেখা (Timeline of Mesopotamia)
| সময়কাল | যুগ / ঘটনা | মূল বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| খ্ৰী.পূ. ৭০০০-৫০০০ | নৱপ্ৰস্তৰ যুগ | কৃষি আৰু গাঁৱৰ আৰম্ভণি |
| খ্ৰী.পূ. ৫০০০-৩৫০০ | উবেইদ যুগ | প্ৰথম মন্দিৰ আৰু গাঁৱৰ বিকাশ |
| খ্ৰী.পূ. ৩৫০০-৩০০০ | উৰুক যুগ | চিত্ৰলিপি, প্ৰথম নগৰ |
| খ্ৰী.পূ. ৩০০০-২৩৫০ | সুমেৰীয় নগৰ-ৰাষ্ট্ৰ যুগ | উৰ, উৰুক, লাগাশ; কিউনিফৰ্মৰ পূৰ্ণ বিকাশ |
| খ্ৰী.পূ. ২৩৫০-২২০০ | একাডিয়ান যুগ | ছাৰ্গনৰ সাম্ৰাজ্য |
| খ্ৰী.পূ. ২১১২-২০০৪ | উৰৰ তৃতীয় ৰাজবংশ | উৰ-নাম্মুৰ আইন সংহিতা |
| খ্ৰী.পূ. ১৮৯৪-১৫৯৫ | পুৰণা বেবিলনীয় যুগ | হামুৰাবি, আইন সংহিতা |
| খ্ৰী.পূ. ৯০০-৬১২ | এছিৰীয়ান সাম্ৰাজ্য | নিনেভেহ, অশুৰবানিপালৰ গ্ৰন্থাগাৰ |
| খ্ৰী.পূ. ৬২৬-৫৩৯ | নৱ-বেবিলনীয় যুগ | নেবুকাদনেজাৰ, ঝুলন্ত উদ্যান |
| খ্ৰী.পূ. ৫৩৯ | পাৰস্য বিজয় | মেচোপটেমিয়া পাৰস্য সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ |
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ / ব্যাখ্যা |
|---|---|
| মেচোপটেমিয়া (Mesopotamia) | “দুখন নদীৰ মাজৰ ভূমি” — টিগ্ৰিচ আৰু ইউফ্ৰেটিচ নদীৰ মাজৰ অঞ্চল |
| কিউনিফৰ্ম (Cuneiform) | মেচোপটেমিয়াৰ কলিকাকৃতি লিখন প্ৰণালী |
| জিগুৰাট (Ziggurat) | স্তূপাকৃতি বহু-তলীয়া ইটাৰ মন্দিৰ |
| সুমেৰ (Sumer) | দক্ষিণ মেচোপটেমিয়াৰ প্ৰাচীনতম সভ্যতাৰ অঞ্চল |
| একাড (Akkad) | উত্তৰ-মধ্য মেচোপটেমিয়াৰ ছাৰ্গনৰ ৰাজ্য |
| বেবিলন (Babylon) | হামুৰাবিৰ ৰাজধানী, আধুনিক বাগদাদৰ ওচৰ |
| নিনেভেহ (Nineveh) | এছিৰীয়ান সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী |
| ছাৰ্গন (Sargon) | একাডৰ ৰজা; পৃথিৱীৰ প্ৰথম সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক |
| হামুৰাবি (Hammurabi) | বেবিলনৰ ৰজা; প্ৰথম লিখিত আইন সংহিতাৰ ৰচয়িতা |
| গিলগামেছ্ (Gilgamesh) | উৰুকৰ ৰজা; প্ৰাচীনতম মহাকাব্যৰ নায়ক |
| এডুব্বা (Edubba) | লিপিকাৰ প্ৰশিক্ষণৰ পাঠশালা |
| এপিক অফ গিলগামেছ্ | পৃথিৱীৰ প্ৰাচীনতম মহাকাব্য |
| লিপিকাৰ (Scribe) | লিখা-পঢ়াত পাৰদৰ্শী পেছাদাৰী লোক |
| চিত্ৰলিপি (Pictograph) | চিত্ৰৰ সহায়ত লিখা প্ৰাচীনতম লিপি |
| উৰ্বৰ অৰ্ধচন্দ্ৰ (Fertile Crescent) | মেচোপটেমিয়া আৰু সংলগ্ন অঞ্চলক সামৰি লোৱা উৰ্বৰ ভূমিৰ চাপৰ |
HSLC Guru-ত প্ৰকাশিত এই অধ্যায়টোৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ASSEB Class 11 ইতিহাস পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই উপাদান অধ্যয়ন কৰি উপকৃত হ’ব।