Class 11 History Chapter 11 — আধুনিকীকৰণৰ পথ (Paths to Modernization)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! ইয়াত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) Class 11 ইতিহাসৰ একাদশ অধ্যায় “আধুনিকীকৰণৰ পথ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু অধ্যায় সাৰাংশ দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়ত পূব এছিয়াৰ দুখন প্ৰধান দেশ — জাপান আৰু চীনৰ আধুনিকীকৰণৰ ভিন ভিন পথৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। জাপানে মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ (১৮৬৮)ৰ যোগেদি পশ্চিমীয়া মডেলত নিজকে আধুনিক কৰি তুলিলে, আনহাতে চীনে কুয়োমিন্তাং, কমিউনিষ্ট বিপ্লৱ আৰু সংস্কাৰৰ যোগেদি নিজস্ব পথ অনুসৰণ কৰিলে। উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই নোটছ অতি উপযোগী।
সাৰাংশ
জাপানৰ আধুনিকীকৰণ: জাপান এখন দ্বীপময় দেশ। ১৬০৩ৰ পৰা ১৮৬৭ লৈকে টোকুগাৱা শোগুনাটে জাপান শাসন কৰিছিল। এই কালছোৱাত সম্ৰাট নামমাত্ৰ মূৰব্বী আছিল আৰু প্ৰকৃত ক্ষমতা শোগুনৰ হাতত আছিল। ১৮৫৩ চনত আমেৰিকান কমোডৰ মেথিউ পেৰীয়ে জাপানক বাণিজ্যৰ বাবে দ্বাৰ মেলিবলৈ বাধ্য কৰিলে। ১৮৬৮ চনত শোগুনৰ পতন ঘটাই সম্ৰাট মুতছুহিতোক ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰলৈ ঘূৰাই অনা হ’ল — এইটোৱেই মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ (Meiji Restoration) নামে পৰিচিত। মেইজিৰ অৰ্থ “আলোকিত শাসন”। ৰাজধানী এডো (Edo)ক টোকিঅ’ (পূব ৰাজধানী) নাম দিয়া হ’ল। মেইজি চৰকাৰে “ফুকোকু কয়োহেই” (সমৃদ্ধ দেশ, শক্তিশালী সেনা) নীতি গ্ৰহণ কৰি পশ্চিমীয়া মডেলত শিক্ষা, সেনা, প্ৰশাসন, শিল্প আৰু কৃষিৰ আধুনিকীকৰণ কৰিলে। ১৮৭০ৰ পৰা বাধ্যতামূলক আৰু সাৰ্বজনীন প্ৰাথমিক শিক্ষা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হ’ল। ১৮৭২ চনত প্ৰথম ৰে’লপথ টোকিঅ’ৰ পৰা য’কোহামালৈ চলোৱা হ’ল। ছামুৰাইৰ বিশেষ অধিকাৰ ৰদ কৰি আধুনিক বাধ্যতামূলক সেনা ব্যৱস্থা গঠন কৰা হ’ল। জাইবাৎসু (Zaibatsu) নামৰ বৃহৎ ব্যৱসায়িক সংগঠনে দ্ৰুত শিল্পায়নত সহায় কৰিলে। ১৮৯৪-৯৫ চনত জাপানে চীনক আৰু ১৯০৪-০৫ চনত ৰাছিয়াক যুদ্ধত পৰাজিত কৰি বিশ্ব শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিলে। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত হিৰোছিমা আৰু নাগাছাকিত পৰমাণু বোমা বৰ্ষণৰ পিছত জাপান পৰাজিত হ’ল। তথাপি যুদ্ধ-পৰৱৰ্তী কালত মাৰ্কিন সহায় আৰু কঠোৰ পৰিশ্ৰমেৰে জাপানে দ্ৰুত পুনৰুদ্ধাৰ ঘটাই বিশ্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ অৰ্থনৈতিক শক্তিলৈ পৰিণত হ’ল।
চীনৰ আধুনিকীকৰণ: চীন বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰাচীন সভ্যতা। ১৮৩৯-৪২ আৰু ১৮৫৬-৬০ চনৰ আফিম যুদ্ধত চীন বৃটেইনৰ হাতত পৰাজিত হৈ অসম চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল। ১৯১১ চনত চান ইয়াত-চেনেৰ নেতৃত্বত শ্বিনহাই বিপ্লৱ ঘটি কুইং ৰাজবংশৰ পতন হ’ল আৰু চীন প্ৰজাতন্ত্ৰ স্থাপন হ’ল। চান ইয়াত-চেন আধুনিক চীনৰ জনক হিচাপে স্বীকৃত। তেওঁৰ কাৰ্যসূচী “সান মিন চু আই” (তিনি নীতি)ৰ ভিত্তিত আছিল — জাতীয়তাবাদ, গণতন্ত্ৰ আৰু সমাজবাদ (জনকল্যাণ)। চান ইয়াত-চেনৰ পিছত চিয়াং কাই-চেকৰ নেতৃত্বত কুয়োমিন্তাং (Kuomintang বা ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী দল)এ চীন শাসন কৰিলে। ১৯২১ চনত চীনা কমিউনিষ্ট পাৰ্টি গঠন হ’ল আৰু মাৱো জেডংৰ নেতৃত্বত কৃষকসকলৰ মাজত শক্তিশালী হ’ল। ১৯৩৪-৩৫ চনত মাৱোৱে দীঘল যাত্ৰা (Long March) পৰিচালনা কৰিলে। ১৯৪৯ চনৰ ১ অক্টোবৰত মাৱো জেডঙৰ নেতৃত্বত চীন গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ ঘোষণা কৰা হ’ল — এই কমিউনিষ্ট বিপ্লৱে চীনৰ ইতিহাসত নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিলে। ১৯৫৮ চনত মাৱোৱে “বৃহৎ সন্মুখ লম্ফ” (Great Leap Forward) আৰু ১৯৬৬-৭৬ চনত “সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ” (Cultural Revolution) পৰিচালনা কৰিলে। ১৯৭৮ চনৰ পৰা ডেং জিয়াওপিংৰ নেতৃত্বত চীনে “চাৰি আধুনিকীকৰণ” (কৃষি, উদ্যোগ, বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি, প্ৰতিৰক্ষা) আৰু খোলা দ্বাৰ নীতি (Open Door Policy) গ্ৰহণ কৰিলে। বাজাৰ অৰ্থনীতিৰ উপাদান সংযোগ কৰি কমিউনিষ্ট ব্যৱস্থাৰে চীনে আজি বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ অৰ্থনীতি হিচাপে স্থান লৈছে।
Summary
This chapter explores the contrasting paths of modernization taken by Japan and China. Japan’s Meiji Restoration of 1868 under Emperor Mutsuhito transformed it into a modern industrial-military power through Western-model reforms in education, army and industry. After WWII devastation, Japan rebuilt itself into a global economic giant. China’s path differed — from Sun Yat-sen’s 1911 Republican revolution and Kuomintang rule under Chiang Kai-shek, to Mao Zedong’s Communist Revolution of 1949, the Cultural Revolution, and finally Deng Xiaoping’s Open Door Policy and Four Modernizations from 1978 that turned China into a major world economy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ (Meiji Restoration) কি? ই কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৬৮ চনত জাপানৰ টোকুগাৱা শোগুনেটক উৎখাত কৰি সম্ৰাট মুতছুহিতোক ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰলৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা ঘটনাটোকেই মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ বুলি কোৱা হয়। মেইজিৰ অৰ্থ “আলোকিত শাসন”। এই পুনৰুদ্ধাৰে জাপানৰ আধুনিকীকৰণৰ পথ মুকলি কৰি দিলে।
প্ৰশ্ন ২: জাপানৰ আধুনিকীকৰণত মেইজি চৰকাৰে কি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ মেইজি চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ —
- “ফুকোকু কয়োহেই” (সমৃদ্ধ দেশ, শক্তিশালী সেনা) নীতি গ্ৰহণ।
- ৰাজধানী এডোক টোকিঅ’ নামকৰণ।
- ১৮৭০ৰ পৰা বাধ্যতামূলক আৰু সাৰ্বজনীন প্ৰাথমিক শিক্ষা।
- আধুনিক আৰু বাধ্যতামূলক সামৰিক সেৱা।
- জাইবাৎসু-ৰ যোগেদি দ্ৰুত শিল্পায়ন।
- ১৮৭২ চনত প্ৰথম ৰে’লপথ টোকিঅ’-য়’কোহামা।
- আধুনিক বেংক, ডাক আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থা।
- সামন্ততন্ত্ৰ ৰদ আৰু ছামুৰাইৰ বিশেষ অধিকাৰ বিলোপ।
প্ৰশ্ন ৩: জাইবাৎসু (Zaibatsu) কি?
উত্তৰঃ জাইবাৎসু হ’ল জাপানৰ পাৰিবাৰিক মালিকানাৰ অধীনত গঢ় লৈ উঠা বৃহৎ ব্যৱসায়িক সংগঠন। মিতছুবিছি, মিতছুই, ছুমিতোমো আদি জাইবাৎসুৱে জাপানৰ আধুনিক শিল্পায়নত প্ৰধান ভূমিকা পালন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: জাপানে কেনেকৈ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পুনৰুদ্ধাৰ ঘটাইছিল?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত জাপান সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংসপ্ৰাপ্ত আছিল। কিন্তু — (ক) মাৰ্কিন যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সহায়ত পুনৰ্নিৰ্মাণ, (খ) ১৯৪৭ চনৰ গণতান্ত্ৰিক সংবিধান গ্ৰহণ, (গ) সেনা ৰখাৰ অধিকাৰ ত্যাগ কৰি অৰ্থনীতিত মনোনিৱেশ, (ঘ) উচ্চ মানৰ শিক্ষা আৰু প্ৰযুক্তি, (ঙ) জনগণৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰম আৰু অনুশাসনৰ যোগেদি জাপানে দ্ৰুত পুনৰুদ্ধাৰ কৰি বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি হৈ পৰিল।
প্ৰশ্ন ৫: চান ইয়াত-চেন কোন আছিল? তেওঁৰ “তিনি নীতি” কি কি?
উত্তৰঃ চান ইয়াত-চেন (১৮৬৬-১৯২৫) আধুনিক চীনৰ জনক হিচাপে পৰিচিত। তেওঁ ১৯১১ চনৰ শ্বিনহাই বিপ্লৱৰ নেতৃত্ব দি কুইং ৰাজবংশৰ পতন ঘটাই চীন প্ৰজাতন্ত্ৰ স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ “সান মিন চু আই” বা তিনি নীতিকেইটা হ’ল —
- জাতীয়তাবাদ (Nationalism) — বিদেশী আধিপত্যৰ পৰা মুক্তি।
- গণতন্ত্ৰ (Democracy) — জনপ্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ।
- সমাজবাদ/জনকল্যাণ (Socialism/People’s Livelihood) — অৰ্থনৈতিক সমতা।
প্ৰশ্ন ৬: কুয়োমিন্তাং (Kuomintang) কি?
উত্তৰঃ কুয়োমিন্তাং হৈছে চীনৰ ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী দল, ১৯১২ চনত চান ইয়াত-চেনে স্থাপন কৰিছিল। চান ইয়াত-চেনৰ মৃত্যুৰ পিছত চিয়াং কাই-চেকে এই দলৰ নেতৃত্ব গ্ৰহণ কৰে। ১৯৪৯ চনত কমিউনিষ্ট বিপ্লৱৰ পিছত চিয়াং কাই-চেকৰ দল তাইৱানলৈ পলাই যায়।
প্ৰশ্ন ৭: মাৱো জেডঙৰ নেতৃত্বত চীনত কেনেকৈ কমিউনিষ্ট বিপ্লৱ সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰঃ মাৱো জেডঙে চীনৰ কৃষকসকলৰ মাজত সংগঠন সাজি কমিউনিষ্ট আন্দোলন বিস্তাৰ কৰে। ১৯৩৪-৩৫ চনত তেওঁ “দীঘল যাত্ৰা” (Long March) পৰিচালনা কৰি ৬,০০০ মাইল অতিক্ৰম কৰে। জাপান আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে আৰু চিয়াং কাই-চেকৰ কুয়োমিন্তাংৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘ গৃহযুদ্ধৰ অন্তত ১৯৪৯ চনৰ ১ অক্টোবৰত মাৱোৱে বেইজিঙৰ তিয়ানআনমেন স্কোৱেৰৰ পৰা চীন গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ ঘোষণা কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ (Cultural Revolution) কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৬ৰ পৰা ১৯৭৬ চনলৈ মাৱো জেডঙে আৰম্ভ কৰা ৰাজনৈতিক-সামাজিক আন্দোলনেই সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল পুৰণি সংস্কৃতি, পুৰণি অভ্যাস, পুৰণি চিন্তাধাৰা আৰু পুৰণি ৰীতি-নীতি দূৰ কৰি প্ৰকৃত সাম্যবাদী সমাজ গঢ়া। ৰেড গাৰ্ড নামৰ ছাত্ৰ-সংগঠনে এই আন্দোলনত প্ৰধান ভূমিকা পালন কৰে। কিন্তু ইয়াৰ ফলত শিক্ষা, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ ব্যাপক ক্ষতি হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ডেং জিয়াওপিঙৰ “চাৰি আধুনিকীকৰণ” আৰু “খোলা দ্বাৰ নীতি”ৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ মাৱোৰ মৃত্যুৰ পিছত ১৯৭৮ চনত ক্ষমতালৈ অহা ডেং জিয়াওপিঙে চীনৰ আধুনিকীকৰণৰ বাবে চাৰিটা ক্ষেত্ৰক প্ৰাধান্য দিলে — (১) কৃষি, (২) উদ্যোগ, (৩) বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি, (৪) প্ৰতিৰক্ষা। এই কাৰ্যসূচীক “চাৰি আধুনিকীকৰণ” বুলি কোৱা হয়। লগতে তেওঁ “খোলা দ্বাৰ নীতি” (Open Door Policy) গ্ৰহণ কৰি বিদেশী মূলধন, বাণিজ্য আৰু প্ৰযুক্তিক চীনত প্ৰৱেশৰ সুযোগ দিলে। বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (Special Economic Zones) প্ৰতিষ্ঠা কৰি বাজাৰ অৰ্থনীতিৰ উপাদান গ্ৰহণ কৰিলে। এই নীতিৰ ফলতে চীন আজি বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০: কমোডৰ মেথিউ পেৰীৰ ভ্ৰমণে জাপানৰ ইতিহাসত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ ১৮৫৩ চনত আমেৰিকান নৌ-সেনাৰ কমোডৰ মেথিউ পেৰীয়ে চাৰিখন যুদ্ধজাহাজেৰে এদো উপসাগৰত ভুমুকি মাৰি জাপানক বাণিজ্যৰ বাবে দ্বাৰ মেলিবলৈ বাধ্য কৰিলে। ১৮৫৪ চনত স্বাক্ষৰিত কানাগাৱা সন্ধিৰ যোগেদি জাপানে দীৰ্ঘকালীন বিচ্ছিন্নতা নীতি ত্যাগ কৰিলে। এই ঘটনাই শোগুনেটৰ দুৰ্বলতা প্ৰকাশ কৰিলে আৰু মেইজি পুনৰুদ্ধাৰৰ পথ মুকলি কৰিলে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১: আফিম যুদ্ধ (Opium Wars) কি? ইয়াৰ ফলাফল কি হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৮৩৯-৪২ আৰু ১৮৫৬-৬০ চনত চীন আৰু বৃটেইনৰ মাজত হোৱা দুখন যুদ্ধক আফিম যুদ্ধ বুলি কোৱা হয়। চীনে আফিম আমদানি বন্ধ কৰাৰ চেষ্টাত বৃটেইনৰ আক্ৰমণ হৈছিল। চীন পৰাজিত হৈ ১৮৪২ চনত নানকিং সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰি হংকং বৃটেইনক এৰি দিয়ে। এই যুদ্ধই চীনৰ “অপমানিত শতিকা”ৰ আৰম্ভণিৰ সংকেত দিছিল।
প্ৰশ্ন ১২: দীঘল যাত্ৰা (Long March) সম্পৰ্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৩৪-৩৫ চনত চীনা কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ ৰেড আৰ্মীয়ে কুয়োমিন্তাঙৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষাৰ্থে প্ৰায় ৬,০০০ মাইল (৯,৬০০ কিলোমিটাৰ) দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰা যাত্ৰাটোক দীঘল যাত্ৰা বুলি কোৱা হয়। মাৱো জেডঙে এই যাত্ৰাৰ নেতৃত্ব দিছিল আৰু ই কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ ভিতৰত তেওঁৰ নেতৃত্বক সুদৃঢ় কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: বৃহৎ সন্মুখ লম্ফ (Great Leap Forward) কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৮-৬২ চনত মাৱো জেডঙে আৰম্ভ কৰা চীনৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ৰূপান্তৰৰ এক বৃহৎ পৰিকল্পনাৰ নাম “বৃহৎ সন্মুখ লম্ফ”। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল চীনক দ্ৰুত কৃষি প্ৰধান অৰ্থনীতিৰ পৰা সমাজবাদী শিল্প সমাজলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা। কিন্তু এই পৰিকল্পনা ব্যৰ্থ হৈ ভয়ংকৰ আকাল হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: জাপানৰ সংবিধান (১৯৪৭) সম্পৰ্কে কি জানা?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত মাৰ্কিন অধিকাৰৰ অধীনত ১৯৪৭ চনত জাপানৰ নতুন সংবিধান প্ৰৱৰ্তিত হ’ল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ — (ক) সম্ৰাট প্ৰতীকী মূৰব্বী, (খ) সম্পূৰ্ণ গণতন্ত্ৰ, (গ) মৌলিক অধিকাৰৰ স্বীকৃতি, (ঘ) ৯ম অনুচ্ছেদৰ যোগেদি যুদ্ধ ত্যাগ আৰু সেনাহীনতা।
প্ৰশ্ন ১৫: জাপানে কিয় “সমৃদ্ধ দেশ, শক্তিশালী সেনা” (Fukoku Kyohei) নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া শক্তিৰ আগ্ৰাসনৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ আৰু আন্তৰ্জাতিক ক্ষেত্ৰত সম্মানজনক স্থান লাভ কৰিবলৈ জাপানে এই নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি আৰু সামৰিক শক্তি একেলগে বৃদ্ধি কৰাই আছিল ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
জাপান বনাম চীন — আধুনিকীকৰণৰ পথৰ তুলনা
| বৈশিষ্ট্য | জাপান | চীন |
|---|---|---|
| আৰম্ভণি | মেইজি পুনৰুদ্ধাৰ, ১৮৬৮ | শ্বিনহাই বিপ্লৱ, ১৯১১ / কমিউনিষ্ট বিপ্লৱ, ১৯৪৯ |
| নেতৃত্ব | সম্ৰাট মুতছুহিতো | চান ইয়াত-চেন, মাৱো জেডং, ডেং জিয়াওপিং |
| মডেল | পশ্চিমীয়া (পুঁজিবাদী) মডেল | প্ৰথমে চোভিয়েট কমিউনিষ্ট, পিছত মিশ্ৰিত |
| প্ৰক্ৰিয়া | উপৰৰ পৰা পৰিচালিত শান্তিপূৰ্ণ সংস্কাৰ | হিংসাত্মক বিপ্লৱ আৰু গৃহযুদ্ধ |
| অৰ্থনীতি | জাইবাৎসু-ভিত্তিক পুঁজিবাদ | পৰিকল্পিত অৰ্থনীতি, পিছত খোলা দ্বাৰ নীতি |
| শিক্ষা | বাধ্যতামূলক সাৰ্বজনীন শিক্ষা ১৮৭০ৰ পৰা | সাংস্কৃতিক বিপ্লৱে শিক্ষাৰ ক্ষতি কৰিছিল |
| প্ৰধান নীতি | ফুকোকু কয়োহেই | সান মিন চু আই / চাৰি আধুনিকীকৰণ |
| আজিৰ অৱস্থা | উন্নত গণতান্ত্ৰিক পুঁজিবাদী দেশ | একদলীয় কমিউনিষ্ট ৰাষ্ট্ৰ, বাজাৰ অৰ্থনীতি |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰে আপোনালোকৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। আন অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্যান্য পোষ্টবোৰ চাওক।