Class 11 History Chapter 1 — সময়ৰ আৰম্ভণিৰ পৰা (From the Beginning of Time)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ইয়াত আপুনি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ) Class 11 ইতিহাস (HS প্ৰথম বাৰ্ষিক) পাঠ্যপুথিৰ প্ৰথম অধ্যায় “সময়ৰ আৰম্ভণিৰ পৰা” (From the Beginning of Time)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ পাব। এই অধ্যায়টোৱে মানৱ জাতিৰ আৰম্ভণিৰ কাহিনী, হোমিনিড আৰু হোমো প্ৰজাতিৰ ক্ৰমবিকাশ, প্ৰাচীন প্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ, ভাষাৰ উদ্ভৱ আৰু আদিম মানৱ সমাজৰ গঠন সম্পৰ্কীয় বিষয়বস্তু চৰ্চা কৰিছে। NCERT Themes in World History পাঠ্যপুথিৰ Theme 1-ৰ পৰা সংগৃহীত এই বিষয়বস্তু সম্পূৰ্ণৰূপে অসমীয়া মাধ্যমত পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে উপযোগী।
সাৰাংশ
“সময়ৰ আৰম্ভণিৰ পৰা” অধ্যায়টোৱে পৃথিৱীৰ বুকুত মানৱ জাতিৰ উদ্ভৱ আৰু ক্ৰমবিকাশৰ সুবিশাল কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। আজিৰ পৰা প্ৰায় ৫.৬ নিযুত (৫৬ লাখ) বছৰ পূৰ্বে মানৱ জাতীয় প্ৰাণী হোমিনিডৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটিছিল। হোমিনিডসকল প্ৰাইমেট নামৰ বৃহৎ স্তন্যপায়ী জন্তুৰ এক উপশাখা যাৰ ভিতৰত বান্দৰ, এপ আৰু মানুহ অন্তৰ্ভুক্ত। হোমিনিডৰ ভিতৰত সৰ্বপ্ৰথমে আবিৰ্ভাৱ হোৱা প্ৰজাতিটো আছিল অষ্ট্ৰালপিথেকাছ (Australopithecus)। লেটিন শব্দ “অষ্ট্ৰাল” (অৰ্থ – দক্ষিণী) আৰু গ্ৰীক শব্দ “পিথেকাছ” (অৰ্থ – বান্দৰ)-ৰ পৰা এই নামটোৰ উদ্ভৱ। অষ্ট্ৰালপিথেকাছ প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰৰ পৰা ১ নিযুত বছৰ পূৰ্বলৈ জীয়াই আছিল। ইহঁতৰ মগজু সৰু আছিল আৰু দুই ভৰিৰে খোজ কঢ়িব পাৰিছিল।
হোমিনিডৰ পাছত আবিৰ্ভাৱ ঘটিছিল হোমো (Homo) প্ৰজাতিৰ। লেটিন ভাষাত “হোমো” শব্দটোৰ অৰ্থ “পুৰুষ” বা “মানুহ”। হোমোৰ প্ৰথম প্ৰজাতি আছিল হোমো হেবিলিচ (Homo Habilis), যিটো শব্দৰ অৰ্থ “সঁজুলি নিৰ্মাতা” (The Tool Maker)। ই প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ হৈছিল আৰু পাথৰৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰিছিল। ইথিওপিয়া আৰু কেনিয়াৰ পুৰাতাত্ত্বিক স্থানসমূহত হোমো হেবিলিচৰ সঁজুলি নিৰ্মাণৰ আদিম প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ইয়াৰ পাছত আহিল হোমো ইৰেক্টাছ (Homo Erectus) যিটোৰ অৰ্থ “দণ্ডায়মান পুৰুষ”। ই প্ৰায় ১.৭ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ হৈছিল। হোমো ইৰেক্টাছেই প্ৰথম জুইৰ ব্যৱহাৰ শিকিছিল আৰু আফ্ৰিকাৰ পৰা এছিয়া আৰু ইউৰোপলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ আছিল নিআন্দাৰথল (Homo Neanderthalensis), যি প্ৰায় ১,৩০,০০০-৩৫,০০০ বছৰ আগতে ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াত বাস কৰিছিল। ইহঁতে গুহাত বাস কৰিছিল, উন্নত সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু মৃত ব্যক্তিক কবৰ দিয়া প্ৰথা প্ৰচলিত কৰিছিল। আজিৰ আধুনিক মানুহ হোমো চেপিয়েন্স (Homo Sapiens) — যিটো শব্দৰ অৰ্থ “চিন্তাশীল বা জ্ঞানী পুৰুষ” — প্ৰায় ১,৯৫,০০০ বছৰ পূৰ্বে আফ্ৰিকাত আবিৰ্ভাৱ হৈছিল। আফ্ৰিকান আৰম্ভণি (African Origin) মতবাদ অনুসৰি, সকলো আধুনিক মানুহৰ পূৰ্বপুৰুষ আফ্ৰিকাৰ পৰা সমগ্ৰ পৃথিৱীলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
আদিম মানুহে খাদ্য সংগ্ৰহ, চিকাৰ আৰু মৃত জন্তুৰ মাংস ব্যৱহাৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল। প্ৰায় ৫,০০,০০০ বছৰ আগতে পৰিকল্পিত চিকাৰ আৰম্ভ হৈছিল। প্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি — হাত-কুঠাৰ, ফলক, বৰছা, ধনু-কাঁড় — ক্ৰমে উন্নত হৈ গৈছিল। প্ৰায় ৩৫,০০০ বছৰ আগতে আঁতৰৰ পৰা চিকাৰ কৰিব পৰা অস্ত্ৰ আৰু হাড়ৰ সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হৈছিল। ২১,০০০ বছৰ আগতে চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ হৈছিল। ভাষাৰ বিকাশো এই সময়ৰে। হাতৰ ভঙ্গীমা, গান গোৱাৰ দৰে শব্দ, আৰু অন্যান্য প্ৰাইমেটৰ অনুকৰণৰ পৰা ক্ৰমে উন্নত ভাষাৰ উদ্ভৱ হৈছিল।
প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল উত্তৰ স্পেইনৰ আলটামিৰা গুহা, যি ১৮৭৯ চনত মাৰ্চেলিনো ছাঞ্জ-দে-ছাঁওটোলাই আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ফ্ৰান্সৰ লাচ্ক’ক্স গুহাত পোৱা গুহাচিত্ৰৰ যোগেদি আদিম মানুহৰ শিল্প-প্ৰতিভাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। এই গুহাচিত্ৰসমূহ ৩০,০০০-১২,০০০ বছৰ পুৰণি। জীৱাশ্ম, পাথৰৰ সঁজুলি, হাড়ৰ অৱশেষ আদি প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণে আদিম মানুহৰ জীৱনৰ ছবি আঁকি দিয়ে। চাৰ্লছ ডাৰউইনে ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত “On the Origin of Species” নামৰ পুথিত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ মাধ্যমেদি প্ৰজাতিৰ বিৱৰ্তনৰ তত্ত্ব দাঙি ধৰিছিল। এই তত্ত্বই মানৱ ক্ৰমবিকাশ অধ্যয়নৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
Summary (English)
This chapter From the Beginning of Time traces human evolution from approximately 5.6 million years ago when the earliest hominids appeared on earth. Hominids — including Australopithecus, Homo Habilis (the tool maker), Homo Erectus (upright man), Neanderthals, and Homo Sapiens (the wise human) — evolved gradually with increasing brain size, refined tool use, and complex social behaviour. The African Origin theory holds that all modern humans descend from ancestors who migrated out of Africa. Charles Darwin’s evolution theory in On the Origin of Species (1859) provided the scientific framework. Archaeological evidence — fossils, stone tools, cave paintings at Altamira and Lascaux, sewing needles, hunting weapons — illustrates how early humans developed hunting, gathering, fire use, language, and art over millions of years.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। আজিৰ পৰা কিমান বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীত মানৱ জাতীয় প্ৰাণীৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটিছিল?
উত্তৰঃ আজিৰ পৰা প্ৰায় ৫.৬ নিযুত (৫৬ লাখ) বছৰ পূৰ্বে।
প্ৰশ্ন ২। “On the Origin of Species” পুথিখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰউইন (Charles Darwin)। এই পুথিখন ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩। “হোমো চেপিয়েন্স” শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “হোমো চেপিয়েন্স” শব্দটোৰ অৰ্থ “চিন্তাশীল বা জ্ঞানী পুৰুষ” (Wise or Thinking Man)।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰাইমেট মানে কি?
উত্তৰঃ প্ৰাইমেট হ’ল বৃহৎ স্তন্যপায়ী জন্তুৰ এক উপশাখা য’ত বান্দৰ, এপ আৰু মানুহ অন্তৰ্ভুক্ত। ইহঁতৰ শৰীৰত নোম থাকে আৰু সন্তানক বহুদিন লালন-পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। অষ্ট্ৰালপিথেকাছ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ এই শব্দটো লেটিন আৰু গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে। লেটিন “অষ্ট্ৰাল” (Austral) মানে দক্ষিণী আৰু গ্ৰীক “পিথেকাছ” (Pithecus) মানে বান্দৰ।
প্ৰশ্ন ৬। চিকাৰ কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ চিকাৰ প্ৰায় ২ নিযুত বছৰ পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু পৰিকল্পিত চিকাৰৰ প্ৰমাণ ৫,০০,০০০ বছৰ পূৰ্বৰ।
প্ৰশ্ন ৭। হোমো হেবিলিচ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ হোমো হেবিলিচ শব্দটোৰ অৰ্থ “সঁজুলি নিৰ্মাতা” (The Tool Maker)।
প্ৰশ্ন ৮। তুষাৰ যুগ (বৰফ যুগ) কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ তুষাৰ যুগ প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। হোমো ইৰেক্টাছৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ হোমো ইৰেক্টাছৰ অৰ্থ “দণ্ডায়মান পুৰুষ” (Upright Man)। দুই ভৰিৰে সিধাকৈ দাং খাই খোজ কাঢ়িব পৰা প্ৰথম মানৱ প্ৰজাতি।
প্ৰশ্ন ১০। হাডজা সকল কোন?
উত্তৰঃ হাডজা সকল হ’ল এক খাদ্য সংগ্ৰাহক চিকাৰী গোট, যিসকল তাঞ্জানিয়াৰ ৰিফ্ট উপত্যকাৰ এয়াছি হ্ৰদৰ ওচৰৰ অঞ্চলত বাস কৰিছিল আৰু এতিয়াও কিছু সংখ্যকে সেই জীৱনশৈলী অনুসৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১১। আলটামিৰা গুহাটো কোন চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল?
উত্তৰঃ আলটামিৰা গুহাটো ১৮৭৯ চনত মাৰ্চেলিনো ছাঞ্জ-দে-ছাঁওটোলাই (Marcelino Sanz de Sautuola) আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১২। জীৱাশ্ম কি?
উত্তৰঃ জীৱাশ্ম হ’ল লক্ষ লক্ষ বছৰ পুৰণি উদ্ভিদ, জন্তু বা মানুহৰ শিলালৈ ৰূপান্তৰিত অৱশেষ যিবোৰ পৃথিৱীৰ মাটিৰ গভীৰ স্তৰত সংৰক্ষিত হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ১৩। চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰঃ চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ প্ৰায় ২১,০০০ বছৰ আগতে হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। জুইৰ ব্যৱহাৰৰ নিদৰ্শন কিমান বছৰ পূৰ্বে পোৱা গৈছে?
উত্তৰঃ জুইৰ ব্যৱহাৰৰ আদিম প্ৰমাণ প্ৰায় ১৪ লাখ (১.৪ নিযুত) বছৰ পূৰ্বৰ। কেনিয়াৰ চেছৱাঞ্জা আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ছোৱান্টক্ৰাঁছত এই প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
প্ৰশ্ন ১৫। বৰফ যুগৰ অন্ত কিমান বছৰ আগেয়ে পৰিছিল?
উত্তৰঃ বৰফ যুগৰ অন্ত প্ৰায় ১৩,০০০ বছৰ আগেয়ে পৰিছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। হোমিনিড কি? ইহঁতৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ হোমিনিড হ’ল প্ৰাইমেট পৰিয়ালৰ ভিতৰৰ এক উপশাখা য’ত আধুনিক মানুহৰ পূৰ্বপুৰুষসকল আৰু বৰ্তমানৰ মানুহ অন্তৰ্ভুক্ত। হোমিনিডৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— (১) দুই ভৰিৰে সিধাকৈ দাং খাই খোজ কাঢ়িব পৰা ভঙ্গী, (২) তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মগজু, (৩) সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু ব্যৱহাৰৰ পাৰদৰ্শিতা থকা হাত, (৪) চিন্তা আৰু যোগাযোগৰ ক্ষমতা, (৫) সমাজবদ্ধভাৱে জীৱন-যাপন কৰা প্ৰৱণতা। হোমিনিডৰ ভিতৰত অষ্ট্ৰালপিথেকাছ আৰু হোমো প্ৰজাতিৰ সকলো সদস্য (হেবিলিচ, ইৰেক্টাছ, নিআন্দাৰথল, চেপিয়েন্স) অন্তৰ্ভুক্ত।
প্ৰশ্ন ২। আফ্ৰিকান আৰম্ভণি (African Origin) মতবাদ কি?
উত্তৰঃ আফ্ৰিকান আৰম্ভণি মতবাদ অনুসৰি, আধুনিক হোমো চেপিয়েন্সৰ আবিৰ্ভাৱ আফ্ৰিকা মহাদেশতেই হৈছিল আৰু পাছত তেওঁলোকে আফ্ৰিকাৰ পৰা এছিয়া, ইউৰোপ, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু আমেৰিকা মহাদেশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল। ১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে আফ্ৰিকাত আবিৰ্ভাৱ হোৱা হোমো চেপিয়েন্সৰ পৰাই বৰ্তমানৰ সকলো মানুহৰ উদ্ভৱ। জীৱাশ্ম প্ৰমাণ আৰু DNA অধ্যয়নৰ যোগেদি এই মতবাদ সমৰ্থিত। আফ্ৰিকাৰ ৰিফ্ট উপত্যকাত (ইথিওপিয়া, কেনিয়া, তাঞ্জানিয়া) প্ৰাচীনতম মানৱ জীৱাশ্ম পোৱা গৈছে।
প্ৰশ্ন ৩। আদিম মানুহে কেনেদৰে খাদ্য সংগ্ৰহ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আদিম মানুহে চাৰিটা প্ৰধান উপায়ত খাদ্য সংগ্ৰহ কৰিছিল— (১) সংগ্ৰহ: ফল, মূল, বীজ, পাত, মৌ আদি সংগ্ৰহ কৰিছিল, (২) চিকাৰ: ক্ষুদ্ৰ আৰু ডাঙৰ জন্তু চিকাৰ কৰিছিল, (৩) মৃত জন্তুৰ মাংস ব্যৱহাৰ: ডাঙৰ চিকাৰী জন্তুই হত্যা কৰা মৃত জন্তুৰ মাংস খাইছিল, (৪) মাছ ধৰা: নদী, হ্ৰদ, সাগৰৰ পৰা মাছ ধৰিছিল। প্ৰথমে ইহঁতে কেৱল সংগ্ৰহ কৰিছিল কিন্তু ক্ৰমে চিকাৰ আৰু পাছত পৰিকল্পিত চিকাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। প্ৰায় ১২,০০০ বছৰ আগতে কৃষি আৰু পশুপালনৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে খাদ্য উৎপাদনৰ যুগ আৰম্ভ হয়।
প্ৰশ্ন ৪। হোমো হেবিলিচ আৰু হোমো ইৰেক্টাছৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ হোমো হেবিলিচ প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ হৈছিল আৰু “সঁজুলি নিৰ্মাতা” নামেৰে জনাজাত। ইহঁতৰ মগজুৰ আকাৰ আছিল প্ৰায় ৬৫০-৮০০ ঘন চে.মি.। ইহঁতে আদিম পাথৰৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰিব পাৰিছিল কিন্তু এতিয়াও বহু বৈশিষ্ট্য বান্দৰৰ দৰে আছিল। অন্যহাতে হোমো ইৰেক্টাছ প্ৰায় ১.৭ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ হৈছিল আৰু “দণ্ডায়মান পুৰুষ” নামেৰে জনাজাত। ইহঁতৰ মগজুৰ আকাৰ ৮৫০-১১০০ ঘন চে.মি. আছিল। হোমো ইৰেক্টাছেই প্ৰথম জুইৰ ব্যৱহাৰ শিকিছিল, উন্নত হাত-কুঠাৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু আফ্ৰিকাৰ পৰা এছিয়া-ইউৰোপলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫। নিআন্দাৰথল মানুহৰ বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিআন্দাৰথল (Homo Neanderthalensis) মানুহ প্ৰায় ১,৩০,০০০ বছৰৰ পৰা ৩৫,০০০ বছৰ আগেয়েলৈ ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াত বাস কৰিছিল। মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ— (১) মগজুৰ আকাৰ আধুনিক মানুহৰ সমান বা সামান্য বেছি (১৪০০-১৬০০ ঘন চে.মি.), (২) মজবুত শৰীৰ, ডাঙৰ ভ্ৰূ, চাপি যোৱা কপাল, (৩) গুহাত বাস কৰিছিল, (৪) উন্নত পাথৰৰ সঁজুলি (Mousterian Tools) নিৰ্মাণ কৰিছিল, (৫) চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহৰ মাধ্যমেদি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিল, (৬) মৃত ব্যক্তিক কবৰ দিয়াৰ প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল। জাৰৰ অঞ্চলৰ পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ ইহঁতৰ শৰীৰ গঠন বিশেষভাৱে অভিযোজিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৬। চাৰ্লছ ডাৰউইনৰ বিৱৰ্তন তত্ত্ব সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ইংৰাজ প্ৰকৃতিবিদ চাৰ্লছ ডাৰউইনে (১৮০৯-১৮৮২) ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশ কৰা “On the Origin of Species” পুথিত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ (Natural Selection) মাধ্যমেদি প্ৰজাতিৰ বিৱৰ্তন তত্ত্ব দাঙি ধৰিছিল। মূল কথা— (১) সকলো প্ৰাণী এক সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা ক্ৰমে বিৱৰ্তিত হৈ আহিছে, (২) পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাব পৰা প্ৰাণীয়েহে জীয়াই থাকে আৰু সন্তানপ্ৰজনন কৰে — এইটোকেই “যোগ্যতমৰ জীৱন” (Survival of the Fittest) বুলি কোৱা হয়, (৩) লাহে লাহে পৰিৱৰ্তনৰ যোগেদি নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হয়। মানুহো বান্দৰ-জাতীয় পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা ক্ৰমে বিৱৰ্তিত হৈ আহিছে। এই তত্ত্বই মানৱ ক্ৰমবিকাশ অধ্যয়নৰ বৈজ্ঞানিক ভেটি স্থাপন কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৭। গুহাচিত্ৰৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গুহাচিত্ৰ হ’ল আদিম মানুহে গুহাৰ দেৱালত আঁকি যোৱা চিত্ৰ। উত্তৰ স্পেইনৰ আলটামিৰা গুহা আৰু দক্ষিণ ফ্ৰান্সৰ লাচ্ক’ক্স গুহাৰ চিত্ৰবোৰ ৩০,০০০-১২,০০০ বছৰ পুৰণি। ইয়াত গৰু, ঘোঁৰা, হৰিণা, মামথ, গঁড়, সিংহ, ভালুক, হাইনা আদিৰ ছবি আছে। গুৰুত্ব— (১) আদিম মানুহৰ শিল্প-প্ৰতিভাৰ সাক্ষ্য, (২) সেই সময়ৰ পশু-জগতৰ পৰিচয় দিয়ে, (৩) চিকাৰৰ আগতে কৰা ধৰ্মীয় বা যাদুকৰী আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সম্ভাৱনা প্ৰকাশ কৰে, (৪) আদিম মানুহৰ কল্পনা, পৰ্যবেক্ষণ-শক্তি আৰু যোগাযোগৰ ক্ষমতাৰ প্ৰমাণ দিয়ে, (৫) সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ আদিম ৰূপ বুজিবলৈ সহায়ক।
প্ৰশ্ন ৮। আদিম মানুহৰ ভাষা বিকাশৰ স্তৰসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাষা বিকাশ সম্পৰ্কে চাৰিটা প্ৰধান মতবাদ আছে— (১) হোমিনিডৰ ভাষা: হাতৰ ভঙ্গীমা বা শৰীৰৰ অংগ-পৰিচালনাত নিহিত আছিল, (২) গান-বাদনৰ ভাষা: বাচন-যন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰেৰে গান বা সুৰৰ দৰে আদিম শব্দৰ উদ্ভৱ, (৩) আহ্বান বা আদেশৰ ভাষা: চিকাৰ বা যৌথ কামৰ সময়ত পশু-পক্ষীৰ আহ্বান অনুকৰণ কৰা, (৪) উন্নত ভাষা: প্ৰায় ৫০,০০০-৪০,০০০ বছৰ আগতে হোমো চেপিয়েন্সৰ মুখেৰে স্পষ্ট ভাষা বিকাশ ঘটে। ভাষা বিকাশৰ প্ৰমাণ স্বৰূপে গুহাচিত্ৰ, সঁজুলি নিৰ্মাণৰ ক্ৰমিক উন্নতি আৰু সমাজবদ্ধ চিকাৰৰ প্ৰমাণসমূহক উল্লেখ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰ ভিত্তিত আদিম মানুহৰ জীৱন কেনেদৰে পুনৰ গঠন কৰা যায়?
উত্তৰঃ প্ৰত্নতত্ত্ববিদসকলে নিম্নোক্ত প্ৰমাণৰ ভিত্তিত আদিম মানুহৰ জীৱন পুনৰ গঠন কৰে— (১) জীৱাশ্ম: হাড়, কঙ্কাল, খুলিৰ পৰা শৰীৰ গঠন আৰু মগজুৰ আকাৰ জনা যায়, (২) সঁজুলি: পাথৰ, হাড়, কাঠৰ সঁজুলিয়ে প্ৰযুক্তিৰ স্তৰ দেখুৱায়, (৩) চিকাৰৰ অৱশেষ: জন্তুৰ হাড়, পশুৰ পদচিহ্ন আদিয়ে চিকাৰৰ পদ্ধতি কয়, (৪) গুহাচিত্ৰ আৰু খোদিত মূৰ্তি: শিল্প-সংস্কৃতিৰ আভাস দিয়ে, (৫) জুইৰ অৱশেষ: পোৰা কাঠ-ছাইয়ে জুইৰ ব্যৱহাৰ প্ৰমাণিত কৰে, (৬) কবৰ-স্থল: ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু সামাজিক ৰীতিৰ সংকেত দিয়ে। এই প্ৰমাণসমূহ ৰেডিঅ’কাৰ্বন তাৰিখ-নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতিৰে বয়স নিৰ্ণয় কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০। তুষাৰ যুগে আদিম মানুহৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আৰম্ভ হোৱা তুষাৰ যুগ (Ice Age)ৰ প্ৰভাৱ আছিল— (১) পৃথিৱীৰ বহু অঞ্চল বৰফেৰে ঢকা পৰিল, (২) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণ পৰিৱৰ্তন হ’ল, (৩) মানুহে জাৰৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে গুহাত আশ্ৰয় ল’ব লগা হ’ল আৰু পশুৰ ছালেৰে কাপোৰ বনাবলৈ শিকিল, (৪) জুইৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিল, (৫) চিকাৰ আৰু খাদ্য সংগ্ৰহৰ ধৰণ পৰিৱৰ্তিত হ’ল, (৬) কিছুমান প্ৰজাতি বিলুপ্ত হ’ল আৰু কিছুমান নতুন পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই ল’লে, (৭) সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ নামি যোৱাত কিছুমান ভূমি-সংযোগ সৃষ্টি হ’ল যাৰ যোগেদি মানুহে নতুন অঞ্চললৈ যাব পাৰিলে। বৰফ যুগৰ অন্ত প্ৰায় ১৩,০০০ বছৰ আগেয়ে পৰিল।
প্ৰশ্ন ১১। হাডজা মানুহৰ জীৱনশৈলী বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হাডজা সকল হ’ল উত্তৰ তাঞ্জানিয়াৰ এয়াছি হ্ৰদৰ ওচৰৰ এক চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জনগোষ্ঠী যিসকলে আজিও আদিম জীৱনশৈলী অনুসৰণ কৰে। বৈশিষ্ট্য— (১) ৮০% খাদ্য সংগ্ৰহৰ পৰা আৰু বাকীখিনি চিকাৰৰ পৰা পায়, (২) ভূমিৰ ওপৰত কোনো ব্যক্তিগত মালিকানা নাই, (৩) ভ্ৰাম্যমাণ জীৱনশৈলী, ৰাতিৰ আশ্ৰয়স্থল সঘনাই সলায়, (৪) ক্ষুদ্ৰ গোটত (২০-৩০ জন) বাস কৰে, (৫) সম্পদ অংশীদাৰিত্বমূলকভাৱে ভাগ কৰে, (৬) লিংগ-সমতা প্ৰচলিত। এই জীৱনশৈলী আদিম মানুহৰ সমাজ-অৰ্থনীতি বুজিবলৈ এক জীৱন্ত নমুনা বুলি বিবেচিত।
প্ৰশ্ন ১২। জুইৰ আৱিষ্কাৰে মানৱ সমাজত কি পৰিৱৰ্তন আনিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১৪ লাখ বছৰ আগতে হোমো ইৰেক্টাছে জুইৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। প্ৰভাৱ— (১) ৰন্ধন: কেঁচা মাংসৰ পৰিবৰ্তে ৰান্ধি খোৱাৰ ফলত হজম সহজ হ’ল আৰু পুষ্টিৰ মাত্ৰা বাঢ়িল, (২) উষ্ণতা: জাৰৰ পৰা ৰক্ষা পালে আৰু শীতল অঞ্চলত বাস কৰিব পাৰিলে, (৩) সুৰক্ষা: জুইৰ ভয়ত হিংস্ৰ জন্তুৱে আক্ৰমণ নকৰিল, (৪) পোহৰ: গুহাত পোহৰ পালে আৰু ৰাতিৰ সময়তো কাম কৰিব পাৰিলে, (৫) সঁজুলি নিৰ্মাণ: জুইৰ ব্যৱহাৰেৰে কাঠৰ নুৰাৰ ফলা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ধাতু গলোৱা সম্ভৱ হ’ল, (৬) সামাজিক বিকাশ: জুইৰ চাৰিওফালে গোট হৈ বহি কথা পতা, ভাষা বিকাশ আৰু সামাজিক বন্ধন দৃঢ় হোৱাৰ সুযোগ পালে। জুইৰ আৱিষ্কাৰক মানৱ সভ্যতাৰ এক যুগান্তকাৰী ঘটনা বুলি বিবেচনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। প্ৰাইমেট আৰু হোমিনিডৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰাইমেট হ’ল বৃহৎ স্তন্যপায়ী জন্তুৰ এক বিশাল শ্ৰেণী য’ত বান্দৰ, এপ আৰু মানুহ অন্তৰ্ভুক্ত। প্ৰাইমেটৰ শৰীৰত নোম থাকে, সন্তানক বহু সময় লালন-পালন কৰে আৰু গছত বাস কৰে। হোমিনিড হ’ল প্ৰাইমেটৰ এক উপশাখা য’ত মানুহ আৰু মানুহৰ পূৰ্বপুৰুষসকল অন্তৰ্ভুক্ত। হোমিনিডৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল— দুই ভৰিৰে দাং খাই খোজ কাঢ়িব পৰা, ডাঙৰ মগজু, সঁজুলি ব্যৱহাৰ আৰু সিধাকৈ থিয় হোৱা ভঙ্গী। প্ৰায় ২৪ নিযুত বছৰ আগতে প্ৰাইমেটৰ পৰা হোমিনয়েড আৰু পাছত হোমিনিডৰ উদ্ভৱ হৈছিল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। অষ্ট্ৰালপিথেকাছৰ পৰা হোমো চেপিয়েন্সলৈ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ ক্ৰমবিকাশ এক সুদীৰ্ঘ প্ৰক্ৰিয়া যি লক্ষ লক্ষ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।
(১) অষ্ট্ৰালপিথেকাছ (Australopithecus): প্ৰায় ৫.৬ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আফ্ৰিকাত আবিৰ্ভাৱ হোৱা প্ৰথম হোমিনিড। ইহঁতে দুই ভৰিৰে খোজ কাঢ়িব পাৰিছিল। মগজুৰ আকাৰ আছিল ৪০০-৫০০ ঘন চে.মি. (চিম্পাঞ্জীৰ সমান)। উচ্চতা ৩.৫-৫ ফুট, ওজন ২৫-৪০ কিলোগ্ৰাম। ১৯৭৪ চনত ইথিওপিয়াত পোৱা “লুচি” নামৰ কঙ্কালটো অষ্ট্ৰালপিথেকাছৰ আছিল।
(২) হোমো হেবিলিচ (Homo Habilis): প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ। “সঁজুলি নিৰ্মাতা” নামেৰে জনাজাত। মগজু ৬৫০-৮০০ ঘন চে.মি.। আদিম পাথৰৰ সঁজুলি (Oldowan tools) নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাঞ্জানিয়াৰ অলডুৱাই গৰ্জত প্ৰাচীনতম প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
(৩) হোমো ইৰেক্টাছ (Homo Erectus): প্ৰায় ১.৭ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আবিৰ্ভাৱ। “দণ্ডায়মান পুৰুষ”। মগজু ৮৫০-১১০০ ঘন চে.মি.। জুইৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰিলে। উন্নত হাত-কুঠাৰ (Acheulian tools) নিৰ্মাণ কৰিছিল। আফ্ৰিকাৰ পৰা এছিয়া (যাভা মেন, পেকিং মেন), ইউৰোপলৈ সম্প্ৰসাৰিত হ’ল।
(৪) হোমো নিআন্দাৰথল (Homo Neanderthalensis): ১,৩০,০০০-৩৫,০০০ বছৰ পূৰ্বে ইউৰোপ আৰু পশ্চিম এছিয়াত বাস কৰিছিল। মজবুত শৰীৰ, ১৪০০-১৬০০ ঘন চে.মি. মগজু। মৌছ্টেৰিয়ান সঁজুলি, গুহাবাস, কবৰ-প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল।
(৫) হোমো চেপিয়েন্স (Homo Sapiens): প্ৰায় ১,৯৫,০০০ বছৰ পূৰ্বে আফ্ৰিকাত আবিৰ্ভাৱ। “জ্ঞানী মানুহ”। মগজু ১৩০০-১৪০০ ঘন চে.মি.। আফ্ৰিকাৰ পৰা পৃথিৱীৰ সকলো অঞ্চললৈ সম্প্ৰসাৰিত হ’ল। উন্নত ভাষা, শিল্প-সংস্কৃতি, কৃষি (১২,০০০ বছৰ আগতে) আৰু সভ্যতাৰ গঠন কৰিলে। বৰ্তমানৰ সকলো মানুহ এই প্ৰজাতিৰ। প্ৰতিটো স্তৰত মগজুৰ আকাৰ বাঢ়িল, সঁজুলি উন্নত হ’ল আৰু সামাজিক জটিলতা বৃদ্ধি পালে।
প্ৰশ্ন ২। আদিম মানুহৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু ব্যৱহাৰৰ ক্ৰমবিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সঁজুলি নিৰ্মাণ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ইথিওপিয়া আৰু কেনিয়াৰ পুৰাতাত্ত্বিক স্থানসমূহত আদিম পাথৰৰ সঁজুলিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।
(১) ওল্ডোৱান যুগ (Oldowan, ২৫ লাখ বছৰ আগতে): হোমো হেবিলিচে নিৰ্মাণ কৰা সকলোতকৈ আদিম সঁজুলি। সাধাৰণ পাথৰৰ ফলা, কোৰা শিলৰ টুকুৰা।
(২) আছিউলিয়ান যুগ (Acheulian, ১৭ লাখ বছৰ আগতে): হোমো ইৰেক্টাছে নিৰ্মাণ কৰা উন্নত হাত-কুঠাৰ। দুয়োপিনে ফলা থকা, প্ৰতিসাম্য আকৃতিৰ। আফ্ৰিকা, এছিয়া, ইউৰোপত পোৱা গৈছে।
(৩) মৌছ্টেৰিয়ান যুগ (Mousterian, ১,৩০,০০০ বছৰ আগতে): নিআন্দাৰথলে নিৰ্মাণ কৰা ফলা-সঁজুলি। তীক্ষ্ণ ফলা, ছুৰিকা, খোদিতকৃত সঁজুলি।
(৪) উচ্চ পেলিঅলিথিক যুগ (৩৫,০০০ বছৰ আগতে): হোমো চেপিয়েন্সে নিৰ্মাণ কৰা ক্ষুদ্ৰ-সঁজুলি (microliths)। ধনু-কাঁড়, বৰছা, ছেগ, দূৰৰ পৰা আক্ৰমণ কৰিব পৰা অস্ত্ৰ। হাড়, শিং, হাতীদাঁতেৰে সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰম্ভ হ’ল।
(৫) ২১,০০০ বছৰ আগতে: চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ। চিলোৱা কাপোৰ পিন্ধাৰ আৰম্ভণি।
(৬) ১২,০০০ বছৰ আগতে: নিঅলিথিক বিপ্লৱ। কৃষি, পশুপালন, পুতলা-পাত্ৰ, লাঙল, চকা ইত্যাদিৰ আৱিষ্কাৰ। সঁজুলিৰ এই ক্ৰমিক উন্নতিয়ে চিকাৰৰ দক্ষতা, খাদ্য সংগ্ৰহ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাব পৰা ক্ষমতা বঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ৩। আদিম মানুহৰ ভাষাৰ বিকাশ সম্পৰ্কে বিস্তৃত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাষা মানুহৰ এক অনন্য বৈশিষ্ট্য। আদিম মানুহৰ ভাষাৰ বিকাশ এক ক্ৰমিক প্ৰক্ৰিয়া।
(১) আৰম্ভণিৰ স্তৰ: আদিম হোমিনিডে হাতৰ ভঙ্গীমা, মুখৰ ভঙ্গী, শৰীৰৰ অংগ-পৰিচালনাৰ যোগেদি যোগাযোগ কৰিছিল। চিৎকাৰ, আৰ্তনাদৰ দ্বাৰা আবেগ প্ৰকাশ কৰিছিল।
(২) প্ৰাণীৰ আহ্বানৰ অনুকৰণ: চিকাৰ বা পশু-চাৰ্য্যাৰ সময়ত পশু-পক্ষীৰ মাত অনুকৰণ কৰিছিল। ই ভাষাৰ আদিম ৰূপ।
(৩) গান-বাদনৰ ভাষা: বাচন-যন্ত্ৰৰ ক্ৰমিক বিকাশৰ ফলত গান গোৱাৰ দৰে সুৰৰ শব্দৰ উদ্ভৱ। সংগীতৰ আদিম ৰূপ।
(৪) শৰীৰিক অভিযোজন: হোমো ইৰেক্টাছ আৰু পৰৱৰ্তীসকলৰ মাজত স্বৰ-যন্ত্ৰ (larynx)ৰ অৱস্থান নামি অহাত স্পষ্ট ধ্বনি উচ্চাৰণ সম্ভৱ হ’ল। ব্ৰোকা’ছ এৰিয়া (Broca’s area) নামৰ মগজুৰ অংশৰ বিকাশে ভাষাৰ ক্ষমতা বঢ়ালে।
(৫) উন্নত ভাষাৰ আবিৰ্ভাৱ: প্ৰায় ৫০,০০০-৪০,০০০ বছৰ আগতে হোমো চেপিয়েন্সৰ মুখেৰে স্পষ্ট, জটিল ভাষা বিকাশ লাভ কৰিলে। ই গুহাচিত্ৰ, সঁজুলিৰ ক্ৰমিক উন্নতি, যৌথ চিকাৰ, ধৰ্মীয় আচাৰ আদিৰ পৰাই প্ৰমাণিত।
(৬) সামাজিক প্ৰভাৱ: ভাষাৰ বিকাশৰ ফলত (ক) যৌথ কাম কৰিব পাৰিলে, (খ) জ্ঞান এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ স্থানান্তৰিত হ’ল, (গ) সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিল, (ঘ) ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু কাহিনী-কথন আৰম্ভ হ’ল। ভাষাৰ আবিৰ্ভাৱে মানৱ সভ্যতাক জিৱ-জগতৰ অন্যান্য প্ৰাণীৰ পৰা বিশিষ্ট কৰি তুলিলে।
প্ৰশ্ন ৪। আফ্ৰিকান আৰম্ভণি মতবাদ আৰু আঞ্চলিক ক্ৰমবিকাশ মতবাদৰ মাজত পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে দুটা প্ৰধান মতবাদ প্ৰচলিত— আফ্ৰিকান আৰম্ভণি (Out of Africa / Replacement Model) আৰু আঞ্চলিক ক্ৰমবিকাশ (Multi-regional / Continuity Model)।
আফ্ৰিকান আৰম্ভণি মতবাদ: এই মতবাদ অনুসৰি, আধুনিক হোমো চেপিয়েন্সৰ আবিৰ্ভাৱ প্ৰায় ১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে আফ্ৰিকাত হৈছিল। তেওঁলোকে আফ্ৰিকাৰ পৰা ৬০,০০০-১,০০,০০০ বছৰ আগতে এছিয়া, ইউৰোপ, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু আমেৰিকালৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল আৰু সেই অঞ্চলত আগৰে পৰা থকা প্ৰাচীন প্ৰজাতিৰ (নিআন্দাৰথল আদি) ঠাই দখল কৰিলে। DNA অধ্যয়ন (mitochondrial DNA, Y-chromosome)-এ এই মতবাদ সমৰ্থন কৰে।
আঞ্চলিক ক্ৰমবিকাশ মতবাদ: এই মতবাদ অনুসৰি, হোমো ইৰেক্টাছে আফ্ৰিকাৰ পৰা পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অঞ্চললৈ গৈ সেই অঞ্চলতে স্বতন্ত্ৰভাৱে আধুনিক হোমো চেপিয়েন্সলৈ ক্ৰমবিকাশ লাভ কৰিছিল। অৰ্থাৎ এছিয়া, ইউৰোপ, আফ্ৰিকাৰ মানুহ স্ব-স্ব অঞ্চলত স্বতন্ত্ৰভাৱে বিকশিত হৈছে।
পাৰ্থক্য: আফ্ৰিকান মতবাদে এক উৎস (আফ্ৰিকা) আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ কথা কয়, আঞ্চলিক মতবাদে বহু উৎসৰ কথা কয়। বৰ্তমানৰ পুৰাতাত্ত্বিক আৰু জিনগত প্ৰমাণে আফ্ৰিকান আৰম্ভণি মতবাদক অধিক সমৰ্থন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। আদিম মানৱ সমাজৰ পৰিৱৰ্তনে কেনেদৰে কৃষি যুগৰ আৰম্ভণি কৰিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰায় ১২,০০০ বছৰ আগতে বৰফ যুগৰ অন্ত আৰু আদ্ৰ-উষ্ণ পৰিৱেশৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জীৱনশৈলীৰ পৰা কৃষি-পশুপালন জীৱনলৈ ৰূপান্তৰ ঘটিল। ইয়াকে “নিঅলিথিক বিপ্লৱ” (Neolithic Revolution) বুলি কোৱা হয়।
আৰম্ভণিৰ কাৰণ: (১) জলবায়ু উষ্ণ হোৱাত উদ্ভিদ-সম্পদ বাঢ়িল, (২) জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে নিয়মিত খাদ্যৰ প্ৰয়োজন উপস্থাপন কৰিলে, (৩) চিকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কম হোৱাৰ প্ৰৱণতা।
প্ৰথম কৃষি-অঞ্চল: পশ্চিম এছিয়াৰ “উৰ্বৰ অৰ্ধচন্দ্ৰ” (Fertile Crescent — মেচ’প’টেমিয়া, লেভাণ্ট) অঞ্চলত গম, যৱ আৰু চিকপীৰ চাষ আৰম্ভ হৈছিল। উত্তৰ চীনত বজ্ৰা আৰু দক্ষিণ-পূৱ এছিয়াত ধান উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল।
পশুপালন: ছাগলী, ভেড়া, গাহৰি, গৰু আদিৰ গৃহপালন আৰম্ভ হ’ল।
প্ৰভাৱ: (১) স্থায়ী বসতিৰ আৰম্ভণি, (২) গাঁৱৰ গঠন, (৩) সম্পদ সঞ্চয় আৰু বিনিময়, (৪) সামাজিক স্তৰ-বিভাজন, (৫) পুতলা-পাত্ৰ, লাঙল, চকা, ধাতু-শিল্প, চিলাইৰ বিকাশ, (৬) জনসংখ্যা বৃদ্ধি, (৭) পাছলৈ নগৰ-সভ্যতা, লেখা-পঢ়াৰ আৰম্ভণি। আদিম চিকাৰী-সংগ্ৰাহক সমাজৰ পৰা কৃষি সমাজলৈ এই ৰূপান্তৰে মানৱ ইতিহাসৰ গতি পথ আমূল সলনি কৰিলে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
বহু-বৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। পৃথিৱীত মানুহৰ আবিৰ্ভাৱ কেতিয়া হৈছিল?
(ক) ৫৫ লাখ বছৰ আগতে
(খ) ৫৬ লাখ বছৰ আগতে
(গ) ৬০ লাখ বছৰ আগতে
(ঘ) ৭০ লাখ বছৰ আগতে
উত্তৰঃ (খ) ৫৬ লাখ বছৰ আগতে।
২। “On the Origin of Species” পুথিখনৰ লেখক কোন?
(ক) চাৰ্লছ ডাৰউইন
(খ) হাৰ্মান ছাফাউচেন
(গ) মেৰী লীকী
(ঘ) লুইছ লীকী
উত্তৰঃ (ক) চাৰ্লছ ডাৰউইন।
৩। হোমো হেবিলিচৰ অৰ্থ কি?
(ক) দণ্ডায়মান পুৰুষ
(খ) সঁজুলি নিৰ্মাতা
(গ) চিন্তাশীল পুৰুষ
(ঘ) দক্ষিণী বান্দৰ
উত্তৰঃ (খ) সঁজুলি নিৰ্মাতা।
৪। হোমো ইৰেক্টাছৰ অৰ্থ কি?
(ক) সঁজুলি নিৰ্মাতা
(খ) চিন্তাশীল পুৰুষ
(গ) দণ্ডায়মান পুৰুষ
(ঘ) দক্ষিণী বান্দৰ
উত্তৰঃ (গ) দণ্ডায়মান পুৰুষ।
৫। হোমো চেপিয়েন্সৰ অৰ্থ কি?
(ক) সঁজুলি নিৰ্মাতা
(খ) চিন্তাশীল বা জ্ঞানী পুৰুষ
(গ) দণ্ডায়মান পুৰুষ
(ঘ) দক্ষিণী বান্দৰ
উত্তৰঃ (খ) চিন্তাশীল বা জ্ঞানী পুৰুষ।
৬। আলটামিৰা গুহাটো ক’ত অৱস্থিত?
(ক) ফ্ৰান্স
(খ) উত্তৰ স্পেইন
(গ) ইটালি
(ঘ) জাৰ্মানী
উত্তৰঃ (খ) উত্তৰ স্পেইন।
৭। তুষাৰ যুগ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
(ক) ২ নিযুত বছৰ আগতে
(খ) ২.৫ নিযুত বছৰ আগতে
(গ) ৫ নিযুত বছৰ আগতে
(ঘ) ৫.৬ নিযুত বছৰ আগতে
উত্তৰঃ (খ) ২.৫ নিযুত বছৰ আগতে।
৮। চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ কেতিয়া হৈছিল?
(ক) ১২,০০০ বছৰ আগতে
(খ) ২১,০০০ বছৰ আগতে
(গ) ৩৫,০০০ বছৰ আগতে
(ঘ) ৫০,০০০ বছৰ আগতে
উত্তৰঃ (খ) ২১,০০০ বছৰ আগতে।
৯। হাডজা সকল ক’ত বাস কৰে?
(ক) ইথিওপিয়া
(খ) তাঞ্জানিয়া (এয়াছি হ্ৰদৰ ওচৰত)
(গ) কেনিয়া
(ঘ) ছোমালিয়া
উত্তৰঃ (খ) তাঞ্জানিয়া (এয়াছি হ্ৰদৰ ওচৰত)।
১০। প্ৰথম জুইৰ ব্যৱহাৰ কোন প্ৰজাতিৰ মানুহে আৰম্ভ কৰিছিল?
(ক) অষ্ট্ৰালপিথেকাছ
(খ) হোমো হেবিলিচ
(গ) হোমো ইৰেক্টাছ
(ঘ) হোমো চেপিয়েন্স
উত্তৰঃ (গ) হোমো ইৰেক্টাছ।
১১। “অষ্ট্ৰাল” শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
(ক) উত্তৰীয়
(খ) দক্ষিণী
(গ) পূবৰ
(ঘ) পশ্চিমৰ
উত্তৰঃ (খ) দক্ষিণী।
১২। “On the Origin of Species” পুথিখন কোন চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৮৪৯ চনত
(খ) ১৮৫৯ চনত
(গ) ১৮৬৯ চনত
(ঘ) ১৮৭৯ চনত
উত্তৰঃ (খ) ১৮৫৯ চনত।
১৩। আলটামিৰা গুহাটো কোন চনত আৱিষ্কাৰ হৈছিল?
(ক) ১৮৫৯ চনত
(খ) ১৮৬৯ চনত
(গ) ১৮৭৯ চনত
(ঘ) ১৮৮৯ চনত
উত্তৰঃ (গ) ১৮৭৯ চনত।
১৪। হোমো চেপিয়েন্স কেতিয়া আবিৰ্ভাৱ হৈছিল?
(ক) ১,০০,০০০ বছৰ আগতে
(খ) ১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে
(গ) ৫,০০,০০০ বছৰ আগতে
(ঘ) ১ নিযুত বছৰ আগতে
উত্তৰঃ (খ) ১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে।
১৫। প্ৰথম কৃষি কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
(ক) ৫,০০০ বছৰ আগতে
(খ) ১২,০০০ বছৰ আগতে
(গ) ২০,০০০ বছৰ আগতে
(ঘ) ৫০,০০০ বছৰ আগতে
উত্তৰঃ (খ) ১২,০০০ বছৰ আগতে।
খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the Blanks)
১। মানৱ জাতীয় প্ৰাণীৰ আবিৰ্ভাৱ আজিৰ পৰা প্ৰায় ______ বছৰ পূৰ্বে হৈছিল।
উত্তৰঃ ৫.৬ নিযুত (৫৬ লাখ)।
২। “On the Origin of Species” পুথিখনৰ লেখক ______।
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰউইন।
৩। হোমো হেবিলিচৰ অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ সঁজুলি নিৰ্মাতা।
৪। হোমো ইৰেক্টাছৰ অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ দণ্ডায়মান পুৰুষ।
৫। হোমো চেপিয়েন্সৰ অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ চিন্তাশীল বা জ্ঞানী পুৰুষ।
৬। তুষাৰ যুগ আৰম্ভ হৈছিল প্ৰায় ______ বছৰ পূৰ্বে।
উত্তৰঃ ২.৫ নিযুত।
৭। আলটামিৰা গুহাটো ______ চনত আৱিষ্কাৰ হয়।
উত্তৰঃ ১৮৭৯।
৮। চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ ______ বছৰ আগতে হৈছিল।
উত্তৰঃ ২১,০০০।
৯। হাডজা সকল ______ ৰ এক চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জনগোষ্ঠী।
উত্তৰঃ তাঞ্জানিয়া।
১০। ______ এ প্ৰথম জুইৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰিছিল।
উত্তৰঃ হোমো ইৰেক্টাছ।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)
১। চাৰ্লছ ডাৰউইন এজন ৰাশিয়ান বিজ্ঞানী আছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ডাৰউইন এজন ইংৰাজ প্ৰকৃতিবিদ আছিল।
২। হোমো চেপিয়েন্সৰ আবিৰ্ভাৱ আফ্ৰিকাত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। নিআন্দাৰথল আজিও জীয়াই আছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। নিআন্দাৰথল প্ৰায় ৩৫,০০০ বছৰ আগতে বিলুপ্ত হৈছে।
৪। হোমো হেবিলিচ “সঁজুলি নিৰ্মাতা” বুলি জনাজাত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। আলটামিৰা গুহাটো ফ্ৰান্সত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ই উত্তৰ স্পেইনত অৱস্থিত।
৬। অষ্ট্ৰালপিথেকাছ শব্দটো লেটিন আৰু গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা আহিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। কৃষি প্ৰথমে দক্ষিণ আমেৰিকাত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কৃষি প্ৰথমে পশ্চিম এছিয়াত (উৰ্বৰ অৰ্ধচন্দ্ৰ অঞ্চল) আৰম্ভ হৈছিল।
৮। প্ৰাইমেট হ’ল স্তন্যপায়ী জন্তুৰ এক উপশাখা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
সময় ৰেখা (Time-line of Human Evolution)
| সময় | প্ৰজাতি / ঘটনা | মুখ্য বৈশিষ্ট্য |
|---|---|---|
| ৫.৬ নিযুত বছৰ আগতে | অষ্ট্ৰালপিথেকাছ আবিৰ্ভাৱ | প্ৰথম হোমিনিড, দুই ভৰিৰে খোজ, সৰু মগজু (৪০০-৫০০ ঘন চে.মি.) |
| ২.৫ নিযুত বছৰ আগতে | হোমো হেবিলিচ | সঁজুলি নিৰ্মাতা, পাথৰৰ আদিম সঁজুলি (Oldowan) |
| ২.৫ নিযুত বছৰ আগতে | তুষাৰ যুগ আৰম্ভ | বৰফেৰে ঢকা পৃথিৱী, পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তন |
| ২ নিযুত বছৰ আগতে | চিকাৰৰ আৰম্ভণি | আদিম চিকাৰ পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ |
| ১.৭ নিযুত বছৰ আগতে | হোমো ইৰেক্টাছ | দণ্ডায়মান পুৰুষ, আছিউলিয়ান হাত-কুঠাৰ, আফ্ৰিকাৰ পৰা সম্প্ৰসাৰণ |
| ১.৪ নিযুত বছৰ আগতে | জুইৰ ব্যৱহাৰ | হোমো ইৰেক্টাছে জুই আৱিষ্কাৰ কৰিলে |
| ৫,০০,০০০ বছৰ আগতে | পৰিকল্পিত চিকাৰ | বৰছা ব্যৱহাৰ, বক্সগ্ৰোভ, শ’নিঙ্গেন |
| ১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে | হোমো চেপিয়েন্স | আধুনিক মানুহ, আফ্ৰিকাত আবিৰ্ভাৱ |
| ১,৩০,০০০-৩৫,০০০ বছৰ আগতে | নিআন্দাৰথল | ইউৰোপ-পশ্চিম এছিয়া, কবৰ-প্ৰথা, মৌছ্টেৰিয়ান সঁজুলি |
| ১,০০,০০০-৬০,০০০ বছৰ আগতে | আফ্ৰিকাৰ পৰা সম্প্ৰসাৰণ | হোমো চেপিয়েন্স পৃথিৱীৰ অন্যান্য মহাদেশলৈ ছড়িয়ে |
| ৫০,০০০ বছৰ আগতে | স্পষ্ট ভাষাৰ বিকাশ | উন্নত যোগাযোগ, জটিল সমাজ |
| ৩৫,০০০ বছৰ আগতে | উন্নত সঁজুলি | ক্ষুদ্ৰ-সঁজুলি, বৰছা, ধনু-কাঁড়, হাড়ৰ সঁজুলি |
| ৩০,০০০-১২,০০০ বছৰ আগতে | গুহাচিত্ৰ | আলটামিৰা, লাচ্ক’ক্স গুহাচিত্ৰ |
| ২১,০০০ বছৰ আগতে | চিলাই বেজীৰ আৱিষ্কাৰ | চিলোৱা কাপোৰৰ আৰম্ভণি |
| ১৩,০০০ বছৰ আগতে | তুষাৰ যুগৰ অন্ত | উষ্ণ জলবায়ুৰ আগমন |
| ১২,০০০ বছৰ আগতে | কৃষি বিপ্লৱ (নিঅলিথিক) | খাদ্য উৎপাদন, পশুপালন, স্থায়ী বসতি |
| ১১০০-১০০০ খ্ৰীঃপূঃ | লোহাৰ ব্যৱহাৰ | ইউৰোপত লোহাৰ যুগ আৰম্ভ |
মুখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| হোমিনিড (Hominid) | মানৱ জাতীয় প্ৰাণী; আধুনিক মানুহ আৰু তাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল অন্তৰ্ভুক্ত |
| হোমিনয়েড (Hominoid) | হোমিনিডতকৈ ডাঙৰ মগজু থকা প্ৰাইমেট, এপ আৰু মানুহ অন্তৰ্ভুক্ত |
| প্ৰাইমেট (Primate) | বৃহৎ স্তন্যপায়ী জন্তুৰ এক উপশাখা — বান্দৰ, এপ, মানুহ |
| অষ্ট্ৰালপিথেকাছ | “দক্ষিণী বান্দৰ” — প্ৰথম হোমিনিড প্ৰজাতি (৫.৬ নিযুত বছৰ আগতে) |
| হোমো হেবিলিচ | “সঁজুলি নিৰ্মাতা” (২.৫ নিযুত বছৰ আগতে) |
| হোমো ইৰেক্টাছ | “দণ্ডায়মান পুৰুষ” (১.৭ নিযুত বছৰ আগতে), জুইৰ ব্যৱহাৰ |
| হোমো নিআন্দাৰথলেনচিচ | নিআন্দাৰথল মানুহ (১,৩০,০০০-৩৫,০০০ বছৰ আগতে) |
| হোমো চেপিয়েন্স | “চিন্তাশীল পুৰুষ” — আধুনিক মানুহ (১,৯৫,০০০ বছৰ আগতে) |
| জীৱাশ্ম (Fossil) | লক্ষ লক্ষ বছৰ পুৰণি জীৱৰ শিলালৈ ৰূপান্তৰিত অৱশেষ |
| প্ৰজাতি (Species) | একে ধৰণৰ প্ৰাণী যিবোৰৰ মাজত প্ৰজনন সম্ভৱ |
| আফ্ৰিকান আৰম্ভণি | আধুনিক মানুহৰ উৎপত্তি আফ্ৰিকাত — সম্প্ৰসাৰণ মতবাদ |
| আঞ্চলিক ক্ৰমবিকাশ | বিভিন্ন অঞ্চলত স্বতন্ত্ৰভাৱে মানুহৰ ক্ৰমবিকাশৰ মতবাদ |
| প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন | ডাৰউইনৰ তত্ত্ব — যোগ্যতমে জীয়াই থাকে |
| তুষাৰ যুগ (Ice Age) | প্ৰায় ২.৫ নিযুত বছৰ আগেয়ে আৰম্ভ হোৱা শীতল যুগ |
| আলটামিৰা গুহা | উত্তৰ স্পেইনৰ গুহাচিত্ৰৰ স্থল (১৮৭৯ চনত আৱিষ্কাৰ) |
| লাচ্ক’ক্স গুহা | ফ্ৰান্সৰ গুহাচিত্ৰৰ প্ৰসিদ্ধ স্থল |
| হাডজা | তাঞ্জানিয়াৰ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক জনগোষ্ঠী |
| নিঅলিথিক বিপ্লৱ | কৃষি, পশুপালন, স্থায়ী বসতিৰ আৰম্ভণি (১২,০০০ বছৰ আগতে) |
| উৰ্বৰ অৰ্ধচন্দ্ৰ | পশ্চিম এছিয়াৰ প্ৰথম কৃষি অঞ্চল (Fertile Crescent) |
| ৰিফ্ট উপত্যকা | পূব আফ্ৰিকাৰ উপত্যকা য’ত প্ৰাচীনতম মানৱ জীৱাশ্ম পোৱা গৈছে |
| মৌছ্টেৰিয়ান সঁজুলি | নিআন্দাৰথলে নিৰ্মাণ কৰা উন্নত পাথৰৰ সঁজুলি |
| আছিউলিয়ান সঁজুলি | হোমো ইৰেক্টাছে নিৰ্মাণ কৰা হাত-কুঠাৰ |
এই অধ্যায়টোৱে মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ আৰম্ভণিৰ পৰা কৃষি যুগলৈ মানৱ সমাজৰ যাত্ৰাটো সমৃদ্ধভাৱে দাঙি ধৰিছে। ASSEB Class 11 ইতিহাস পৰীক্ষাৰ বাবে এই প্ৰশ্নোত্তৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুতিৰ উপযোগী। অধিক অধ্যয়নৰ বাবে hslcguru.com-ৰ অন্যান্য অধ্যায়ৰ সমাধান চাওক।