Class 11 Education Chapter 5 — মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তি
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ শিক্ষাবিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তি”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নসমূহ অসমীয়া ভাষাত পৰিৱেশন কৰা হৈছে। স্নায়ুতন্ত্ৰ, নিউৰন, প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া, স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
মানৱৰ মানসিক জীৱনৰ শাৰীৰিক ভিত্তি হৈছে স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিসমূহ। স্নায়ুতন্ত্ৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি — কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Central Nervous System) আৰু পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰ (Peripheral Nervous System)। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ অন্তৰ্গত হৈছে মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্নাকাণ্ড। মস্তিষ্কৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল — চেৰিব্ৰাম (বৃহৎ মস্তিষ্ক, চিন্তা-অনুভূতি-স্মৃতিৰ কেন্দ্ৰ), চেৰিবেলাম (লঘু মস্তিষ্ক, পেশীৰ সমন্বয় আৰু সাম্য ৰক্ষা), ব্ৰেইন স্টেম (মস্তিষ্ক কাণ্ড) আৰু মেডুলা অব্লঙ্গাটা (শ্বাস-প্ৰশ্বাস, হৃদস্পন্দন আদি অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰক)।
নিউৰন হৈছে স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক। ইয়াৰ মূল অংশ — কোষৰ দেহ (Cell body), ডেণ্ড্ৰাইট (Dendrite), এক্সন (Axon) আৰু দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগস্থল চিনেপ্স (Synapse)। কাৰ্য অনুসৰি নিউৰন তিনি প্ৰকাৰৰ — সংবেদী নিউৰন (Sensory), গতিশীল/চালক নিউৰন (Motor) আৰু সংযোগী নিউৰন (Associative)। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া (Reflex Action) এক স্বয়ংক্ৰিয়, অনিচ্ছাকৃত প্ৰতিক্ৰিয়া যি প্ৰতিৱৰ্ত আৰ্কৰ (Reflex Arc) যোগেদি সম্পন্ন হয় — গ্ৰাহক → সংবেদী নিউৰন → সুষুম্নাকাণ্ড → চালক নিউৰন → প্ৰতিক্ৰিয়াকাৰী অংগ।
স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ (Autonomic Nervous System) দুটা ভাগত বিভক্ত — সিম্পেথেটিক (জৰুৰীকালীন প্ৰতিক্ৰিয়া, হৃদস্পন্দন বৃদ্ধি) আৰু পেৰাচিম্পেথেটিক (শৰীৰক বিশ্ৰাম অৱস্থালৈ ঘূৰাই অনা)। আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিসমূহ হৰম’ন ক্ষৰণ কৰি আচৰণ আৰু বিকাশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে — পিটুইটাৰী (Master gland), থাইৰইড (বিপাকক্ৰিয়া), অ্যাড্ৰেনাল (এড্ৰিনেলিন), পেনক্ৰিয়াছ (ইনচুলিন) আৰু গোনাড (যৌন হৰম’ন)। সংবেদন (Sensation) আৰু প্ৰত্যক্ষণ (Perception)ৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে পৰিৱেশৰ জ্ঞান লাভ কৰে। শিক্ষা ক্ষেত্ৰত এই জ্ঞানৰ প্ৰয়োগ ছাত্ৰৰ মানসিক বিকাশ, শিকন প্ৰক্ৰিয়া আৰু আচৰণ-নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
Summary
The physical basis of human mental life lies in the nervous system and endocrine glands. The Central Nervous System (brain and spinal cord) controls thought, memory, balance and vital functions through the cerebrum, cerebellum, brain stem and medulla oblongata. Neurons — composed of cell body, dendrite, axon and synapse — transmit impulses; reflex actions occur through the reflex arc. The autonomic nervous system (sympathetic and parasympathetic) and endocrine glands (pituitary, thyroid, adrenal, pancreas, gonads) regulate behaviour and growth, all of which influence learning and education.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: স্নায়ুতন্ত্ৰ কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰধান বিভাগসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মানৱ শৰীৰৰ যি তন্ত্ৰই বহিঃপৰিৱেশ আৰু অন্তঃশৰীৰৰ পৰা সংবাদ গ্ৰহণ কৰি বিভিন্ন অংগৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে আৰু আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাকে স্নায়ুতন্ত্ৰ (Nervous System) বোলে। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ প্ৰধান বিভাগ দুটা — (ক) কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Central Nervous System) — মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্নাকাণ্ড, (খ) পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰ (Peripheral Nervous System) — কৰ্ণিয় স্নায়ু, সুষুম্না স্নায়ু আৰু স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ।
প্ৰশ্ন ২: নিউৰন কাক বোলে? ইয়াৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক হৈছে নিউৰন (Neuron) বা স্নায়ুকোষ। ইয়াৰ প্ৰধান অংশসমূহ হ’ল —
- কোষৰ দেহ (Cell Body / Soma): ইয়াৰ ভিতৰত নিউক্লিয়াছ আৰু কোষৰসা থাকে।
- ডেণ্ড্ৰাইট (Dendrite): কোষৰ দেহৰ পৰা ওলোৱা চুটি ডালপাত নিচিনা প্ৰক্ষেপণ যিয়ে অন্য নিউৰনৰ পৰা সংবাদ গ্ৰহণ কৰে।
- এক্সন (Axon): ডাঙৰ এডাল প্ৰক্ষেপণ যিয়ে কোষৰ দেহৰ পৰা সংবাদ আন নিউৰন বা পেশীলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
- চিনেপ্স (Synapse): দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগস্থল য’ত ৰাসায়নিক সংবাদ স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৩: নিউৰন কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ কাৰ্য অনুসৰি নিউৰন তিনি প্ৰকাৰৰ —
- সংবেদী নিউৰন (Sensory Neuron): ই গ্ৰাহকৰ পৰা সংবাদ মস্তিষ্ক বা সুষুম্নাকাণ্ডলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
- গতিশীল / চালক নিউৰন (Motor Neuron): ই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ পৰা পেশী বা গ্ৰন্থিলৈ আদেশ কঢ়িয়াই নিয়ে।
- সংযোগী নিউৰন (Associative / Inter Neuron): সংবেদী আৰু চালক নিউৰনৰ মাজত সংযোগ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মস্তিষ্কৰ প্ৰধান অংশসমূহ কি কি? প্ৰত্যেকৰ কাৰ্য সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ মস্তিষ্কৰ প্ৰধান অংশ চাৰিটা —
- চেৰিব্ৰাম (Cerebrum): মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ। চিন্তা, স্মৃতি, বুদ্ধি, ভাষা, ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু আৱেগৰ কেন্দ্ৰ।
- চেৰিবেলাম (Cerebellum): পেশীৰ গতিৰ সমন্বয় ৰক্ষা আৰু শৰীৰৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰখা।
- ব্ৰেইন স্টেম (Brain Stem): মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্নাকাণ্ডৰ মাজৰ সংযোগী অংশ।
- মেডুলা অব্লঙ্গাটা (Medulla Oblongata): শ্বাস-প্ৰশ্বাস, হৃদস্পন্দন, ৰক্তচাপ, হাঁচি, কাঁহ আৰু বমি আদি অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া কাক বোলে? প্ৰতিৱৰ্ত আৰ্ক বুজোৱা।
উত্তৰঃ কোনো এক উদ্দীপকৰ প্ৰতি শৰীৰে কৰা স্বয়ংক্ৰিয়, অনিচ্ছাকৃত আৰু তৎক্ষণাৎ প্ৰতিক্ৰিয়াকে প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া (Reflex Action) বোলে। উদাহৰণ — গৰম বস্তুত হাত স্পৰ্শ হ’লে তৎক্ষণাৎ হাত আঁতৰাই অনা। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াত স্নায়ু-আবেগে যি পথেৰে গতি কৰে তাকে প্ৰতিৱৰ্ত আৰ্ক (Reflex Arc) বোলে। এই পথটো হ’ল — গ্ৰাহক (Receptor) → সংবেদী নিউৰন → সুষুম্নাকাণ্ড (সংযোগী নিউৰন) → চালক নিউৰন → প্ৰতিক্ৰিয়াকাৰী অংগ (Effector)।
প্ৰশ্ন ৬: স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ কাক বোলে? ইয়াৰ বিভাগসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ যি স্নায়ুতন্ত্ৰই মানুহৰ ইচ্ছাৰ বাহিৰে শৰীৰৰ অভ্যন্তৰীণ অংগ যেনে — হৃদয়, ফুসফুস, পাচন তন্ত্ৰ আদিৰ ক্ৰিয়াকলাপ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাকে স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ (Autonomic Nervous System) বোলে। ইয়াৰ দুটা ভাগ —
- সিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰ (Sympathetic): জৰুৰীকালীন বা সংকটৰ সময়ত শৰীৰক প্ৰস্তুত কৰে — হৃদস্পন্দন বৃদ্ধি, ৰক্তচাপ বৃদ্ধি, পেশী তীব্ৰ হোৱা।
- পেৰাচিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰ (Parasympathetic): শৰীৰক বিশ্ৰাম আৰু স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰাই আনে — হৃদস্পন্দন কমোৱা, পাচনত সহায় কৰা।
প্ৰশ্ন ৭: আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থি কাক বোলে? প্ৰধান গ্ৰন্থিসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যি গ্ৰন্থিৰ কোনো নলী নাথাকে আৰু পোনপটীয়াকৈ ৰক্তত হৰম’ন (Hormone) ক্ষৰণ কৰে, তাকে আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থি (Endocrine Gland) বা নলীবিহীন গ্ৰন্থি বোলে। প্ৰধান গ্ৰন্থিসমূহ — পিটুইটাৰী (Pituitary), থাইৰইড (Thyroid), পেৰাথাইৰইড (Parathyroid), অ্যাড্ৰেনাল (Adrenal), পেনক্ৰিয়াছ (Pancreas), গোনাড (Gonad — পুৰুষৰ টেষ্টিছ আৰু নাৰীৰ ওভাৰি), পিনিয়েল আৰু থাইমাছ।
প্ৰশ্ন ৮: পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক ‘মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি’ কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিয়ে নিজৰ হৰম’ন ক্ষৰণৰ উপৰিও আন আন আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিৰ কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই দেহৰ বৃদ্ধি, যৌন বিকাশ, মাতৃদুগ্ধ ক্ষৰণ, থাইৰইড আৰু অ্যাড্ৰেনাল গ্ৰন্থিৰ নিয়ন্ত্ৰণ আদি বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম কৰে। এই কাৰণে পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক ‘মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি’ (Master Gland) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: সংবেদন আৰু প্ৰত্যক্ষণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সংবেদন (Sensation) হৈছে জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ যোগেদি উদ্দীপক গ্ৰহণ কৰি মস্তিষ্কলৈ পঠিওৱা প্ৰাথমিক সাঁচি — ই কেৱল ‘অনুভৱ’। প্ৰত্যক্ষণ (Perception) হৈছে সেই সংবেদনক অতীত অভিজ্ঞতা, স্মৃতি আৰু চিন্তাৰ সৈতে মিহলাই অৰ্থ প্ৰদান কৰা প্ৰক্ৰিয়া। সংক্ষেপে — সংবেদন কেঁচামাল আৰু প্ৰত্যক্ষণ ইয়াৰ ব্যাখ্যা।
প্ৰশ্ন ১০: শিক্ষাত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিৰ জ্ঞানৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ (ক) শিক্ষকে ছাত্ৰৰ শিকন প্ৰক্ৰিয়া বুজি ল’বলৈ মস্তিষ্ক আৰু নিউৰনৰ কাৰ্যপ্ৰণালী জনাটো আৱশ্যক। (খ) স্মৃতি, মনোযোগ আৰু চিন্তা চেৰিব্ৰামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হোৱা বাবে শিক্ষণ পদ্ধতি সেই অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। (গ) আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিৰ ক্ষৰণে কিশোৰ-কিশোৰীৰ আচৰণ, আৱেগ আৰু যৌন বিকাশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। (ঘ) থাইৰইড বা পিটুইটাৰীৰ ক্ৰিয়া বিচ্যুতিয়ে শিকনত প্ৰভাৱ পেলায়, যি জানিলে শিক্ষকে সঠিক ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে। (ঙ) প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া আৰু অভ্যাসৰ জ্ঞানে অনুশীলন আৰু শৃংখলা গঢ়াত সহায় কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক একক হ’ল —
(ক) পেশী কোষ (খ) নিউৰন (গ) ৰক্তকণিকা (ঘ) হৰম’ন
উত্তৰঃ (খ) নিউৰন।
২। মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ হ’ল —
(ক) চেৰিবেলাম (খ) মেডুলা (গ) চেৰিব্ৰাম (ঘ) ব্ৰেইন স্টেম
উত্তৰঃ (গ) চেৰিব্ৰাম।
৩। শৰীৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে —
(ক) চেৰিব্ৰামে (খ) চেৰিবেলামে (গ) মেডুলায় (ঘ) সুষুম্নাকাণ্ডে
উত্তৰঃ (খ) চেৰিবেলামে।
৪। ‘মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি’ বুলি কোনটোক কোৱা হয়?
(ক) থাইৰইড (খ) পেনক্ৰিয়াছ (গ) পিটুইটাৰী (ঘ) অ্যাড্ৰেনাল
উত্তৰঃ (গ) পিটুইটাৰী।
৫। ইনচুলিন ক্ষৰণ কৰা গ্ৰন্থিটো হ’ল —
(ক) থাইৰইড (খ) পেনক্ৰিয়াছ (গ) অ্যাড্ৰেনাল (ঘ) গোনাড
উত্তৰঃ (খ) পেনক্ৰিয়াছ।
৬। দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগস্থলক বোলে —
(ক) ডেণ্ড্ৰাইট (খ) এক্সন (গ) চিনেপ্স (ঘ) চোমা
উত্তৰঃ (গ) চিনেপ্স।
৭। জৰুৰীকালীন প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে দায়ী —
(ক) পেৰাচিম্পেথেটিক (খ) সিম্পেথেটিক (গ) সংবেদী (ঘ) সংযোগী
উত্তৰঃ (খ) সিম্পেথেটিক।
মস্তিষ্কৰ অংশ আৰু কাৰ্য
| অংশ | অৱস্থান | প্ৰধান কাৰ্য |
|---|---|---|
| চেৰিব্ৰাম | মস্তিষ্কৰ ওপৰৰ আৰু আগৰ অংশ | চিন্তা, স্মৃতি, বুদ্ধি, ভাষা, ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া, আৱেগ |
| চেৰিবেলাম | মস্তিষ্কৰ পিছৰ-তলৰ অংশ | পেশীৰ সমন্বয়, শৰীৰৰ ভাৰসাম্য |
| ব্ৰেইন স্টেম | মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্নাকাণ্ডৰ মাজত | মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্নাকাণ্ডৰ মাজত সংযোগ স্থাপন |
| মেডুলা অব্লঙ্গাটা | ব্ৰেইন স্টেমৰ তলৰ অংশ | শ্বাস-প্ৰশ্বাস, হৃদস্পন্দন, ৰক্তচাপ, হাঁচি-কাঁহ-বমি |
| হাইপ’থেলামাছ | চেৰিব্ৰামৰ তলত | ক্ষুধা, পিয়াহ, উষ্ণতা, ভাৱাবেগ নিয়ন্ত্ৰণ |
| সুষুম্নাকাণ্ড | মেৰুদণ্ডৰ ভিতৰত | প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া, মস্তিষ্কলৈ-পৰা সংবাদ পৰিবহণ |
আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থি আৰু হৰম’ন
| গ্ৰন্থি | অৱস্থান | প্ৰধান হৰম’ন | কাৰ্য |
|---|---|---|---|
| পিটুইটাৰী | মস্তিষ্কৰ তলৰ অংশ | গ্ৰ’থ হৰম’ন, ACTH, TSH | বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ, আন গ্ৰন্থিৰ নিয়ন্ত্ৰণ |
| থাইৰইড | ডিঙিৰ আগৰফালে | থাইৰক্সিন | বিপাকক্ৰিয়া, শাৰীৰিক-মানসিক বিকাশ |
| পেৰাথাইৰইড | থাইৰইডৰ পিছফালে | পেৰাথৰ্ম’ন | ৰক্তত কেলচিয়াম মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ |
| অ্যাড্ৰেনাল | কিডনিৰ ওপৰত | এড্ৰিনেলিন, কৰ্টিচ’ল | জৰুৰীকালীন প্ৰতিক্ৰিয়া, লুণ-পানী সমতা |
| পেনক্ৰিয়াছ | পেটৰ ভিতৰত | ইনচুলিন, গ্লুক্যাগন | ৰক্তত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ |
| গোনাড (টেষ্টিছ/ওভাৰি) | প্ৰজনন তন্ত্ৰ | টেষ্টোষ্টেৰন / ইষ্ট্ৰ’জেন | যৌন বিকাশ আৰু প্ৰজনন কাৰ্য |
| পিনিয়েল | মস্তিষ্কৰ ভিতৰত | মেলাটোনিন | শোৱা-জগাৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ |
এই অধ্যায়ৰ অধ্যয়নৰ যোগেদি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে মানৱ আচৰণৰ শাৰীৰিক ভিত্তি বুজিব পাৰিব আৰু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু আন্তঃক্ষৰণ গ্ৰন্থিৰ ভূমিকাৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰিব পাৰিব।