Class 11 Education Chapter 4(B) — শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ইয়াত আপুনি ASSEB-অনুমোদিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক (Class 11) শিক্ষা বিজ্ঞান (Education) বিষয়ৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ (খ) ভাগ “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব” (Educational Psychology and Its Significance)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া ভাষাত পাব। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ, সংজ্ঞা, পৰিসৰ, প্ৰকৃতি আৰু শিক্ষকৰ বাবে ইয়াৰ গুৰুত্ব সকলো বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ: শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান (Educational Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা প্ৰয়োগমূলক শাখা, যিয়ে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মানৱ আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰে। ই দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণ — “শিক্ষা” (Education) আৰু “মনোবিজ্ঞান” (Psychology)। মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান আৰু শিক্ষা হৈছে আচৰণ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া। গতিকে, শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিৱেশত শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰি শিক্ষাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে।
সংজ্ঞা: বিভিন্ন শিক্ষাবিদে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা দিছে —
- স্কিনাৰ (Skinner): “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত।”
- ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’ (Crow and Crow): “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে ব্যক্তিৰ শিকন অভিজ্ঞতাসমূহৰ বিৱৰণ আৰু ব্যাখ্যা কৰে।”
- ট্ৰ’ (Trow): “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মনস্তাত্ত্বিক দিশৰ অধ্যয়ন।”
- স্টিফেনছ (Stephens): “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক বিকাশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।”
পৰিসৰ (Scope): শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ অতি বহল। ই মূলতঃ চাৰিটা ক্ষেত্ৰ সামৰি লয় — (১) শিক্ষাৰ্থী — শিক্ষাৰ্থীৰ বৃদ্ধি, বিকাশ, ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য, প্ৰেৰণা, ব্যক্তিত্ব আদি; (২) শিকনৰ প্ৰক্ৰিয়া — শিকনৰ তত্ত্ব, স্মৃতি, বিস্মৃতি, চিন্তা, কল্পনা; (৩) শিকনৰ পৰিৱেশ — শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ, গোট-গতিশীলতা, শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক; (৪) মূল্যাংকন — পৰীক্ষা, পৰিমাপন, মূল্যায়ন আৰু নিৰ্দেশনা।
প্ৰকৃতি (Nature): শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি হ’ল — (ক) ই এটা প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান (Applied Science); (খ) ই মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা; (গ) ই বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন কৰে অৰ্থাৎ পৰীক্ষণ, পৰ্যবেক্ষণ আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ যোগেদি ফলাফল উপস্থাপন কৰে; (ঘ) ই ইতিবাচক বিজ্ঞান (Positive Science); (ঙ) ই গতিশীল আৰু সদায় বিকাশৰ পথত আগবাঢ়িছে।
শিক্ষকৰ বাবে গুৰুত্ব: শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক বহু দিশত সহায় কৰে — (১) শিক্ষাৰ্থীক জনাত সহায় কৰে; (২) শিকনৰ তত্ত্ব আৰু পদ্ধতি জানিবলৈ সহায় কৰে; (৩) ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য বুজিবলৈ সহায় কৰে; (৪) শ্ৰেণীকোঠা ব্যৱস্থাপনাত সহায় কৰে; (৫) পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতিত সহায় কৰে; (৬) উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনত সহায় কৰে; (৭) মূল্যাংকন আৰু নিৰ্দেশনা প্ৰদানত সহায় কৰে; (৮) সমস্যা সন্তানক চিনাক্ত কৰি যথোপযুক্ত ব্যৱস্থা ল’বলৈ সহায় কৰে।
পদ্ধতি (Methods): শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে অধ্যয়নৰ বাবে আত্মনিৰীক্ষণ পদ্ধতি, পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি, পৰীক্ষণ পদ্ধতি, ব্যক্তি-ইতিহাস পদ্ধতি, ক্লিনিকেল পদ্ধতি, বৈজ্ঞানিক জৰীপ পদ্ধতি আদি ব্যৱহাৰ কৰে।
Summary (English)
Educational Psychology is an applied branch of psychology that studies human behaviour in educational settings. It combines education (the process of behaviour modification) and psychology (the science of behaviour). Definitions by Skinner, Crow & Crow, Trow and Stephens emphasise its scientific study of learning experiences from birth to old age. Its scope covers the learner, the learning process, the learning environment, and evaluation. Its nature is that of a positive, applied, scientific and dynamic branch of psychology. For teachers it is significant because it helps them know the learner, understand learning theories and individual differences, manage the classroom, prepare curriculum, choose teaching methods, evaluate progress, and guide problem children. The methods used include introspection, observation, experimentation, case-study, clinical and survey methods.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নাৱলী (১ নম্বৰ)
১। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান কি?
উত্তৰঃ শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা প্ৰয়োগমূলক শাখা, যিয়ে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰে।
২। “Psychology” শব্দটো কি দুটা গ্ৰীক শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Psyche” (অৰ্থাৎ আত্মা) আৰু “Logos” (অৰ্থাৎ বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন)।
৩। মনোবিজ্ঞান কি?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞান হৈছে মানৱ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।
৪। স্কিনাৰৰ মতে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ স্কিনাৰৰ মতে, “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত।”
৫। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু শিকন প্ৰক্ৰিয়া।
৬। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান এটা — (ক) প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান (খ) প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান (গ) সাহিত্য (ঘ) দৰ্শন।
উত্তৰঃ (খ) প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নাৱলী (২–৩ নম্বৰ)
১। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণ — “শিক্ষা” আৰু “মনোবিজ্ঞান”। শিক্ষা হৈছে আচৰণ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান। গতিকে, শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিৱেশত মানুহৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে। ই শিক্ষাৰ্থীৰ বৃদ্ধি, বিকাশ, শিকন, প্ৰেৰণা, ব্যক্তিত্ব আদি বিষয়ত আলোকপাত কৰে আৰু শিক্ষাৰ প্ৰক্ৰিয়াক বৈজ্ঞানিকভাৱে ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে।
২। ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’-এ দিয়া শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাটো লিখা।
উত্তৰঃ ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’ (Crow and Crow)-এ কৈছে — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে ব্যক্তিৰ শিকন অভিজ্ঞতাসমূহৰ বিৱৰণ আৰু ব্যাখ্যা কৰে।” এই সংজ্ঞাই দেখুৱায় যে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ অতি বহল আৰু ই গোটেই জীৱনব্যাপী।
৩। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বৈজ্ঞানিক — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে পৰীক্ষণ, পৰ্যবেক্ষণ, পৰিমাপন আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ যোগেদি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে ফলাফল উপস্থাপন কৰে। ইয়াৰ ফলাফল পুনৰ পৰীক্ষাযোগ্য আৰু সাধাৰণীকৰণ কৰিব পৰা যায়। সেইবাবেই ইয়াক বৈজ্ঞানিক বিষয় বুলি কোৱা হয়।
৪। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ চাৰিটা পৰিসৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (ক) শিক্ষাৰ্থী, (খ) শিকনৰ প্ৰক্ৰিয়া, (গ) শিকনৰ পৰিৱেশ, (ঘ) মূল্যাংকন।
৫। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ পদ্ধতিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মুখ্য পদ্ধতিসমূহ হ’ল — আত্মনিৰীক্ষণ পদ্ধতি, পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি, পৰীক্ষণ পদ্ধতি, ব্যক্তি-ইতিহাস পদ্ধতি, ক্লিনিকেল পদ্ধতি আৰু বৈজ্ঞানিক জৰীপ পদ্ধতি।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নাৱলী (৫–৬ নম্বৰ)
১। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ আৰু সংজ্ঞা লিখা। ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থ: শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান (Educational Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা প্ৰয়োগমূলক শাখা, যিয়ে শৈক্ষিক পৰিৱেশত মানৱ আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰে। ই দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণ — শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞান।
সংজ্ঞা:
- স্কিনাৰ — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত।”
- ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’ — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে ব্যক্তিৰ শিকন অভিজ্ঞতাসমূহৰ বিৱৰণ আৰু ব্যাখ্যা কৰে।”
- ট্ৰ’ — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মনস্তাত্ত্বিক দিশৰ অধ্যয়ন।”
- স্টিফেনছ — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক বিকাশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।”
পৰিসৰ:
- শিক্ষাৰ্থী: শিক্ষাৰ্থীৰ বৃদ্ধি, বিকাশ, ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য, প্ৰেৰণা, আৱেগ, ব্যক্তিত্ব, বুদ্ধি ইত্যাদি অধ্যয়ন।
- শিকনৰ প্ৰক্ৰিয়া: শিকনৰ তত্ত্ব, স্মৃতি, বিস্মৃতি, চিন্তা, কল্পনা, সমস্যা সমাধান।
- শিকনৰ পৰিৱেশ: শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ, গোট-গতিশীলতা, শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক, শিক্ষণ-শিকন পৰিৱেশ।
- মূল্যাংকন আৰু নিৰ্দেশনা: পৰীক্ষা প্ৰণালী, মানসিক পৰীক্ষা, পৰিমাপন, মূল্যায়ন, নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ।
২। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বহুমুখী —
- মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা: ই সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ এটা বিশেষ শাখা, যাৰ ক্ষেত্ৰ শিক্ষা।
- প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান: ই মনোবিজ্ঞানৰ নীতি-নিয়মসমূহ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰে।
- বৈজ্ঞানিক বিষয়: ই পৰীক্ষণ, পৰ্যবেক্ষণ আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ যোগেদি ফলাফল উপস্থাপন কৰে।
- ইতিবাচক বিজ্ঞান: ই “কি হোৱা উচিত” নকয়, “কি হৈছে” সেইটোহে ক’য়।
- সামাজিক বিজ্ঞান: ই মানুহৰ সামাজিক আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।
- গতিশীল বিষয়: ই সদায় বিকাশৰ পথত আগবাঢ়িছে আৰু নতুন তত্ত্ব-গৱেষণাৰে চহকী হৈ আছে।
- অপৰিপূৰ্ণ বিজ্ঞান: ই এতিয়াও সম্পূৰ্ণ বিকশিত হোৱা নাই; নিৰন্তৰ গৱেষণা চলি আছে।
৩। শিক্ষকৰ বাবে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এজন সফল শিক্ষকৰ বাবে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ গুৰুত্ব তলত দিয়া হ’ল —
- শিক্ষাৰ্থীক জনাত সহায়: শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক আৰু আৱেগিক বিকাশ বুজিব পাৰে।
- শিকনৰ তত্ত্ব জনা: শিক্ষকে কেনেকৈ শিক্ষাৰ্থীয়ে শিকে — সেই বিষয়ে তত্ত্বসমূহ জানি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি বাছনি কৰিব পাৰে।
- ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য বুজা: প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থী ভিন্ন; তেওঁলোকৰ সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ, বুদ্ধি বেলেগ। ইয়াৰ অধ্যয়নে শিক্ষকক ইয়াক বুজিবলৈ সহায় কৰে।
- শ্ৰেণীকোঠা ব্যৱস্থাপনা: শিক্ষকে শ্ৰেণীকোঠাৰ শৃংখলা ৰক্ষা আৰু সুস্থ শিকন পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিব পাৰে।
- পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতি: বয়স আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতিত সহায় কৰে।
- উপযুক্ত পদ্ধতি নিৰ্বাচন: বিষয় আৰু শিক্ষাৰ্থী অনুসৰি শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনত সহায় কৰে।
- মূল্যাংকন আৰু পৰিমাপন: শিক্ষাৰ্থীৰ অগ্ৰগতি বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰিমাপন কৰিব পৰা যায়।
- নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ: সমস্যা সন্তান চিনাক্ত কৰি যথোপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদানত সহায় কৰে।
- প্ৰেৰণা প্ৰদান: কেনেদৰে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰেৰিত কৰিব লাগে — সেই বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে।
- আত্মমূল্যাংকন: শিক্ষকে নিজৰ শিক্ষণ পদ্ধতিৰ মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী
বহু-বিকল্পীয় প্ৰশ্নাৱলী (MCQ)
১। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে — (ক) বিশুদ্ধ বিজ্ঞান (খ) প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান (গ) কলা (ঘ) সাহিত্য।
উত্তৰঃ (খ) প্ৰয়োগমূলক বিজ্ঞান।
২। “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত” — এই উক্তি কাৰ?
উত্তৰঃ স্কিনাৰৰ।
৩। “Psyche” শব্দৰ অৰ্থ — (ক) মন (খ) আত্মা (গ) চৰীৰ (ঘ) বিজ্ঞান।
উত্তৰঃ (খ) আত্মা।
৪। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় — (ক) শিক্ষাৰ্থী (খ) শিকন প্ৰক্ৰিয়া (গ) ৰাজনীতি (ঘ) মূল্যাংকন।
উত্তৰঃ (গ) ৰাজনীতি।
৫। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন পদ্ধতি নহয় — (ক) পৰীক্ষণ (খ) পৰ্যবেক্ষণ (গ) আত্মনিৰীক্ষণ (ঘ) ভাষাবিজ্ঞান।
উত্তৰঃ (ঘ) ভাষাবিজ্ঞান।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
- শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা প্ৰয়োগমূলক শাখা।
- “Psychology” শব্দটো গ্ৰীক “Psyche” আৰু “Logos” শব্দৰ পৰা আহিছে।
- স্কিনাৰে কৈছে — “শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত।”
- শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান এটা ইতিবাচক বিজ্ঞান।
- শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰত শিক্ষাৰ্থী অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ।
- ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’-ৰ মতে শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে শিকন অভিজ্ঞতাৰ অধ্যয়ন কৰে।
শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা — তালিকা
| মনোবিজ্ঞানী | সংজ্ঞা |
|---|---|
| স্কিনাৰ (Skinner) | শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মানৱ আচৰণৰ সমগ্ৰ পৰিসৰৰ সৈতে জড়িত। |
| ক্ৰ’ আৰু ক্ৰ’ (Crow and Crow) | শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানে জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈকে ব্যক্তিৰ শিকন অভিজ্ঞতাসমূহৰ বিৱৰণ আৰু ব্যাখ্যা কৰে। |
| ট্ৰ’ (Trow) | শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত মনস্তাত্ত্বিক দিশৰ অধ্যয়ন। |
| স্টিফেনছ (Stephens) | শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শৈক্ষিক বিকাশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন। |
| পিল (Peel) | শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান হৈছে শিক্ষাৰ বিজ্ঞান। |
শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ — তালিকা
| ক্ষেত্ৰ | অন্তৰ্ভুক্ত বিষয় |
|---|---|
| শিক্ষাৰ্থী | বৃদ্ধি, বিকাশ, ব্যক্তিগত বৈসাদৃশ্য, বুদ্ধি, প্ৰেৰণা, আৱেগ, ব্যক্তিত্ব |
| শিকনৰ প্ৰক্ৰিয়া | শিকনৰ তত্ত্ব, স্মৃতি, বিস্মৃতি, চিন্তা, কল্পনা, সমস্যা সমাধান |
| শিকনৰ পৰিৱেশ | শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ, গোট-গতিশীলতা, শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক |
| মূল্যাংকন আৰু নিৰ্দেশনা | পৰীক্ষা, মানসিক পৰীক্ষা, পৰিমাপন, মূল্যায়ন, নিৰ্দেশনা, পৰামৰ্শ |
| শিক্ষক | শিক্ষকৰ ব্যক্তিত্ব, ভূমিকা, শিক্ষণ পদ্ধতি, পেছাদাৰী বিকাশ |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে আপোনাক ASSEB Class 11 Education-ৰ পৰীক্ষাত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru ভ্ৰমণ কৰি থাকক।