Class 11 Education Chapter 4A — মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা (Psychology and Education)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনালোঁ। ইয়াত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিকৰ শিক্ষা বিজ্ঞান (Education) বিষয়ৰ চতুৰ্থ অধ্যায়ৰ ক বিভাগ — “মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নসমূহ Assamese-medium-ত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়টোৱে মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ, প্ৰকৃতি, শাখা আৰু পদ্ধতি সম্পৰ্কে স্পষ্ট ধাৰণা দিব।
সাৰাংশ
মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ: ইংৰাজী “Psychology” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ দুটা শব্দ — “Psyche” (অৰ্থাৎ আত্মা/Soul) আৰু “Logos” (অৰ্থাৎ বিজ্ঞান/Science বা অধ্যয়ন)ৰ সংমিশ্ৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। আক্ষৰিক অৰ্থত মনোবিজ্ঞান হৈছে “আত্মাৰ বিজ্ঞান”। কিন্তু সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে ইয়াৰ অৰ্থো সলনি হৈছে।
মনোবিজ্ঞানৰ ক্ৰমবিকাশ: মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা চাৰিটা স্তৰৰ মাজেৰে বিকশিত হৈছে —
- আত্মাৰ বিজ্ঞান (Science of Soul): প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটো, এৰিষ্টটল আদিৰ মতে মনোবিজ্ঞান হৈছে আত্মাৰ অধ্যয়ন।
- মনৰ বিজ্ঞান (Science of Mind): ১৭শ শতিকাত লক আদি দাৰ্শনিকে মনোবিজ্ঞানক মনৰ বিজ্ঞান বুলি অভিহিত কৰিছিল।
- চেতনাৰ বিজ্ঞান (Science of Consciousness): ১৯শ শতিকাত উইলিয়াম ৱুণ্ট, উইলিয়াম জেমছ আদিয়ে চেতনাৰ অধ্যয়নকেই মনোবিজ্ঞান বুলি কৈছিল।
- আচৰণৰ বিজ্ঞান (Science of Behaviour): বৰ্তমান সময়ত জে. বি. ৱাটছন, স্কিনাৰ আদিয়ে মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে।
আধুনিক সংজ্ঞা:
- জে. বি. ৱাটছন: “মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান।”
- বি. এফ. স্কিনাৰ: “মনোবিজ্ঞান হৈছে জীৱৰ আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ বিজ্ঞান।”
- উদৱৰ্থ (Woodworth): “মনোবিজ্ঞান হৈছে পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত প্ৰাণীৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।”
- মেক্ডুগাল (McDougall): “মনোবিজ্ঞান হৈছে জীৱিত প্ৰাণীৰ আচৰণৰ ধনাত্মক বিজ্ঞান।”
মনোবিজ্ঞানৰ শাখাসমূহ: সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান, অস্বাভাৱিক মনোবিজ্ঞান, সামাজিক মনোবিজ্ঞান, শিশু মনোবিজ্ঞান, শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান, ঔদ্যোগিক মনোবিজ্ঞান, ক্লিনিক্যাল মনোবিজ্ঞান, পশু মনোবিজ্ঞান, পৰীক্ষণমূলক মনোবিজ্ঞান আদি।
বিজ্ঞানৰূপে প্ৰকৃতি: মনোবিজ্ঞান এক ধনাত্মক বিজ্ঞান (Positive Science)। ই পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষণ আৰু সঁচা তথ্যৰ ভিত্তিত আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰে। গতিকে ই প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ দৰেই বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে।
মনোবিজ্ঞানৰ পদ্ধতিসমূহ: অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি (Introspection Method), পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি (Observation Method), পৰীক্ষণ পদ্ধতি (Experimental Method) আৰু ব্যক্তিগত অধ্যয়ন বা কেছ ষ্টডি পদ্ধতি (Case Study Method)।
Summary
This chapter introduces Psychology as the scientific study of behaviour and experience. The word “Psychology” comes from two Greek words — “Psyche” (soul) and “Logos” (science). Its definition has evolved through four stages: science of soul, science of mind, science of consciousness, and finally, the modern science of behaviour as defined by Watson, Skinner, Woodworth and McDougall. Psychology has several branches including general, abnormal, social, child, educational, industrial and clinical psychology. As a positive science, it uses methods such as introspection, observation, experimentation and case study to investigate human behaviour, making it directly relevant to education.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। “Psychology” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে?
উত্তৰঃ “Psychology” শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ২। “Psyche” আৰু “Logos” শব্দ দুটাৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Psyche” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে আত্মা (Soul) আৰু “Logos” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে বিজ্ঞান বা অধ্যয়ন (Science/Study)। এই দুটা শব্দ মিলিত হৈ “Psychology” অৰ্থাৎ “আত্মাৰ বিজ্ঞান” গঠন কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩। মনোবিজ্ঞানৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে “আত্মাৰ বিজ্ঞান” (Science of Soul)।
প্ৰশ্ন ৪। মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাৰ ক্ৰমবিকাশৰ চাৰিটা স্তৰ লিখা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞাৰ ক্ৰমবিকাশৰ চাৰিটা স্তৰ হৈছে —
- আত্মাৰ বিজ্ঞান (Science of Soul)
- মনৰ বিজ্ঞান (Science of Mind)
- চেতনাৰ বিজ্ঞান (Science of Consciousness)
- আচৰণৰ বিজ্ঞান (Science of Behaviour)
প্ৰশ্ন ৫। জে. বি. ৱাটছনৰ মতে মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ জে. বি. ৱাটছনৰ মতে — “মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণৰ বিজ্ঞান” (Psychology is the science of behaviour)।
প্ৰশ্ন ৬। উদৱৰ্থে দিয়া মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ উদৱৰ্থ (Woodworth)ৰ মতে — “মনোবিজ্ঞান হৈছে পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত প্ৰাণীৰ ক্ৰিয়াকলাপৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন।” (Psychology is the scientific study of the activities of the individual in relation to the environment.)
প্ৰশ্ন ৭। মেক্ডুগালে মনোবিজ্ঞানক কেনেকৈ সংজ্ঞায়িত কৰিছে?
উত্তৰঃ মেক্ডুগাল (McDougall)ৰ মতে — “মনোবিজ্ঞান হৈছে জীৱিত প্ৰাণীৰ আচৰণৰ ধনাত্মক বিজ্ঞান।” (Psychology is the positive science of the behaviour of living things.)
প্ৰশ্ন ৮। মনোবিজ্ঞানৰ মুখ্য শাখাসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানৰ মুখ্য শাখাসমূহ হৈছে — সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান, অস্বাভাৱিক মনোবিজ্ঞান, সামাজিক মনোবিজ্ঞান, শিশু মনোবিজ্ঞান, শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান, ঔদ্যোগিক মনোবিজ্ঞান আৰু ক্লিনিক্যাল মনোবিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ৯। মনোবিজ্ঞান এটা বিজ্ঞান হোৱাৰ কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞান এটা বিজ্ঞান হোৱাৰ কাৰণসমূহ হৈছে —
- মনোবিজ্ঞানৰ নিজস্ব বিষয়বস্তু আছে — অৰ্থাৎ মানুহৰ আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতা।
- ই বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি যেনে পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ সহায়ত তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
- মনোবিজ্ঞানৰ ফলাফল যাচাইযোগ্য (Verifiable) আৰু পুনৰাবৃত্তিযোগ্য (Repeatable)।
- ই কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সাৰ্বজনীন নীতি গঠন কৰে।
- ই ভৱিষ্যদ্বাণী কৰাৰ ক্ষমতা ৰাখে।
প্ৰশ্ন ১০। অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতি (Introspection Method) হৈছে এনে এক পদ্ধতি যাৰ দ্বাৰা ব্যক্তিয়ে নিজৰ মানসিক ক্ৰিয়াকলাপ, অনুভূতি, চিন্তা আৰু অভিজ্ঞতাক ভিতৰৰ পৰা পৰীক্ষা কৰি অধ্যয়ন কৰে। ইয়াত ব্যক্তি নিজেই পৰীক্ষক আৰু পৰীক্ষাৰ পাত্ৰ দুয়োটাই হয়।
প্ৰশ্ন ১১। পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি (Observation Method) হৈছে এনে এক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি, যাৰ যোগেদি পৰীক্ষকে অইন ব্যক্তিৰ আচৰণ স্বাভাৱিক পৰিৱেশত মন দি চাই অধ্যয়ন কৰে। ইয়াত পৰীক্ষকে নিৰপেক্ষভাৱে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২। পৰীক্ষণ পদ্ধতিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ পৰীক্ষণ পদ্ধতি (Experimental Method) হৈছে নিয়ন্ত্ৰিত অৱস্থাত পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান (Variables) নিৰূপণ কৰি আচৰণ অধ্যয়ন কৰাৰ এক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি। ইয়াত স্বাধীন চলক (Independent Variable) আৰু আশ্ৰিত চলক (Dependent Variable)ৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। কেছ ষ্টডি পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ কেছ ষ্টডি বা ব্যক্তিগত অধ্যয়ন পদ্ধতি (Case Study Method) হৈছে এজন ব্যক্তি বা এটা সমস্যা সম্পৰ্কে গভীৰভাৱে আৰু সবিশেষভাৱে অধ্যয়ন কৰাৰ পদ্ধতি। ইয়াত ব্যক্তিজনৰ পাৰিৱাৰিক, সামাজিক আৰু মানসিক ইতিহাস সংগ্ৰহ কৰি বিশ্লেষণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান (Educational Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ সেই শাখা য’ত শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। ই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া উন্নত কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ মাজত সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ মাজত গভীৰ সম্পৰ্ক আছে —
- মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, প্ৰৱণতা আৰু মানসিক বিকাশ বুজিবলৈ সহায় কৰে।
- শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ মনোবিজ্ঞানৰ নীতিসমূহ ব্যৱহাৰ হয়।
- পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতি, শিক্ষণ পদ্ধতি, মূল্যাঙ্কন আদিত মনোবিজ্ঞানে দিশা দেখুৱায়।
- ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বুজি লৈ শিক্ষকে শিক্ষাৰ্থীৰ লগত উপযুক্ত আচৰণ কৰিব পাৰে।
- শিক্ষাৰ্থীৰ শৃংখলা, মনোভাৱ আৰু নৈতিক বিকাশত মনোবিজ্ঞানৰ অৰিহণা আছে।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ জন্মদাতা কোন?
উত্তৰঃ উইলিয়াম ৱুণ্ট (Wilhelm Wundt)ক আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ জন্মদাতা বুলি কোৱা হয়। তেওঁ ১৮৭৯ চনত জাৰ্মানীৰ লাইপজিগ বিশ্ববিদ্যালয়ত প্ৰথম মনোবিজ্ঞান পৰীক্ষাগাৰ স্থাপন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২। মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান বুলি কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানক আচৰণৰ বিজ্ঞান বুলি প্ৰথমে আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী জে. বি. ৱাটছনে (J. B. Watson) ১৯১৩ চনত কৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। স্কিনাৰৰ মতে মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ বি. এফ. স্কিনাৰ (B. F. Skinner)ৰ মতে — “মনোবিজ্ঞান হৈছে জীৱৰ আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ বিজ্ঞান।”
প্ৰশ্ন ৪। অন্তৰ্দৰ্শন পদ্ধতিৰ সুবিধা আৰু অসুবিধা কি কি?
উত্তৰঃ
সুবিধা: ই সহজ আৰু ব্যয়সাশ্ৰয়ী পদ্ধতি; ব্যক্তিৰ ভিতৰুৱা মানসিক অৱস্থা প্ৰত্যক্ষভাৱে জনা যায়; কোনো বিশেষ সঁজুলি নালাগে।
অসুবিধা: ই বিষয়ীগত (Subjective); শিশু আৰু মানসিক ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি; এই পদ্ধতিৰ ফলাফল যাচাই কৰা টান; এজন ব্যক্তিয়ে একে সময়ত পৰীক্ষক আৰু পৰীক্ষিত হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৫। পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতিৰ প্ৰকাৰভেদ লিখা।
উত্তৰঃ পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি প্ৰধানকৈ দুপ্ৰকাৰৰ —
- প্ৰাকৃতিক পৰ্যবেক্ষণ (Natural Observation): স্বাভাৱিক পৰিৱেশত আচৰণ পৰ্যবেক্ষণ কৰা।
- নিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যবেক্ষণ (Controlled Observation): পৰীক্ষাগাৰৰ নিয়ন্ত্ৰিত অৱস্থাত আচৰণ পৰ্যবেক্ষণ কৰা।
প্ৰশ্ন ৬। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব হৈছে —
- শিক্ষাৰ্থীক বুজি পোৱাত সহায় কৰে।
- উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচনত সহায় কৰে।
- পাঠ্যক্ৰম গঠনত মনোবৈজ্ঞানিক ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
- শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰি পৃথক যত্ন ল’ব পৰা হয়।
- শ্ৰেণীকোঠাৰ শৃংখলা ৰক্ষাত সহায় কৰে।
- মূল্যাঙ্কন বৈজ্ঞানিকভাৱে কৰিব পৰা হয়।
- নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি লিখা।
উত্তৰঃ আধুনিক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি হৈছে —
- ই এক ধনাত্মক বিজ্ঞান (Positive Science)।
- ই আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ অধ্যয়ন কৰে।
- ই বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
- ই সাৰ্বজনীন নীতি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে।
- ই ভৱিষ্যদ্বাণী আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা ৰাখে।
মনোবিজ্ঞানৰ শাখাসমূহ
| শাখা (Branch) | অধ্যয়নৰ বিষয় |
|---|---|
| সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান (General Psychology) | মানৱ আচৰণৰ সাধাৰণ নীতি আৰু সূত্ৰ অধ্যয়ন |
| অস্বাভাৱিক মনোবিজ্ঞান (Abnormal Psychology) | অস্বাভাৱিক আচৰণ, মানসিক ৰোগ আৰু বিকাৰৰ অধ্যয়ন |
| সামাজিক মনোবিজ্ঞান (Social Psychology) | সমাজৰ মাজত ব্যক্তিৰ আচৰণৰ অধ্যয়ন |
| শিশু মনোবিজ্ঞান (Child Psychology) | শিশুৰ আচৰণ, বিকাশ আৰু বৃদ্ধিৰ অধ্যয়ন |
| শৈক্ষিক মনোবিজ্ঞান (Educational Psychology) | শৈক্ষিক পৰিস্থিতিত শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণৰ অধ্যয়ন |
| ঔদ্যোগিক মনোবিজ্ঞান (Industrial Psychology) | উদ্যোগত শ্ৰমিক আৰু কৰ্মীৰ আচৰণৰ অধ্যয়ন |
| ক্লিনিক্যাল মনোবিজ্ঞান (Clinical Psychology) | মানসিক ৰোগৰ নিৰ্ণয় আৰু চিকিৎসা সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন |
মনোবিজ্ঞানৰ পদ্ধতিসমূহ
| পদ্ধতি (Method) | মূল বৈশিষ্ট্য |
|---|---|
| অন্তৰ্দৰ্শন (Introspection) | ব্যক্তিয়ে নিজৰ মানসিক অৱস্থা ভিতৰৰ পৰা পৰীক্ষা কৰা; বিষয়ীগত পদ্ধতি |
| পৰ্যবেক্ষণ (Observation) | স্বাভাৱিক বা নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশত অইনৰ আচৰণ মন দি চোৱা |
| পৰীক্ষণ (Experimental) | নিয়ন্ত্ৰিত অৱস্থাত চলকৰ মাজৰ কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক প্ৰতিষ্ঠা |
| কেছ ষ্টডি (Case Study) | এজন ব্যক্তি বা এটা সমস্যা সম্পৰ্কে গভীৰ আৰু সবিশেষ অধ্যয়ন |
মনোবিজ্ঞানৰ ক্ৰমবিকাশৰ ৰেখা
| স্তৰ | সংজ্ঞা | মুখ্য সমৰ্থক |
|---|---|---|
| প্ৰথম স্তৰ | আত্মাৰ বিজ্ঞান (Science of Soul) | প্লেটো, এৰিষ্টটল |
| দ্বিতীয় স্তৰ | মনৰ বিজ্ঞান (Science of Mind) | লক |
| তৃতীয় স্তৰ | চেতনাৰ বিজ্ঞান (Science of Consciousness) | ৱুণ্ট, উইলিয়াম জেমছ |
| চতুৰ্থ স্তৰ | আচৰণৰ বিজ্ঞান (Science of Behaviour) | ৱাটছন, স্কিনাৰ, উদৱৰ্থ, মেক্ডুগাল |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাৰ ASSEB Class 11 Education পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ৱেবছাইট ভ্ৰমণ কৰক।