Class 11 Economics Chapter 9 — পৰিসাংখ্যিক আহিলাৰ ব্যৱহাৰ (Use of Statistical Tools)

HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই পৃষ্ঠাত ASSEB Class 11 Economics (অৰ্থনীতিৰ পৰিসংখ্যা) পাঠ্যপুথিৰ নৱম অধ্যায় “পৰিসাংখ্যিক আহিলাৰ ব্যৱহাৰ” (Use of Statistical Tools)ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ সাৰাংশ, পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, অতিৰিক্ত বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন, শূন্যস্থান পূৰণ, শুদ্ধ/অশুদ্ধ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ শব্দাৰ্থ আগবঢ়োৱা হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বাস্তৱ অৰ্থনৈতিক সমস্যা সমাধানত পৰিসংখ্যাৰ ব্যৱহাৰ আৰু এটা সম্পূৰ্ণ পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্প (statistical project) প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি শিকাব।

---

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

“পৰিসাংখ্যিক আহিলাৰ ব্যৱহাৰ” অধ্যায়টোৱে বিগত আঠটা অধ্যায়ত আহৰণ কৰা পৰিসাংখ্যিক জ্ঞানক বাস্তৱ অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশত প্ৰয়োগ কৰাৰ এক ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশিকা। অৰ্থনীতিৰ যিকোনো সমস্যা—যেনে দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি, ভোক্তাৰ পছন্দ, ৰাজ্যিক বিকাশৰ তুলনা, কৃষি উৎপাদন বা পৰিয়ালৰ ব্যয়—অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে তথ্য সংগ্ৰহ, শ্ৰেণীবিভাজন, সাৰণীয়ন, গ্ৰাফিক উপস্থাপন, কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতা, বিচ্ছুৰণ, সহসম্বন্ধ আৰু সূচকাংকৰ দৰে আহিলা একেলগে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। এই সকলো আহিলা সমন্বিতভাৱে এক প্ৰকল্প (project)ৰ আকাৰত উপস্থাপন কৰাটোৱেই এই অধ্যায়ৰ মূল উদ্দেশ্য।

এটা পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পৰ স্তৰসমূহ এনেধৰণৰ — (১) সমস্যা চিনাক্তকৰণ বা গৱেষণাৰ প্ৰশ্ন নিৰ্ধাৰণ, (২) লক্ষ্য (target) বা ৰাশিৰ পৰিধি নিৰূপণ, (৩) তথ্য সংগ্ৰহ (প্ৰাথমিক বা গৌণ উৎসৰ পৰা), (৪) তথ্যৰ সংগঠন আৰু উপস্থাপন (সাৰণী, লেখচিত্ৰ, পাই-চিত্ৰ ইত্যাদি), (৫) বিশ্লেষণ (গড়, মধ্যমা, প্ৰচুৰক, প্ৰামাণিক বিচ্যুতি, সহসম্বন্ধ, সূচকাংক), আৰু (৬) ফলাফলৰ পৰা সিদ্ধান্ত (inference) অংকন। এই ছটা স্তৰে এটা প্ৰকল্পক বৈজ্ঞানিক ৰূপ দিয়ে।

অধ্যায়ত উদাহৰণস্বৰূপ উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক (CPI) গণনাৰ এক সম্পূৰ্ণ প্ৰকল্প দিয়া হৈছে — য’ত নিৰ্দিষ্ট সমষ্টিৰ (যেনে ছাত্ৰ পৰিয়াল, কৃষক বা চৰকাৰী কৰ্মচাৰী) বাবে আধাৰ বছৰ আৰু চলিত বছৰৰ মূল্য সংগ্ৰহ কৰি ভাৰযুক্ত গড় (weighted average) পদ্ধতিৰে সূচকাংক উলিওৱা হয়। ইয়াৰ উপৰিও মূল্যবৃদ্ধিয়ে ভোক্তাৰ ক্ৰয়ক্ষমতাৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱ, বিভিন্ন ৰাজ্যৰ মাজত মুৰাক্কাল আয় বা সাক্ষৰতা হাৰৰ তুলনা, আৰু এটা স্থানীয় বজাৰত ভোক্তাৰ পছন্দৰ সমীক্ষা — এই ধৰণৰ NCERT-নিৰ্দেশিত প্ৰকল্প বিষয়সমূহো আলোচনা কৰা হৈছে।

উল্লেখযোগ্য প্ৰকল্প বিষয় (illustrative topics): উপভোক্তা সচেতনতা সমীক্ষা, এটা গাঁৱৰ পৰিয়ালৰ মাহিলী আয়-ব্যয়ৰ গঠন, খাদ্যশস্যৰ মূল্য প্ৰৱণতা, এক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পুষ্টি অৱস্থা, মহিলা সাক্ষৰতাৰ আঞ্চলিক বৈষম্য, কৃষি উৎপাদন আৰু বৰষুণৰ মাজৰ সহসম্বন্ধ আদি। প্ৰতিটো প্ৰকল্পত উদ্দেশ্য, অনুসন্ধান পদ্ধতি, উপাত্তৰ উৎস, বিশ্লেষণ আৰু সিদ্ধান্ত স্পষ্টকৈ দাখিল কৰিব লাগে। সঠিক পৰিসাংখ্যিক আহিলাৰ নিৰ্বাচনে প্ৰকল্পৰ গুণগত মান নিৰ্ধাৰণ কৰে।

Summary (English)

This concluding chapter shows how the statistical tools learnt in earlier chapters — collection, organisation, presentation, measures of central tendency, dispersion, correlation and index numbers — are applied together in a real-life economic project. A statistical project follows six stages: identifying the problem, setting the target group, collecting primary or secondary data, organising and presenting the data through tables and diagrams, analysing it with appropriate measures, and drawing meaningful inferences. The chapter illustrates these stages through a Consumer Price Index (CPI) project in which prices of selected commodities for a defined consumer group are collected for a base year and a current year, weights are assigned according to expenditure share, and the weighted index is computed. Other suggested projects include studying the impact of price rise on household consumption, comparing growth or literacy across states, surveying consumer preferences, and examining the relationship between rainfall and agricultural output. The aim is to develop the skill of using statistics as a decision-making tool in everyday economic enquiry.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)

এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark)

প্ৰশ্ন ১। পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্প (statistical project) কাক বোলে?

উত্তৰঃ এটা নিৰ্দিষ্ট অৰ্থনৈতিক বা সামাজিক সমস্যা পৰিসাংখ্যিক পদ্ধতিৰে অধ্যয়ন কৰি সিদ্ধান্ত আগবঢ়োৱা সংগঠিত অনুসন্ধানক পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্প বোলে।

প্ৰশ্ন ২। এটা প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰটো কি?

উত্তৰঃ সমস্যা বা গৱেষণাৰ প্ৰশ্ন চিনাক্তকৰণ (Identifying the problem)।

প্ৰশ্ন ৩। তথ্য সংগ্ৰহৰ দুটা উৎস উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ প্ৰাথমিক উৎস (Primary source) আৰু গৌণ উৎস (Secondary source)।

প্ৰশ্ন ৪। CPI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।

উত্তৰঃ Consumer Price Index (উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক)।

প্ৰশ্ন ৫। প্ৰকল্পৰ লক্ষ্য (target) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ অধ্যয়ন কৰিবলগীয়া সমষ্টি বা গোটটোক প্ৰকল্পৰ লক্ষ্য বোলে।

প্ৰশ্ন ৬। পৰিসাংখ্যিক বিশ্লেষণৰ এটা সাধাৰণ আহিলা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ গণিতিক গড় (Arithmetic Mean)।

প্ৰশ্ন ৭। তথ্যৰ গ্ৰাফিক উপস্থাপনৰ এটা পদ্ধতি লিখা।

উত্তৰঃ দণ্ডচিত্ৰ (Bar diagram) বা পাই-চিত্ৰ (Pie diagram)।

প্ৰশ্ন ৮। ফলাফলৰ পৰা অনুমিত সিদ্ধান্তক ইংৰাজীত কি বোলে?

উত্তৰঃ Inference (সিদ্ধান্ত)।

প্ৰশ্ন ৯। সূচকাংক গণনাৰ এটা ভাৰযুক্ত পদ্ধতিৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ লাছপেয়াৰ পদ্ধতি (Laspeyres’ method)।

প্ৰশ্ন ১০। প্ৰকল্পৰ অন্তিম স্তৰ কি?

উত্তৰঃ সিদ্ধান্ত অংকন আৰু প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতি (Drawing inferences and preparing report)।

প্ৰশ্ন ১১। প্ৰশ্নাৱলী কি?

উত্তৰঃ প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা প্ৰশ্নৰ এক ক্ৰমিক তালিকাকে প্ৰশ্নাৱলী বোলে।

প্ৰশ্ন ১২। ভাৰযুক্ত গড় (Weighted Mean) কাক বোলে?

উত্তৰঃ প্ৰতিটো মানৰ গুৰুত্ব অনুসৰি ভাৰ আৰোপ কৰি উলিওৱা গড়ক ভাৰযুক্ত গড় বোলে।

দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks)

প্ৰশ্ন ১। পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰঃ পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে— (ক) এটা বাস্তৱ অৰ্থনৈতিক সমস্যা বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা, (খ) উপযুক্ত আহিলা প্ৰয়োগ কৰি তথ্যৰ পৰা অৰ্থপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত আহৰণ কৰা, আৰু (গ) ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক স্বাধীন অনুসন্ধান আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ অভ্যাসত পাৰদৰ্শী কৰি তোলা।

প্ৰশ্ন ২। প্ৰকল্পৰ ছটা স্তৰৰ নাম ক্ৰমে লিখা।

উত্তৰঃ (১) সমস্যা চিনাক্তকৰণ, (২) লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ, (৩) তথ্য সংগ্ৰহ, (৪) তথ্যৰ সংগঠন আৰু উপস্থাপন, (৫) বিশ্লেষণ আৰু (৬) সিদ্ধান্ত অংকন।

প্ৰশ্ন ৩। প্ৰাথমিক আৰু গৌণ তথ্যৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ প্ৰাথমিক তথ্য হৈছে অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে সাক্ষাৎকাৰ, প্ৰশ্নাৱলী বা পৰ্যবেক্ষণৰ যোগেদি প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰা মৌলিক তথ্য। গৌণ তথ্য হৈছে আনে আগতে সংগ্ৰহ কৰি প্ৰকাশ কৰা তথ্য, যিবোৰ চৰকাৰী প্ৰতিবেদন, কাকত বা গৱেষণা পত্ৰৰ পৰা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৪। উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক প্ৰকল্পৰ বাবে কি কি তথ্য লাগে?

উত্তৰঃ CPI প্ৰকল্পৰ বাবে— (ক) লক্ষ্য সমষ্টিৰ ভোগ-তালিকাত থকা প্ৰধান দ্ৰব্যৰ নাম, (খ) প্ৰতিটো দ্ৰব্যৰ আধাৰ বছৰ আৰু চলিত বছৰৰ একক মূল্য, আৰু (গ) প্ৰতিটো দ্ৰব্যৰ ব্যয়ৰ অনুপাত বা ভাৰ (weight)— এই তিনিবিধ তথ্য আৱশ্যক।

প্ৰশ্ন ৫। প্ৰকল্পৰ প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতিৰ সময়ত কি কি অংশ থাকিব লাগে?

উত্তৰঃ প্ৰতিবেদনত শিৰোনাম, ভূমিকা, উদ্দেশ্য, অনুসন্ধান পদ্ধতি, তথ্যৰ উৎস, সাৰণী আৰু লেখচিত্ৰ, বিশ্লেষণ, সিদ্ধান্ত আৰু সংলগ্নী (questionnaire) থাকিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৬। ভোক্তাৰ ওপৰত মূল্যবৃদ্ধিৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়নৰ বাবে কোনবোৰ আহিলা ব্যৱহাৰ কৰিব?

উত্তৰঃ এনে অধ্যয়নৰ বাবে গড় মূল্য, শতাংশ পৰিৱৰ্তন, উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক, ক্ৰয়ক্ষমতাৰ সূচক আৰু আয়-ব্যয়ৰ সহসম্বন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৭। NCERT ৰ পাঠ্যপুথিত উল্লেখ থকা কেইটামান প্ৰকল্প বিষয়ৰ উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ NCERT-য়ে পৰামৰ্শ দিয়া কিছুমান প্ৰকল্প বিষয় হ’ল— (ক) এটা চহৰৰ পৰিয়ালৰ বাবে উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক প্ৰস্তুতি, (খ) চাউলৰ মূল্যৰ ওপৰত মূল্যবৃদ্ধিৰ প্ৰভাৱ, (গ) বিভিন্ন ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ সূচকাংকৰ তুলনা, (ঘ) এটা গাঁৱৰ পৰিয়ালৰ আয়-ব্যয় গঠন আৰু (ঙ) ভোক্তাৰ পছন্দৰ সমীক্ষা।

প্ৰশ্ন ৮। প্ৰকল্প কাৰ্যৰ যোগেদি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ কি কি দক্ষতা গঢ় লৈ উঠে?

উত্তৰঃ প্ৰকল্প কাৰ্যৰ যোগেদি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত পৰ্যবেক্ষণ ক্ষমতা, তথ্য সংগ্ৰহৰ অভ্যাস, পৰিসংখ্যা আহিলাৰ ব্যৱহাৰিক জ্ঞান, যুক্তিনিষ্ঠ চিন্তা, প্ৰতিবেদন লেখাৰ দক্ষতা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা গঢ় লৈ উঠে।

পাঁচ-ছয় নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Marks)

প্ৰশ্ন ১। এটা পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্প প্ৰস্তুত কৰাৰ স্তৰসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ এটা পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্প প্ৰস্তুত কৰিবলৈ নিম্নলিখিত ছটা স্তৰ অনুসৰণ কৰা হয়—

(১) সমস্যা চিনাক্তকৰণ: অনুসন্ধানৰ বিষয় আৰু গৱেষণাৰ প্ৰশ্ন স্পষ্টকৈ নিৰূপণ কৰিব লাগে। বিষয়টো সম্ভৱ আৰু সামাজিকভাৱে প্ৰাসংগিক হ’ব লাগে।

(২) লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ: অধ্যয়নৰ লক্ষ্য সমষ্টি (target population) আৰু সময়সীমা নিৰূপণ কৰি কিমান নমুনা ল’ব লাগিব সেয়া স্থিৰ কৰা হয়।

(৩) তথ্য সংগ্ৰহ: প্ৰাথমিক বা গৌণ উৎসৰ পৰা প্ৰশ্নাৱলী, সাক্ষাৎকাৰ বা প্ৰকাশনৰ জৰিয়তে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।

(৪) তথ্যৰ সংগঠন আৰু উপস্থাপন: সংগৃহীত তথ্যক শ্ৰেণীবিভাজন কৰি সাৰণী, দণ্ডচিত্ৰ, পাই-চিত্ৰ আদিৰ যোগেদি উপস্থাপন কৰা হয়।

(৫) বিশ্লেষণ: উপযুক্ত আহিলা—গড়, মধ্যমা, প্ৰচুৰক, প্ৰামাণিক বিচ্যুতি, সহসম্বন্ধ আৰু সূচকাংকৰ যোগেদি তথ্যৰ অৰ্থ উদঘাটন কৰা হয়।

(৬) সিদ্ধান্ত অংকন: ফলাফলৰ পৰা অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত আহৰণ কৰি প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা হয়, যাত পৰৱৰ্তী নীতি প্ৰণয়নত সহায় হয়।

প্ৰশ্ন ২। উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক গণনাৰ এটা প্ৰকল্পৰ ৰূপৰেখা প্ৰদান কৰা।

উত্তৰঃ উদ্দেশ্য— চহৰৰ মধ্যবিত্ত পৰিয়ালৰ বাবে CPI গণনা।

স্তৰ ১: ১০-১৫ টা পৰিয়ালৰ মাহিলী বাজেট সমীক্ষা কৰি ৮-১০ বিধ মুখ্য দ্ৰব্য বাছনি (চাউল, ডাইল, তেল, মাছ, পাচলি, ক্ষীৰ, পোছাক, জ্বালানি, শিক্ষা, চিকিৎসা)।

স্তৰ ২: প্ৰতিবিধ দ্ৰব্যৰ ব্যয়ৰ অনুপাতৰ আধাৰত ভাৰ (W) নিৰ্ধাৰণ।

স্তৰ ৩: আধাৰ বছৰ আৰু চলিত বছৰৰ মূল্য (P₀, P₁) সংগ্ৰহ।

স্তৰ ৪: মূল্যানুপাত R = (P₁/P₀) × ১০০ গণনা।

স্তৰ ৫: ভাৰযুক্ত গড় সূত্ৰ CPI = ΣWR/ΣW প্ৰয়োগ।

স্তৰ ৬: সূচকাংক ১০০তকৈ অধিক হ’লে মূল্য বৃদ্ধি আৰু পৰিয়ালৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস বুলি সিদ্ধান্ত। প্ৰতিবেদনত সাৰণী, লেখচিত্ৰ আৰু সিদ্ধান্ত সংলগ্ন কৰা হয়।

উদাহৰণ: যদি চাউল, ডাইল, তেল আৰু পাচলিৰ মূল্যানুপাত ক্ৰমে ১২০, ১১৫, ১৩০, ১১০ আৰু ভাৰ ৪০, ২০, ১৫, ২৫ হয়, তেন্তে CPI = (৪০×১২০ + ২০×১১৫ + ১৫×১৩০ + ২৫×১১০) ÷ ১০০ = ১১৯.৭৫। অৰ্থাৎ আধাৰ বছৰৰ তুলনাত মূল্য ১৯.৭৫% বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ৩। বিভিন্ন ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰ বাবে কোনবোৰ পৰিসাংখ্যিক আহিলা ব্যৱহাৰযোগ্য?

উত্তৰঃ ৰাজ্যিক বিকাশৰ তুলনাত নিম্নলিখিত আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ হয়— (ক) মুৰাক্কাল ৰাজ্যিক ঘৰোৱা উৎপাদন (Per Capita NSDP)ৰ গড়, (খ) সাক্ষৰতা হাৰ আৰু শিশু-মৃত্যু হাৰৰ মধ্যমা, (গ) আয়ৰ অসম বণ্টন জুখিবলৈ লোৰেঞ্জ বক্ৰ আৰু গিনি গুণাংক, (ঘ) দাৰিদ্ৰ্য ৰেখাৰ তলৰ লোকৰ শতাংশ, (ঙ) দুটা চলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক জুখিবলৈ সহসম্বন্ধ গুণাংক, (চ) সময়ৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তন দেখুৱাবলৈ সূচকাংক। এই আহিলাবোৰে প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ আপেক্ষিক অৱস্থান, বৃদ্ধিৰ গতি আৰু বৈষম্যৰ মাত্ৰা পৰিষ্কাৰকৈ প্ৰকাশ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪। ভোক্তাৰ পছন্দৰ সমীক্ষা প্ৰকল্প কেনেদৰে পৰিচালনা কৰিব? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ধৰক, এটা চহৰৰ ১০০ গৰাকী গ্ৰাহকৰ মাজত মোবাইল ব্ৰেণ্ডৰ পছন্দ অধ্যয়ন কৰিব লাগিছে।

(ক) উদ্দেশ্য: কোন ব্ৰেণ্ডটো অধিক জনপ্ৰিয় তাক জনা।

(খ) প্ৰশ্নাৱলী প্ৰস্তুতি: বয়স, লিংগ, আয়, পছন্দৰ ব্ৰেণ্ড, কাৰণ আদি প্ৰশ্ন।

(গ) নমুনা চয়ন: দৈৱচয়ন পদ্ধতিৰে ১০০ গৰাকী উত্তৰদাতা।

(ঘ) সংগঠন: উত্তৰক ব্ৰেণ্ড অনুসৰি সাৰণীবদ্ধ কৰি শতাংশ গণনা।

(ঙ) উপস্থাপন: পাই-চিত্ৰ বা দণ্ডচিত্ৰৰ যোগেদি প্ৰদৰ্শন।

(চ) বিশ্লেষণ: প্ৰচুৰক (mode) অৱস্থাপন কৰি জনপ্ৰিয় ব্ৰেণ্ড নিৰ্ধাৰণ; আয় আৰু ব্ৰেণ্ডৰ সহসম্বন্ধো বিচাৰিব পাৰি।

(ছ) সিদ্ধান্ত: কোন স্তৰৰ গ্ৰাহকে কোন ব্ৰেণ্ড পছন্দ কৰে আৰু কাৰণ কি— সেই বিষয়ে অৰ্থপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত আগবঢ়োৱা হয়।

এই ধৰণৰ প্ৰকল্পত পৰিসংখ্যাৰ আহিলাবোৰে গ্ৰাহকৰ আচৰণৰ এক স্পষ্ট চিত্ৰ ফুটাই তোলে যিটো বজাৰ গৱেষণা, উৎপাদন পৰিকল্পনা আৰু নীতি প্ৰণয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰশ্ন ৫। অৰ্থনৈতিক সমস্যা সমাধানত পৰিসংখ্যাৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ পৰিসংখ্যাই অৰ্থনৈতিক সমস্যা সমাধানত নিম্নলিখিত ভূমিকা পালন কৰে— (ক) পৰিমাণগত পৰিমাপ: দৰিদ্ৰতা, বেকাৰত্ব, মূল্যবৃদ্ধি আদি বিমূৰ্ত ধাৰণাক সংখ্যাত প্ৰকাশ কৰে। (খ) তুলনা: বিভিন্ন অঞ্চল, কাল বা গোটৰ মাজত তুলনা কৰাত সহায় কৰে। (গ) প্ৰৱণতা নিৰ্ণয়: সময় শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰে ভৱিষ্যত প্ৰৱণতাৰ আভাস দিয়ে। (ঘ) সম্পৰ্ক স্থাপন: দুটা বা ততোধিক চলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সহসম্বন্ধ আৰু প্ৰতিৰোধৰ যোগেদি দেখুৱায়। (ঙ) নীতি গঠনৰ সহায়ক: চৰকাৰে নিৰ্ভৰযোগ্য পৰিসাংখ্যিক তথ্যৰ ভিত্তিত যোজনা প্ৰণয়ন কৰে। (চ) মূল্যায়ন: চলিত আঁচনিৰ সফলতা পৰিমাপ কৰাত সহায় কৰে। সেয়েহে অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিটো শাখাত পৰিসংখ্যা অপৰিহাৰ্য আহিলা হিচাপে গণ্য।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১। পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰটো হ’ল—
(ক) তথ্য সংগ্ৰহ (খ) সমস্যা চিনাক্তকৰণ (গ) বিশ্লেষণ (ঘ) সিদ্ধান্ত
উত্তৰঃ (খ) সমস্যা চিনাক্তকৰণ।

প্ৰশ্ন ২। CPI গণনাৰ বাবে আৱশ্যক—
(ক) মূল্য (খ) ভাৰ (গ) দ্ৰব্যৰ তালিকা (ঘ) সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (ঘ) সকলোবোৰ।

প্ৰশ্ন ৩। প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ এটা পদ্ধতি—
(ক) চৰকাৰী প্ৰতিবেদন (খ) প্ৰশ্নাৱলী (গ) কাকতৰ প্ৰবন্ধ (ঘ) ৱেবছাইট
উত্তৰঃ (খ) প্ৰশ্নাৱলী।

প্ৰশ্ন ৪। ভোক্তাৰ পছন্দৰ মুখ্য পৰিমাপক হ’ল—
(ক) গড় (খ) মধ্যমা (গ) প্ৰচুৰক (ঘ) পৰিসৰ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰচুৰক।

প্ৰশ্ন ৫। দুটা চলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক জুখিব—
(ক) গড়েৰে (খ) প্ৰচুৰকেৰে (গ) সহসম্বন্ধেৰে (ঘ) সূচকাংকেৰে
উত্তৰঃ (গ) সহসম্বন্ধেৰে।

প্ৰশ্ন ৬। এটা পাই-চিত্ৰ ব্যৱহাৰ হয়—
(ক) প্ৰৱণতা দেখুৱাবলৈ (খ) অনুপাত দেখুৱাবলৈ (গ) সম্পৰ্ক জুখিবলৈ (ঘ) গড় উলিয়াবলৈ
উত্তৰঃ (খ) অনুপাত দেখুৱাবলৈ।

প্ৰশ্ন ৭। CPI ১০০তকৈ অধিক হোৱাৰ অৰ্থ—
(ক) মূল্য হ্ৰাস (খ) মূল্য বৃদ্ধি (গ) মূল্য স্থিৰ (ঘ) কোনো নহয়
উত্তৰঃ (খ) মূল্য বৃদ্ধি।

প্ৰশ্ন ৮। প্ৰকল্পৰ অন্তিম স্তৰ হ’ল—
(ক) সমস্যা নিৰ্ধাৰণ (খ) তথ্য সংগ্ৰহ (গ) সিদ্ধান্ত অংকন (ঘ) উপস্থাপন
উত্তৰঃ (গ) সিদ্ধান্ত অংকন।

প্ৰশ্ন ৯। তলৰ কোনটো গৌণ তথ্যৰ উৎস?
(ক) প্ৰশ্নাৱলী (খ) সাক্ষাৎকাৰ (গ) চৰকাৰী প্ৰতিবেদন (ঘ) পৰ্যবেক্ষণ
উত্তৰঃ (গ) চৰকাৰী প্ৰতিবেদন।

প্ৰশ্ন ১০। Inference শব্দটোৰ অসমীয়া অৰ্থ—
(ক) তথ্য (খ) সিদ্ধান্ত (গ) লক্ষ্য (ঘ) সমস্যা
উত্তৰঃ (খ) সিদ্ধান্ত।

প্ৰশ্ন ১১। বিচ্ছুৰণৰ পৰিমাপক হ’ল—
(ক) গড় (খ) প্ৰচুৰক (গ) প্ৰামাণিক বিচ্যুতি (ঘ) মধ্যমা
উত্তৰঃ (গ) প্ৰামাণিক বিচ্যুতি।

প্ৰশ্ন ১২। এটা প্ৰকল্পৰ প্ৰতিবেদনত নাথাকে—
(ক) ভূমিকা (খ) বিজ্ঞাপন (গ) সাৰণী (ঘ) সিদ্ধান্ত
উত্তৰঃ (খ) বিজ্ঞাপন।

শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১। পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰ হ’ল ______ চিনাক্তকৰণ।
উত্তৰঃ সমস্যা।

প্ৰশ্ন ২। CPI ৰ পূৰ্ণৰূপ ______।
উত্তৰঃ Consumer Price Index।

প্ৰশ্ন ৩। অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে সংগ্ৰহ কৰা তথ্যক ______ তথ্য বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক।

প্ৰশ্ন ৪। দুটা চলৰ সম্পৰ্ক ______ গুণাংকৰ যোগেদি জোখা যায়।
উত্তৰঃ সহসম্বন্ধ।

প্ৰশ্ন ৫। ফলাফলৰ পৰা অংকিত অভিমতক ______ বোলে।
উত্তৰঃ সিদ্ধান্ত।

প্ৰশ্ন ৬। এটা পাই-চিত্ৰই তথ্যৰ ______ অনুপাত প্ৰকাশ কৰে।
উত্তৰঃ আপেক্ষিক।

প্ৰশ্ন ৭। উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক ১০০তকৈ অধিক হোৱাৰ অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ মূল্যবৃদ্ধি।

প্ৰশ্ন ৮। Investigation ৰ অসমীয়া অৰ্থ ______।
উত্তৰঃ অনুসন্ধান।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰূপণ কৰা (True/False)

প্ৰশ্ন ১। পৰিসাংখ্যিক প্ৰকল্পত তথ্য সংগ্ৰহৰ আগতে সমস্যা চিনাক্ত কৰা হয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ২। চৰকাৰী প্ৰতিবেদনৰ পৰা পোৱা তথ্য প্ৰাথমিক তথ্য। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৩। CPI গণনাত ভাৰৰ ব্যৱহাৰ আৱশ্যক। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৪। পাই-চিত্ৰই সম্পৰ্ক জুখে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৫। প্ৰকল্পৰ অন্তিম স্তৰ হ’ল সিদ্ধান্ত অংকন। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৬। প্ৰচুৰক হ’ল বাৰংবাৰ আবৃত্তি হোৱা মান। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৭। দৈৱচয়ন এক অপৰিকল্পিত পদ্ধতি। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Project	প্ৰকল্প
Guideline	নিৰ্দেশিকা
Inference	সিদ্ধান্ত
Presentation	উপস্থাপন
Investigation	অনুসন্ধান
Target Population	লক্ষ্য সমষ্টি
Primary Data	প্ৰাথমিক তথ্য
Secondary Data	গৌণ তথ্য
Questionnaire	প্ৰশ্নাৱলী
Sample	নমুনা
Random Sampling	দৈৱচয়ন
Tabulation	সাৰণীয়ন
Bar Diagram	দণ্ডচিত্ৰ
Pie Diagram	পাই-চিত্ৰ
Arithmetic Mean	গণিতিক গড়
Median	মধ্যমা
Mode	প্ৰচুৰক
Standard Deviation	প্ৰামাণিক বিচ্যুতি
Correlation	সহসম্বন্ধ
Index Number	সূচকাংক
Consumer Price Index	উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক
Weight	ভাৰ
Base Year	আধাৰ বছৰ
Current Year	চলিত বছৰ
Purchasing Power	ক্ৰয়ক্ষমতা
Report	প্ৰতিবেদন
Analysis	বিশ্লেষণ
Data Collection	তথ্য সংগ্ৰহ
Organisation	সংগঠন
Conclusion	উপসংহাৰ