Class 11 Economics Chapter 8 — সূচকাংক (Index Numbers)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ পৰিসংখ্যা (Statistics for Economics) অংশৰ অষ্টম অধ্যায় সূচকাংক (Index Numbers)-ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত সূচকাংকৰ অৰ্থ, বৈশিষ্ট্য, প্ৰকাৰ, নিৰ্মাণৰ পদ্ধতি (Simple Aggregative, Simple Average of Price Relatives, Laspeyres, Paasche, Fisher Ideal), উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক (CPI), পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক (WPI), শিল্প উৎপাদনৰ সূচকাংক, Sensex/Nifty, মূল বছৰ নিৰ্বাচন আৰু সূচকাংক নিৰ্মাণৰ সমস্যা আদিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হ’ব। পৰীক্ষাত সঘনাই অহা ১, ২–৩ আৰু ৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান আৰু শুদ্ধ/অশুদ্ধ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এই পাঠত পোৱা যাব।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
সূচকাংক (Index Number) হ’ল এক বিশেষ ধৰণৰ গড় বা পৰিসংখ্যাগত পৰিমাপ যিয়ে সময়, স্থান বা অন্য পৰিৱেশৰ সাপেক্ষে কোনো এটা চলকৰ (যেনে — মূল্য, পৰিমাণ, উৎপাদন বা মজুৰি) আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে। ই সাধাৰণতে শতাংশ (percentage) ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয় আৰু মূল বছৰৰ (Base Year) সূচকাংক ১০০ ধৰি চলিত বছৰৰ (Current Year) মান ইয়াৰ লগত তুলনা কৰা হয়। প্ৰখ্যাত পৰিসংখ্যাবিদ স্পিগেলৰ (Spiegel) মতে, “এটা সূচকাংক হ’ল এনে এক পৰিসংখ্যাগত পৰিমাপ যিয়ে দুটা বা ততোধিক সম্পৰ্কীয় চলকৰ পাৰ্থক্য সময়, স্থান আদিৰ সাপেক্ষে দেখুৱায়।” ই অৰ্থনীতিৰ “অৰ্থনৈতিক বাৰোমিটাৰ” (Economic Barometer) হিচাপে প্ৰখ্যাত।
সূচকাংকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (i) ই এক বিশেষ ধৰণৰ গড়, (ii) ই শতাংশ ৰূপত প্ৰকাশিত হয় কিন্তু শতাংশ চিহ্ন (%) ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, (iii) ই আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন (relative change) দেখুৱায়, (iv) ই গুণাত্মক চলকসমূহৰো (যেনে — জীৱন যাত্ৰাৰ মান) পৰিৱৰ্তন জোখিব পাৰে। সূচকাংকৰ উপযোগিতা বহুমুখী — মূল্য স্তৰৰ পৰিৱৰ্তন জোখা, মুদ্ৰাস্ফীতি/মুদ্ৰাসংকোচন নিৰূপণ, মজুৰি নিৰ্ধাৰণ, ব্যৱসায়িক পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন বুজা, চৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰণয়ন, আমদানি-ৰপ্তানিৰ ধাৰা বিশ্লেষণ আদি। সূচকাংকৰ প্ৰকাৰ তিনিটা — মূল্য সূচকাংক (Price Index), পৰিমাণ সূচকাংক (Quantity Index) আৰু মূল্যৰাশি সূচকাংক (Value Index)।
সূচকাংক নিৰ্মাণৰ পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত প্ৰধানতঃ দুটা ভাগ আছে — (১) সাধাৰণ পদ্ধতি (Unweighted), য’ত সাধাৰণ সমষ্টিগত পদ্ধতি (Simple Aggregative Method) আৰু সাধাৰণ মূল্য আপেক্ষিক গড় পদ্ধতি (Simple Average of Price Relatives) অন্তৰ্ভুক্ত আৰু (২) ভাৰযুক্ত পদ্ধতি (Weighted), য’ত লাছপেয়ৰ্ছ (Laspeyres), পাছ্চে (Paasche), ফিছাৰ আদৰ্শ (Fisher Ideal), ড’ৰবিচ-বাউলি (Dorbish-Bowley), মাৰ্শ্যাল-এজৱৰ্থ (Marshall-Edgeworth) আদি অন্তৰ্ভুক্ত। লাছপেয়ৰ্ছ পদ্ধতিত মূল বছৰৰ পৰিমাণক ভাৰ (weight) হিচাপে লোৱা হয় আৰু পাছ্চে পদ্ধতিত চলিত বছৰৰ পৰিমাণক ভাৰ হিচাপে লোৱা হয়। ফিছাৰৰ আদৰ্শ সূচকাংক হ’ল লাছপেয়ৰ্ছ আৰু পাছ্চেৰ গুণোত্তৰ গড়, যিটো আটাইতকৈ নিখুঁত বুলি গণ্য কৰা হয় কাৰণ ই সময় বিপৰীতকৰণ (Time Reversal) আৰু কাৰক বিপৰীতকৰণ (Factor Reversal) উভয় পৰীক্ষাই সন্তুষ্ট কৰে।
ভাৰতত প্ৰচলিত প্ৰধান সূচকাংকসমূহৰ ভিতৰত উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক (CPI) এ এটা নিৰ্দিষ্ট গোটৰ উপভোক্তাই (যেনে — শিল্প শ্ৰমিক, কৃষি শ্ৰমিক, চহৰীয়া অশিল্প কৰ্মচাৰী) ক্ৰয় কৰা সামগ্ৰী আৰু সেৱাসমূহৰ মূল্যৰ গড় পৰিৱৰ্তন জোখে আৰু জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয় (Cost of Living) নিৰূপণ কৰে। পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক (WPI) এ পাইকাৰী বজাৰত বিক্ৰী হোৱা সামগ্ৰীৰ মূল্য পৰিৱৰ্তন জোখে আৰু ই ভাৰতত মুদ্ৰাস্ফীতি জোখাৰ এক প্ৰধান সাধন। শিল্প উৎপাদনৰ সূচকাংক (Index of Industrial Production) এ খনিজ, প্ৰস্তুতকৰণ আৰু বিদ্যুৎ খণ্ডৰ উৎপাদন পৰিৱৰ্তন দেখুৱায়। Sensex (BSE) আৰু Nifty (NSE) হ’ল ভাৰতৰ শ্বেয়াৰ বজাৰৰ প্ৰধান সূচকাংক যিয়ে শ্বেয়াৰৰ মূল্যৰ গতিবিধি প্ৰদৰ্শন কৰে। সূচকাংক নিৰ্মাণৰ সময়ত মূল বছৰ নিৰ্বাচন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ — বছৰটো স্বাভাৱিক হোৱা উচিত (যুদ্ধ, দুৰ্ভিক্ষ, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ মুক্ত) আৰু খুব দূৰৰ নহ’ব লাগে। সূচকাংক নিৰ্মাণৰ সমস্যাসমূহ হ’ল — উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ, মূল বছৰ নিৰ্বাচন, সামগ্ৰী নিৰ্বাচন, মূল্যৰ উদ্ধৃতি সংগ্ৰহ, ভাৰ নিৰ্ধাৰণ, উপযুক্ত পদ্ধতি আৰু সূত্ৰ নিৰ্বাচন আদি।
Summary (in English)
An Index Number is a specialised statistical average that measures the relative change in a variable (such as price, quantity, value, or wages) across time, places, or other characteristics. It is expressed as a percentage with the base year value taken as 100. Index numbers are called “economic barometers” because they reflect the pulse of the economy. They are classified into Price Index, Quantity Index, and Value Index. Construction methods include the Simple Aggregative Method, Simple Average of Price Relatives, and weighted methods such as Laspeyres (using base-year quantities), Paasche (using current-year quantities), and Fisher’s Ideal Index (geometric mean of Laspeyres and Paasche). Major Indian indices include the Consumer Price Index (CPI) measuring cost of living, the Wholesale Price Index (WPI) measuring inflation, the Index of Industrial Production (IIP) measuring industrial output, and stock market indices like Sensex and Nifty. Choosing a normal base year and reliable data sources are essential for meaningful index construction. (160 words)
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সূচকাংক কাক বোলে?
উত্তৰঃ সূচকাংক হ’ল এক পৰিসংখ্যাগত পৰিমাপ যিয়ে সময় বা স্থানৰ সাপেক্ষে কোনো এটা চলকৰ আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন শতাংশ ৰূপত প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: মূল বছৰ (Base Year) মানে কি?
উত্তৰঃ মূল বছৰ হ’ল সেই বছৰ যিটোৰ সূচকাংকৰ মান ১০০ ধৰি অন্য বছৰৰ মূল্য বা পৰিমাণৰ আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন জোখা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: চলিত বছৰ (Current Year) কি?
উত্তৰঃ চলিত বছৰ হ’ল সেই বছৰ যিটোৰ সূচকাংকৰ মান মূল বছৰৰ লগত তুলনা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: CPI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ CPI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Consumer Price Index অৰ্থাৎ উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক।
প্ৰশ্ন ৫: WPI ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ WPI ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল Wholesale Price Index অৰ্থাৎ পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক।
প্ৰশ্ন ৬: ফিছাৰৰ সূচকাংকক “আদৰ্শ সূচকাংক” বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ ফিছাৰৰ সূচকাংকে সময় বিপৰীতকৰণ পৰীক্ষা (Time Reversal Test) আৰু কাৰক বিপৰীতকৰণ পৰীক্ষা (Factor Reversal Test) উভয়েই সন্তুষ্ট কৰে বাবে ইয়াক “আদৰ্শ সূচকাংক” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: Sensex কি?
উত্তৰঃ Sensex হ’ল মুম্বাই শ্বেয়াৰ বজাৰৰ (BSE) সূচকাংক যিয়ে ৩০টা শীৰ্ষ কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰৰ মূল্যৰ গতিবিধি প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: Nifty কি?
উত্তৰঃ Nifty হ’ল National Stock Exchange (NSE)-ৰ সূচকাংক যিয়ে ৫০টা প্ৰধান কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰৰ মূল্যৰ গতিবিধি প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: সূচকাংকক “অৰ্থনৈতিক বাৰোমিটাৰ” বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ সূচকাংকে অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন (যেনে — মূল্য, উৎপাদন, ব্যৱসায়) ক্ৰমে দেখুৱায় বাবে ইয়াক “অৰ্থনৈতিক বাৰোমিটাৰ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: মূল্য আপেক্ষিক (Price Relative) মানে কি?
উত্তৰঃ মূল্য আপেক্ষিক হ’ল চলিত বছৰৰ মূল্যক মূল বছৰৰ মূল্যৰে ভাগ কৰি ১০০ৰে গুণ কৰি পোৱা মান, অৰ্থাৎ P = (P₁/P₀) × ১০০।
২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সূচকাংকৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সূচকাংকৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য হ’ল — (i) ই এক বিশেষ ধৰণৰ গড়, (ii) ই শতাংশ ৰূপত প্ৰকাশ পায় কিন্তু % চিহ্ন নলয়, (iii) ই আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে, (iv) ই গুণাত্মক চলকৰো পৰিৱৰ্তন জোখিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২: সূচকাংকৰ তিনিটা প্ৰকাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সূচকাংকৰ তিনিটা প্ৰধান প্ৰকাৰ — (১) মূল্য সূচকাংক (Price Index): বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ গড় পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে। (২) পৰিমাণ সূচকাংক (Quantity Index): উৎপাদন বা ব্যৱহাৰৰ পৰিমাণ পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে। (৩) মূল্যৰাশি সূচকাংক (Value Index): মূল্য আৰু পৰিমাণ উভয়ৰ মিলিত পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: সাধাৰণ সমষ্টিগত পদ্ধতিৰে সূচকাংক উলিওৱা। তলৰ তথ্যৰ পৰা মূল্য সূচকাংক উলিওৱা — চাউল ৪০, ৫০; ডালি ৫০, ৬০; চেনি ৩০, ৪৫ (P₀, P₁ ক্ৰমে)।
উত্তৰঃ সাধাৰণ সমষ্টিগত সূত্ৰঃ P₀₁ = (ΣP₁ / ΣP₀) × ১০০। ΣP₀ = ৪০ + ৫০ + ৩০ = ১২০। ΣP₁ = ৫০ + ৬০ + ৪৫ = ১৫৫। গতিকে P₀₁ = (১৫৫/১২০) × ১০০ = ১২৯.১৭। অৰ্থাৎ মূল্য ২৯.১৭% বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৪: উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক (CPI)-ৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ CPI-ৰ গুৰুত্ব হ’ল — (i) জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তন জোখা, (ii) মজুৰি আৰু মহাৰ্ঘ্য ভাত্তা (DA) নিৰ্ধাৰণ, (iii) মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা পৰিমাপ, (iv) চৰকাৰৰ মূল্য নীতি প্ৰণয়নত সহায়।
প্ৰশ্ন ৫: Laspeyres আৰু Paasche সূচকাংকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) লাছপেয়ৰ্ছ সূচকাংকত মূল বছৰৰ পৰিমাণ (Q₀)-ক ভাৰ হিচাপে লোৱা হয়, কিন্তু পাছ্চে সূচকাংকত চলিত বছৰৰ পৰিমাণ (Q₁)-ক ভাৰ হিচাপে লোৱা হয়। (ii) লাছপেয়ৰ্ছ সূত্ৰঃ P₀₁ = (ΣP₁Q₀/ΣP₀Q₀) × ১০০; পাছ্চে সূত্ৰঃ P₀₁ = (ΣP₁Q₁/ΣP₀Q₁) × ১০০। (iii) লাছপেয়ৰ্ছ সূচকাংকে মূল্য বৃদ্ধি অতিৰঞ্জিত কৰে আৰু পাছ্চে সূচকাংকে কম দেখুৱায়।
প্ৰশ্ন ৬: মুদ্ৰাস্ফীতি জোখাত WPI-ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পাইকাৰী মূল্য সূচকাংকে (WPI) দেশৰ পাইকাৰী বজাৰত বিক্ৰী হোৱা সামগ্ৰীৰ মূল্য পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশ কৰে। ভাৰতত WPI-ৰ মাধ্যমেৰে চৰকাৰে মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ নিৰ্ণয় কৰে আৰু সেই অনুসৰি মুদ্ৰানীতি, ৰাজস্ব নীতি প্ৰণয়ন কৰে।
৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সূচকাংকৰ অৰ্থ, বৈশিষ্ট্য আৰু উপযোগিতা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থ: সূচকাংক হ’ল এক পৰিসংখ্যাগত পৰিমাপ যিয়ে সময়, স্থান বা পৰিৱেশৰ সাপেক্ষে কোনো চলকৰ আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন শতাংশ ৰূপত প্ৰকাশ কৰে। মূল বছৰৰ মান ১০০ ধৰি অন্য বছৰৰ মান প্ৰকাশ কৰা হয়।
বৈশিষ্ট্যঃ (i) এক বিশেষ ধৰণৰ গড়, (ii) শতাংশ ৰূপত প্ৰকাশিত, (iii) আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তন দেখুৱায়, (iv) গুণাত্মক চলকৰ পৰিৱৰ্তনো জোখিব পাৰে, (v) সাৰ্বজনীনভাৱে তুলনাযোগ্য।
উপযোগিতা: (১) মূল্য স্তৰৰ পৰিৱৰ্তন জোখা, (২) মুদ্ৰাস্ফীতি/মুদ্ৰাসংকোচন নিৰ্ণয়, (৩) মুদ্ৰাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা নিৰ্ধাৰণ, (৪) মজুৰি আৰু DA নিৰ্ধাৰণ, (৫) চৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক নীতি প্ৰণয়ন, (৬) ব্যৱসায়িক প্ৰৱণতা বিশ্লেষণ, (৭) আমদানি-ৰপ্তানি বিশ্লেষণ, (৮) উৎপাদনৰ ধাৰা বুজা, (৯) জীৱন যাত্ৰাৰ মান নিৰ্ণয়, (১০) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনাত সহায়।
প্ৰশ্ন ২: তলৰ তথ্যৰ পৰা লাছপেয়ৰ্ছ মূল্য সূচকাংক উলিওৱা —
| সামগ্ৰী | P₀ | Q₀ | P₁ | Q₁ |
|---|---|---|---|---|
| A | ২ | ১০ | ৪ | ৫ |
| B | ৫ | ১২ | ৬ | ১০ |
| C | ৪ | ২০ | ৫ | ১৫ |
উত্তৰঃ লাছপেয়ৰ্ছ সূত্ৰঃ P₀₁ = (ΣP₁Q₀ / ΣP₀Q₀) × ১০০।
ΣP₁Q₀ = (৪×১০) + (৬×১২) + (৫×২০) = ৪০ + ৭২ + ১০০ = ২১২।
ΣP₀Q₀ = (২×১০) + (৫×১২) + (৪×২০) = ২০ + ৬০ + ৮০ = ১৬০।
লাছপেয়ৰ্ছ সূচকাংক = (২১২/১৬০) × ১০০ = ১৩২.৫। অৰ্থাৎ মূল্য ৩২.৫% বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৩: ওপৰৰ একে তথ্যৰ পৰা পাছ্চে মূল্য সূচকাংক উলিওৱা।
উত্তৰঃ পাছ্চে সূত্ৰঃ P₀₁ = (ΣP₁Q₁ / ΣP₀Q₁) × ১০০।
ΣP₁Q₁ = (৪×৫) + (৬×১০) + (৫×১৫) = ২০ + ৬০ + ৭৫ = ১৫৫।
ΣP₀Q₁ = (২×৫) + (৫×১০) + (৪×১৫) = ১০ + ৫০ + ৬০ = ১২০।
পাছ্চে সূচকাংক = (১৫৫/১২০) × ১০০ = ১২৯.১৭। অৰ্থাৎ মূল্য ২৯.১৭% বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰশ্ন ৪: উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক (CPI) আৰু পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক (WPI)-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) উদ্দেশ্য: CPI-এ এটা নিৰ্দিষ্ট গোটৰ উপভোক্তাৰ জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয় জোখে, কিন্তু WPI-এ পাইকাৰী বজাৰৰ মূল্য পৰিৱৰ্তন জোখে। (ii) সামগ্ৰীৰ পৰিধি: CPI-ত খুচুৰা স্তৰৰ মূল্য আৰু সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত, কিন্তু WPI-ত কেৱল সামগ্ৰী (সেৱা নাই) পাইকাৰী মূল্যত। (iii) ব্যৱহাৰ: CPI মহাৰ্ঘ্য ভাত্তা নিৰ্ধাৰণ আৰু ক্ৰয় ক্ষমতা জোখাত ব্যৱহৃত হয়; WPI মুদ্ৰাস্ফীতি জোখাত ব্যৱহৃত। (iv) প্ৰকাশকঃ ভাৰতত CPI প্ৰকাশ কৰে Labour Bureau আৰু CSO-এ; WPI প্ৰকাশ কৰে বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ে। (v) মূল বছৰঃ বৰ্তমানে WPI-ৰ মূল বছৰ ২০১১-১২; CPI-ৰ মূল বছৰ ২০১২।
প্ৰশ্ন ৫: সূচকাংক নিৰ্মাণৰ সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সূচকাংক নিৰ্মাণৰ প্ৰধান সমস্যাসমূহ হ’ল — (১) উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ: কি উদ্দেশ্যেৰে সূচকাংক নিৰ্মাণ কৰা হ’ব সেইটো প্ৰথমে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। (২) মূল বছৰ নিৰ্বাচন: বছৰটো স্বাভাৱিক হ’ব লাগে — যুদ্ধ, দুৰ্ভিক্ষ, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা মুক্ত। বছৰটো অতি দূৰৰ নহ’ব লাগে। (৩) সামগ্ৰী নিৰ্বাচন: কোনবোৰ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব সেইটো উদ্দেশ্য অনুসৰি বাছনি কৰিব লাগে — অতি বেছি বা কম নহ’ব লাগে। (৪) মূল্যৰ উদ্ধৃতি সংগ্ৰহ: বিশ্বাসযোগ্য উৎসৰ পৰা সঠিক আৰু গড়পৰতা মূল্য সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। (৫) ভাৰ নিৰ্ধাৰণ: বিভিন্ন সামগ্ৰীক ইয়াৰ গুৰুত্ব অনুসৰি ভাৰ দিব লাগে। (৬) উপযুক্ত গড় নিৰ্বাচন: সমান্তৰ গড় বা গুণোত্তৰ গড়ৰ পৰা উপযুক্তটো বাছনি কৰিব লাগে। (৭) উপযুক্ত সূত্ৰ নিৰ্বাচন: Laspeyres, Paasche বা Fisher আদিৰ পৰা প্ৰাসংগিক সূত্ৰ বাছনি কৰিব লাগে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: সূচকাংকক কি বুলি কোৱা হয়?
(ক) ৰাজনৈতিক বাৰোমিটাৰ (খ) অৰ্থনৈতিক বাৰোমিটাৰ (গ) সামাজিক বাৰোমিটাৰ (ঘ) বিজ্ঞান বাৰোমিটাৰ
প্ৰশ্ন ২: মূল বছৰৰ সূচকাংকৰ মান কিমান ধৰা হয়?
(ক) ০ (খ) ৫০ (গ) ১০০ (ঘ) ২০০
প্ৰশ্ন ৩: Laspeyres সূচকাংকত ভাৰ হিচাপে লোৱা হয় —
(ক) মূল বছৰৰ পৰিমাণ (Q₀) (খ) চলিত বছৰৰ পৰিমাণ (Q₁) (গ) মূল বছৰৰ মূল্য (P₀) (ঘ) চলিত বছৰৰ মূল্য (P₁)
প্ৰশ্ন ৪: Paasche সূচকাংকত ভাৰ হিচাপে লোৱা হয় —
(ক) মূল বছৰৰ পৰিমাণ (খ) চলিত বছৰৰ পৰিমাণ (গ) মূল বছৰৰ মূল্য (ঘ) চলিত বছৰৰ মূল্য
প্ৰশ্ন ৫: Fisher’s Ideal Index হ’ল Laspeyres আৰু Paasche-ৰ —
(ক) সমান্তৰ গড় (খ) গুণোত্তৰ গড় (গ) হাৰাত্মক গড় (ঘ) বহুলক
প্ৰশ্ন ৬: Sensex কোনটো বজাৰৰ সূচকাংক?
(ক) NSE (খ) BSE (গ) NCDEX (ঘ) MCX
প্ৰশ্ন ৭: Nifty কিমানটা কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰৰ ভিত্তিত গণনা কৰা হয়?
(ক) ৩০ (খ) ৫০ (গ) ১০০ (ঘ) ৫০০
প্ৰশ্ন ৮: জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয় জোখা সূচকাংক হ’ল —
(ক) WPI (খ) CPI (গ) IIP (ঘ) Sensex
প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটো ভাৰযুক্ত সূচকাংক নহয়?
(ক) Laspeyres (খ) Paasche (গ) Fisher (ঘ) Simple Aggregative
প্ৰশ্ন ১০: মূল্য আপেক্ষিক (Price Relative)-ৰ সূত্ৰ হ’ল —
(ক) P₀/P₁ × ১০০ (খ) P₁/P₀ × ১০০ (গ) P₁ – P₀ (ঘ) P₁ + P₀
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১. মূল বছৰৰ সূচকাংকৰ মান _______ ধৰা হয়। (উত্তৰঃ ১০০)
২. ফিছাৰৰ সূচকাংক হ’ল লাছপেয়ৰ্ছ আৰু পাছ্চেৰ _______ গড়। (উত্তৰঃ গুণোত্তৰ)
৩. CPI-ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল _______। (উত্তৰঃ Consumer Price Index)
৪. Sensex _______টা কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰৰ ভিত্তিত গণনা কৰা হয়। (উত্তৰঃ ৩০)
৫. সূচকাংকক _______ বাৰোমিটাৰ বুলি কোৱা হয়। (উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক)
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
১. সূচকাংক এক বিশেষ ধৰণৰ গড়। — শুদ্ধ
২. Laspeyres সূচকাংকত চলিত বছৰৰ পৰিমাণক ভাৰ হিচাপে লোৱা হয়। — অশুদ্ধ (মূল বছৰৰ পৰিমাণ লোৱা হয়)
৩. Fisher-ৰ সূচকাংকক আদৰ্শ সূচকাংক বুলি কোৱা হয়। — শুদ্ধ
৪. WPI-এ জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয় জোখে। — অশুদ্ধ (CPI-এ জোখে)
৫. Nifty BSE-ৰ সূচকাংক। — অশুদ্ধ (Nifty NSE-ৰ সূচকাংক)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| সূচকাংক | Index Number | আপেক্ষিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰিসংখ্যাগত পৰিমাপ |
| মূল্য সূচকাংক | Price Index | মূল্যৰ পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশক সূচকাংক |
| পৰিমাণ সূচকাংক | Quantity Index | পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন প্ৰকাশক সূচকাংক |
| মূল্যৰাশি সূচকাংক | Value Index | মূল্য আৰু পৰিমাণৰ মিলিত সূচকাংক |
| উপভোক্তা মূল্য সূচকাংক | Consumer Price Index (CPI) | জীৱন যাত্ৰাৰ ব্যয় জোখা সূচকাংক |
| পাইকাৰী মূল্য সূচকাংক | Wholesale Price Index (WPI) | পাইকাৰী বজাৰৰ মূল্য সূচকাংক |
| লাছপেয়ৰ্ছ | Laspeyres | মূল বছৰৰ পৰিমাণ ভাৰৰ পদ্ধতি |
| পাছ্চে | Paasche | চলিত বছৰৰ পৰিমাণ ভাৰৰ পদ্ধতি |
| মূল বছৰ | Base Year | তুলনাৰ বাবে আধাৰভূত বছৰ |
| চলিত বছৰ | Current Year | যাৰ মান নিৰ্ণয় কৰা হয় |
| মূল্য আপেক্ষিক | Price Relative | P₁/P₀ × ১০০ |
| মুদ্ৰাস্ফীতি | Inflation | মূল্যৰ ক্ৰমাগত বৃদ্ধি |
সূত্ৰ তালিকা (Formula Table)
| সূচকাংকৰ নাম | সূত্ৰ |
|---|---|
| সাধাৰণ সমষ্টিগত (Simple Aggregative) | P₀₁ = (ΣP₁ / ΣP₀) × ১০০ |
| সাধাৰণ মূল্য আপেক্ষিক গড় (Simple Average of Price Relatives) | P₀₁ = Σ(P₁/P₀ × ১০০) / N |
| লাছপেয়ৰ্ছ (Laspeyres) | P₀₁ = (ΣP₁Q₀ / ΣP₀Q₀) × ১০০ |
| পাছ্চে (Paasche) | P₀₁ = (ΣP₁Q₁ / ΣP₀Q₁) × ১০০ |
| ফিছাৰ আদৰ্শ (Fisher’s Ideal) | P₀₁ = √(L × P) = √[(ΣP₁Q₀/ΣP₀Q₀) × (ΣP₁Q₁/ΣP₀Q₁)] × ১০০ |
| ড’ৰবিচ-বাউলি (Dorbish-Bowley) | P₀₁ = (L + P) / ২ |
| মাৰ্শ্যাল-এজৱৰ্থ (Marshall-Edgeworth) | P₀₁ = [Σ(Q₀+Q₁)P₁ / Σ(Q₀+Q₁)P₀] × ১০০ |
| মূল্য আপেক্ষিক (Price Relative) | R = P₁/P₀ × ১০০ |
| মূল্যৰাশি সূচকাংক (Value Index) | V₀₁ = (ΣP₁Q₁ / ΣP₀Q₀) × ১০০ |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতি পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব। সূচকাংক সম্বন্ধীয় সাংখ্যিক প্ৰশ্নসমূহ ভালদৰে অভ্যাস কৰিলে পৰীক্ষাত সম্পূৰ্ণ নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰি। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ৱেবচাইটত নিয়মিতভাৱে চাওক।