Class 11 Economics Chapter 2 — তথ্য সংগ্ৰহ (Collection of Data)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 11 অৰ্থনীতি (পৰিসংখ্যা / Statistics for Economics)-ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “তথ্য সংগ্ৰহ” (Collection of Data)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু মূল ধাৰণাসমূহ পাব। উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো বিষয়বস্তু সুসংগঠিত আৰু সহজ ভাষাত উপস্থাপন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
পৰিসংখ্যাৰ অধ্যয়নৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হৈছে তথ্য সংগ্ৰহ (Collection of Data)। তথ্য (Data) মানে হৈছে বিভিন্ন সংখ্যাত্মক বিৱৰণ বা তথ্যৰ সমষ্টি, যিবোৰ কোনো এটা সমস্যা বা প্ৰাকল্পিক পৰিস্থিতিৰ অধ্যয়নৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰা হয়। তথ্যক উৎসৰ ভিত্তিত মূলত দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — প্ৰাথমিক তথ্য (Primary Data) আৰু গৌণ তথ্য (Secondary Data)। প্ৰাথমিক তথ্য হৈছে সেই তথ্য যিবোৰ অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰে। গৌণ তথ্য হৈছে আনৰ দ্বাৰা সংগৃহীত আৰু প্ৰকাশিত তথ্য, যিবোৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হৈছে — (১) প্ৰত্যক্ষ ব্যক্তিগত অনুসন্ধান (Direct Personal Investigation) — অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে সাক্ষাৎ কৰি তথ্য সংগ্ৰহ কৰে; (২) পৰোক্ষ মৌখিক অনুসন্ধান (Indirect Oral Investigation) — সম্পৰ্কিত ব্যক্তিৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়; (৩) স্থানীয় উৎস বা সংবাদদাতাৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ; (৪) ডাকযোগে প্ৰশ্নাৱলী প্ৰেৰণ (Mailed Questionnaire) — প্ৰশ্নাৱলী ডাকযোগে পঠিয়াই উত্তৰ লোৱা হয়; (৫) অনুসূচী পদ্ধতি (Schedule Method) — অনুসন্ধানকাৰী বা গণনাকাৰীয়ে নিজে গৈ অনুসূচী পূৰণ কৰে; আৰু (৬) টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ (Telephone Interview) — দূৰভাষেৰে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। প্ৰশ্নাৱলী আৰু অনুসূচীৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য হৈছে — প্ৰশ্নাৱলী উত্তৰদাতাই নিজে পূৰণ কৰে, কিন্তু অনুসূচী গণনাকাৰীয়ে পূৰণ কৰে।
গৌণ তথ্যৰ উৎসসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — প্ৰকাশিত উৎস (Published Sources) আৰু অপ্ৰকাশিত উৎস (Unpublished Sources)। প্ৰকাশিত উৎসৰ ভিতৰত আছে চৰকাৰী প্ৰকাশনা, আধা-চৰকাৰী প্ৰকাশনা, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ প্ৰতিবেদন (UNO, IMF, World Bank), কৃষি, বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ সংস্থাৰ প্ৰতিবেদন, সংবাদপত্ৰ, আলোচনী আৰু গৱেষণামূলক পত্ৰ। অপ্ৰকাশিত উৎসৰ ভিতৰত আছে চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী কাৰ্যালয়ৰ ৰেকৰ্ড, গৱেষকৰ ব্যক্তিগত নথিপত্ৰ আদি।
ভাৰতত তথ্য সংগ্ৰহৰ দুটা প্ৰধান অনুষ্ঠান হৈছে — ভাৰতৰ লোকপিয়ল (Census of India) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা সংস্থা (NSSO – National Sample Survey Office)। লোকপিয়ল ১০ বছৰৰ মূৰে মূৰে অনুষ্ঠিত হয় আৰু ই সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ গণনা চলায়। NSSO ১৯৫০ চনত স্থাপিত হোৱা এক ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা যিয়ে পৰিকল্পনা আৰু নীতি প্ৰণয়নৰ বাবে সাকল্যিক সমীক্ষাৰে নমুনাৰ ভিত্তিত তথ্য সংগ্ৰহ কৰে। তথ্যৰ গুণমান নিৰ্ভৰ কৰে নমুনাৰ আকাৰ, উত্তৰদাতাৰ সততা, প্ৰশ্নাৱলীৰ গঠন আৰু গণনাকাৰীৰ দক্ষতাৰ ওপৰত।
Summary (English)
Collection of Data is the foundational stage of any statistical enquiry. Data are classified into two types based on their source — Primary Data, which the investigator collects directly for the first time, and Secondary Data, which has already been collected and published by someone else. Primary data may be collected through several methods: Direct Personal Investigation, where the investigator personally interviews informants; Indirect Oral Investigation, where information is obtained from third parties; Information from Local Sources or Correspondents; Mailed Questionnaire, where a printed list of questions is mailed to respondents; the Schedule Method, where trained enumerators fill the schedule on visits; and Telephone Interview. A good questionnaire should be brief, clear, logical, and free of leading or sensitive questions. Secondary data are obtained from published sources (government reports, international agency publications, journals, newspapers) and unpublished sources (private records, research notes). In India, the principal data-collecting agencies are the Census of India (decennial complete enumeration) and the NSSO (National Sample Survey Office), set up in 1950, which conducts large-scale sample surveys to support national planning and policy.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। তথ্য (Data) কাক বোলে?
উত্তৰঃ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অধ্যয়ন বা সমস্যাৰ সৈতে জড়িত সংখ্যাত্মক বিৱৰণৰ সমষ্টিকেই তথ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ২। উৎসৰ ভিত্তিত তথ্য কেইপ্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ উৎসৰ ভিত্তিত তথ্য দুপ্ৰকাৰৰ — প্ৰাথমিক তথ্য আৰু গৌণ তথ্য।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰাথমিক তথ্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজৰ প্ৰয়োজনৰ বাবে প্ৰথমবাৰৰ বাবে মূল উৎসৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তথ্যকে প্ৰাথমিক তথ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ৪। গৌণ তথ্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ অন্য ব্যক্তি বা সংস্থাই পূৰ্বেই সংগ্ৰহ আৰু প্ৰকাশ কৰা তথ্য পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে তাক গৌণ তথ্য বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaire) কি?
উত্তৰঃ তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমত সজোৱা প্ৰশ্নৰ এক তালিকাকে প্ৰশ্নাৱলী বোলে, যাক উত্তৰদাতাই নিজে পূৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। অনুসূচী (Schedule) কি?
উত্তৰঃ অনুসূচী হৈছে এনে এক প্ৰশ্নৰ তালিকা যাক প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে উত্তৰদাতাৰ ওচৰলৈ গৈ পূৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। NSSO-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ NSSO-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে National Sample Survey Office (ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা সংস্থা)।
প্ৰশ্ন ৮। NSSO কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ NSSO ১৯৫০ চনত স্থাপিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। লোকপিয়ল (Census) কাক বোলে?
উত্তৰঃ মূল সমষ্টিৰ প্ৰতিটো একক বা ব্যক্তিৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা পদ্ধতিকে লোকপিয়ল বোলে।
প্ৰশ্ন ১০। ভাৰতত লোকপিয়ল কিমান বছৰৰ মূৰে মূৰে অনুষ্ঠিত হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতত প্ৰতি ১০ বছৰৰ মূৰে মূৰে লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হয়।
প্ৰশ্ন ১১। নমুনা (Sample) কাক বোলে?
উত্তৰঃ এক বৃহৎ সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচিত ক্ষুদ্ৰ অংশ যাৰ ভিত্তিত সমষ্টিৰ বৈশিষ্ট্য অনুমান কৰা হয়, তাকে নমুনা বোলে।
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। প্ৰাথমিক তথ্য আৰু গৌণ তথ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক তথ্য আৰু গৌণ তথ্যৰ মাজত প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল —
| প্ৰাথমিক তথ্য | গৌণ তথ্য |
|---|---|
| অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰে। | আনৰ দ্বাৰা পূৰ্বেই সংগৃহীত তথ্য পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। |
| মূল উৎসৰ পৰা প্ৰাপ্ত হয়। | প্ৰকাশিত বা অপ্ৰকাশিত উৎসৰ পৰা প্ৰাপ্ত হয়। |
| সময় আৰু ব্যয় বেছি লাগে। | সময় আৰু ব্যয় কম লাগে। |
| মূল উদ্দেশ্য অনুসৰি গঠন কৰা হয়। | আনৰ উদ্দেশ্যত গঠিত, পুনৰ ব্যৱহাৰৰ আগতে যাচাই কৰিবলগীয়া। |
| মৌলিকতা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্যতা বেছি। | মৌলিকতা কম, সাৱধানে ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া। |
প্ৰশ্ন ২। প্ৰশ্নাৱলী আৰু অনুসূচীৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰশ্নাৱলী আৰু অনুসূচীৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ —
| প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaire) | অনুসূচী (Schedule) |
|---|---|
| উত্তৰদাতাই নিজে পূৰণ কৰে। | প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে পূৰণ কৰে। |
| সাধাৰণতে ডাকযোগে পঠিওৱা হয়। | গণনাকাৰীয়ে নিজে গৈ সংগ্ৰহ কৰে। |
| উত্তৰদাতা সাক্ষৰ হ’ব লাগে। | উত্তৰদাতা নিৰক্ষৰ হ’লেও চলে। |
| খৰচ কম, কিন্তু সঁহাৰিৰ হাৰ কম। | খৰচ বেছি, কিন্তু সঁহাৰিৰ হাৰ অধিক। |
| বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল সামৰি ল’ব পাৰি। | সীমিত অঞ্চল সামৰিব পৰা যায়। |
প্ৰশ্ন ৩। লোকপিয়ল আৰু নমুনা সমীক্ষাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ লোকপিয়লত মূল সমষ্টিৰ প্ৰতিটো এককৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়, কিন্তু নমুনা সমীক্ষাত সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচিত কেইটামান এককৰ পৰাহে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। লোকপিয়ল ব্যয়সাপেক্ষ আৰু সময়সাপেক্ষ; নমুনা সমীক্ষা ক্ষিপ্ৰ আৰু সাশ্ৰয়ী। লোকপিয়লৰ ফলাফল সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভুল হ’ব পাৰে, নমুনাত সদায় কিছু “নমুনা ত্ৰুটি” (sampling error) থাকে।
প্ৰশ্ন ৪। এখন উত্তম প্ৰশ্নাৱলীৰ চাৰিটা গুণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এখন উত্তম প্ৰশ্নাৱলীৰ গুণসমূহ — (১) প্ৰশ্ন কম আৰু চমু হ’ব লাগে; (২) ভাষা সহজ, স্পষ্ট আৰু একাৰ্থক হ’ব লাগে; (৩) সম্ভেদনীয় বা ব্যক্তিগত অনুভূতিত আঘাত কৰা প্ৰশ্ন থাকিব নালাগে; (৪) প্ৰশ্নৰ ক্ৰম যুক্তিযুক্ত হ’ব লাগে; (৫) উত্তৰ পৰীক্ষা কৰিব পৰা ধৰণৰ হ’ব লাগে; (৬) প্ৰশ্ন পক্ষপাতহীন (unbiased) হ’ব লাগে।
প্ৰশ্ন ৫। প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতিসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ মূল পদ্ধতিসমূহ হ’ল — (১) প্ৰত্যক্ষ ব্যক্তিগত অনুসন্ধান; (২) পৰোক্ষ মৌখিক অনুসন্ধান; (৩) স্থানীয় উৎস বা সংবাদদাতাৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ; (৪) ডাকযোগে প্ৰশ্নাৱলী প্ৰেৰণ; (৫) অনুসূচী পদ্ধতি (গণনাকাৰীৰ দ্বাৰা); (৬) টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ।
প্ৰশ্ন ৬। গৌণ তথ্যৰ উৎসসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ গৌণ তথ্যৰ উৎস দুটা ভাগত বিভক্ত — প্ৰকাশিত উৎস: চৰকাৰী প্ৰকাশনা (Census, RBI বুলেটিন), আধা-চৰকাৰী প্ৰতিবেদন, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা (UNO, IMF, World Bank, WHO)-ৰ প্ৰতিবেদন, বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ সংঘৰ প্ৰকাশন, সংবাদপত্ৰ আৰু আলোচনী, গৱেষণামূলক পুথি ইত্যাদি। অপ্ৰকাশিত উৎস: চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী কাৰ্যালয়ৰ আভ্যন্তৰীণ ৰেকৰ্ড, ব্যক্তিগত গৱেষণাৰ নথিপত্ৰ, ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ হিচাপ-নিকাচ আদি।
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতৰ লোকপিয়ল (Census of India) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ লোকপিয়ল হৈছে এক ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্য-সংগ্ৰহ কাৰ্যসূচী যাৰ দ্বাৰা প্ৰতি ১০ বছৰৰ মূৰে মূৰে দেশৰ সমগ্ৰ জনসংখ্যাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ গণনা চলোৱা হয়। ১৮৭২ চনত প্ৰথমবাৰ অসম্পূৰ্ণৰূপে এই গণনা আৰম্ভ হৈছিল আৰু ১৮৮১ চনৰে পৰা নিয়মিতভাৱে অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে। ই গৃহ-অনুসন্ধান (Houselisting) আৰু জনসংখ্যা গণনা (Population Enumeration) — এই দুটা পৰ্যায়ত সম্পন্ন কৰা হয়।
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৬ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহৰ মূল পদ্ধতিসমূহ হ’ল —
(১) প্ৰত্যক্ষ ব্যক্তিগত অনুসন্ধান (Direct Personal Investigation): এই পদ্ধতিত অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে গৈ উত্তৰদাতাক প্ৰশ্ন কৰি তথ্য সংগ্ৰহ কৰে। ই অতি নিৰ্ভৰযোগ্য, কিন্তু সময় আৰু ব্যয়সাপেক্ষ। বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলৰ বাবে অনুপযোগী।
(২) পৰোক্ষ মৌখিক অনুসন্ধান (Indirect Oral Investigation): মূল উত্তৰদাতাৰ ওচৰলৈ যাব নোৱাৰিলে সম্পৰ্কিত তৃতীয় পক্ষৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। অপৰাধ অনুসন্ধান বা ৰাজহুৱা অনুসন্ধান কমিচনে এই পদ্ধতি বহুলাংশে ব্যৱহাৰ কৰে।
(৩) স্থানীয় সংবাদদাতাৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ: স্থানীয় ব্যক্তি বা প্ৰতিনিধিৰ পৰা নিয়মিতভাৱে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। সংবাদপত্ৰ আৰু চৰকাৰী বিভাগে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰে।
(৪) ডাকযোগে প্ৰশ্নাৱলী প্ৰেৰণ (Mailed Questionnaire): এক প্ৰিন্টেড প্ৰশ্নাৱলী উত্তৰদাতাৰ ঠিকনালৈ ডাকযোগে পঠিওৱা হয়; তেওঁ পূৰণ কৰি ঘূৰাই পঠিয়ায়। বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলত উপযোগী, খৰচ কম, কিন্তু সঁহাৰিৰ হাৰ কম আৰু নিৰক্ষৰৰ ক্ষেত্ৰত অসম্ভৱ।
(৫) অনুসূচী পদ্ধতি (Schedule Method): প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে উত্তৰদাতাৰ ওচৰলৈ গৈ অনুসূচী পূৰণ কৰে। নিৰক্ষৰৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য, সঁহাৰিৰ হাৰ অধিক, কিন্তু খৰচ আৰু সময় বেছি লাগে। লোকপিয়ল আৰু NSSO-ই এই পদ্ধতি বহুলাংশে ব্যৱহাৰ কৰে।
(৬) টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ (Telephone Interview): দূৰভাষেৰে অতি কম সময়ত তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি। সাম্প্ৰতিক সময়ত মোবাইল আৰু ই-মেইল জৰিপ ইয়াৰে এক বিকশিত ৰূপ। সীমাবদ্ধতা — যাৰ ফোন নাই তেওঁ সামৰিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ২। এখন উত্তম প্ৰশ্নাৱলীৰ গুণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ এখন উত্তম প্ৰশ্নাৱলীৰ প্ৰধান গুণসমূহ —
- সংক্ষিপ্ততা (Brevity): প্ৰশ্ন কম আৰু চমু হ’ব লাগে।
- স্পষ্টতা (Clarity): প্ৰতিটো প্ৰশ্নৰ অৰ্থ একাৰ্থক হ’ব লাগে।
- সহজ ভাষা: উত্তৰদাতাই সহজে বুজিব পৰা ভাষাৰ ব্যৱহাৰ।
- যুক্তিযুক্ত ক্ৰম: প্ৰশ্নৰ ক্ৰম সাধাৰণৰ পৰা জটিললৈ আগবাঢ়িব লাগে।
- ব্যক্তিগত প্ৰশ্ন এৰাই চলা: বয়স, আয়, ধৰ্ম আদিৰ ক্ষেত্ৰত সাৱধানতা।
- পক্ষপাতহীনতা: পথপ্ৰদৰ্শক বা পক্ষপাতমূলক প্ৰশ্ন থাকিব নালাগে।
- ক্ৰছ-চেক প্ৰশ্ন: উত্তৰৰ সততা পৰীক্ষা কৰিবৰ বাবে।
- প্ৰাক্-পৰীক্ষা (Pre-testing): মূল সমীক্ষাৰ পূৰ্বে কেইজনমান উত্তৰদাতাৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলোৱা।
- উত্তৰ ফৰ্মেট: বহু বিকল্প (multiple choice) বা মুকলি প্ৰশ্ন থাকিব পাৰে।
- আকৰ্ষণীয় উপস্থাপনা: ছপা স্পষ্ট, পৰিচ্ছন্ন আৰু পৰিৱেশন বন্ধুত্বপূৰ্ণ হ’ব লাগে।
প্ৰশ্ন ৩। গৌণ তথ্যৰ উৎসসমূহৰ বিৱৰণ দিয়া আৰু গৌণ তথ্য ব্যৱহাৰৰ আগতে লোৱা সাৱধানতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গৌণ তথ্যৰ উৎস মূলতঃ দুপ্ৰকাৰ —
(ক) প্ৰকাশিত উৎস (Published Sources):
- চৰকাৰী প্ৰকাশনা — Census of India, RBI Bulletin, Economic Survey, CSO প্ৰকাশন।
- আধা-চৰকাৰী প্ৰকাশনা — পৌৰসভা, পঞ্চায়ত আদিৰ ৰিপ’ৰ্ট।
- আন্তৰ্জাতিক সংস্থা — UNO, IMF, World Bank, WHO, ILO-ৰ ৰিপ’ৰ্ট।
- বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ সংঘৰ প্ৰকাশন — FICCI, ASSOCHAM, CII।
- সংবাদপত্ৰ, আলোচনী আৰু গৱেষণা পত্ৰিকা।
- বিশ্ববিদ্যালয় আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰকাশনা।
(খ) অপ্ৰকাশিত উৎস (Unpublished Sources):
- চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী কাৰ্যালয়ৰ আভ্যন্তৰীণ ৰেকৰ্ড।
- গৱেষকৰ ব্যক্তিগত নথিপত্ৰ।
- বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ হিচাপ-নিকাচ।
- বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়, ব্যাংক আদিৰ আভ্যন্তৰীণ পঞ্জী।
সাৱধানতা: গৌণ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে অনুসন্ধানকাৰীয়ে — (১) তথ্যৰ উৎসৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা যাচাই কৰিব লাগে; (২) সংগ্ৰহৰ পদ্ধতি, সময় আৰু পৰিধি জানিব লাগে; (৩) এককৰ সংজ্ঞা একে আছে নে নাই পৰীক্ষা কৰিব লাগে; (৪) তথ্যৰ পৰিসৰ আৰু উদ্দেশ্য নিজৰ অধ্যয়নৰ লগত খাপ খায় নে নাই বিচাৰ কৰিব লাগে; (৫) তথ্যৰ যথাযথতা আৰু পৰ্যাপ্ততা নিশ্চিত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতৰ লোকপিয়ল আৰু NSSO-ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ লোকপিয়ল (Census of India): ই হৈছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ প্ৰশাসনিক তথ্য-সংগ্ৰহ কাৰ্যসূচী। ইয়াৰ পৰিচালনা কৰে স্বদেশ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ Office of the Registrar General & Census Commissioner of India-এ। প্ৰতি ১০ বছৰৰ মূৰে মূৰে অনুষ্ঠিত হোৱা এই গণনাত প্ৰতিজন ভাৰতীয় নাগৰিকৰ পৰা প্ৰাথমিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয় — বয়স, লিংগ, সাক্ষৰতা, বৃত্তি, ধৰ্ম, ভাষা, আবাসন আদি। এই তথ্যৰ ভিত্তিতে চৰকাৰে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু আঞ্চলিক পৰিকল্পনা প্ৰণয়ন কৰে।
NSSO (ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা সংস্থা): ১৯৫০ চনত প্ৰখ্যাত পৰিসংখ্যাবিদ প্ৰশান্ত চন্দ্ৰ মহলানবিছৰ পৰিকল্পনাত স্থাপিত হোৱা এই সংস্থাটো বৰ্তমান National Statistical Office (NSO)ৰ অংশ। NSSO-ই নমুনা পদ্ধতিৰে সমগ্ৰ দেশজুৰি বৃহৎ সমীক্ষা চলায় — গৃহস্থৰ ভোগব্যয়, কৰ্মসংস্থান-নিবনুৱা, স্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ আদি বিষয়ত। ইয়াৰ চাৰিটা মূল বিভাগ — সমীক্ষা পৰিকল্পনা বিভাগ, ক্ষেত্ৰ পৰিচালনা বিভাগ, তথ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বিভাগ আৰু সমন্বয় বিভাগ। NSSO-ৰ তথ্য পৰিকল্পনা আয়োগ, অৰ্থ মন্ত্ৰালয় আৰু গৱেষকসকলৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৫। তথ্য সংগ্ৰহৰ আগতে কি কি কথা মনত ৰাখিব লাগে?
উত্তৰঃ তথ্য সংগ্ৰহৰ আগতে অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিম্নলিখিত কথা বিবেচনা কৰিব লাগে — (১) অধ্যয়নৰ উদ্দেশ্য স্পষ্টভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে; (২) অধ্যয়নৰ পৰিসৰ আৰু ভৌগোলিক সীমা ঠিক কৰিব লাগে; (৩) এককৰ সংজ্ঞা স্পষ্ট হ’ব লাগে; (৪) উৎস — প্ৰাথমিক নে গৌণ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে; (৫) পদ্ধতি — লোকপিয়ল নে নমুনা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব; (৬) সমলৰ অনুমান — সময়, ব্যয় আৰু লোকবল; (৭) প্ৰশ্নাৱলীৰ গঠন আৰু প্ৰাক্-পৰীক্ষা; (৮) গণনাকাৰীৰ প্ৰশিক্ষণ; (৯) তথ্যৰ যথাৰ্থতা নিশ্চিত কৰাৰ পদ্ধতি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ — বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। তথ্য কেইপ্ৰকাৰৰ?
(ক) এপ্ৰকাৰ (খ) দুপ্ৰকাৰ (গ) তিনিপ্ৰকাৰ (ঘ) চাৰিপ্ৰকাৰ
উত্তৰঃ (খ) দুপ্ৰকাৰ।
প্ৰশ্ন ২। তলৰ কোনটো প্ৰাথমিক তথ্যৰ উৎস?
(ক) ভাৰতৰ লোকপিয়ল প্ৰতিবেদন (খ) RBI বুলেটিন (গ) প্ৰত্যক্ষ ব্যক্তিগত অনুসন্ধান (ঘ) সংবাদপত্ৰ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰত্যক্ষ ব্যক্তিগত অনুসন্ধান।
প্ৰশ্ন ৩। প্ৰশ্নাৱলী কোনে পূৰণ কৰে?
(ক) গণনাকাৰীয়ে (খ) উত্তৰদাতাই (গ) অনুসন্ধানকাৰীয়ে (ঘ) চৰকাৰে
উত্তৰঃ (খ) উত্তৰদাতাই।
প্ৰশ্ন ৪। অনুসূচী কোনে পূৰণ কৰে?
(ক) উত্তৰদাতাই (খ) ডাকপিয়নে (গ) প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে (ঘ) চৰকাৰী আমোলাই
উত্তৰঃ (গ) প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে।
প্ৰশ্ন ৫। NSSO কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
(ক) ১৯৪৭ (খ) ১৯৫০ (গ) ১৯৫৬ (ঘ) ১৯৬২
উত্তৰঃ (খ) ১৯৫০।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতত লোকপিয়ল কিমান বছৰৰ মূৰে মূৰে হয়?
(ক) ৫ (খ) ৭ (গ) ১০ (ঘ) ১৫
উত্তৰঃ (গ) ১০ বছৰ।
প্ৰশ্ন ৭। NSSO-ৰ পৰিকল্পনা কাৰ লগত জড়িত?
(ক) চি. ৰঙ্গৰাজন (খ) প্ৰশান্ত চন্দ্ৰ মহলানবিছ (গ) অমৰ্ত্য সেন (ঘ) মনমোহন সিং
উত্তৰঃ (খ) প্ৰশান্ত চন্দ্ৰ মহলানবিছ।
প্ৰশ্ন ৮। তলৰ কোনটো গৌণ তথ্যৰ উৎস?
(ক) ব্যক্তিগত সাক্ষাৎকাৰ (খ) সংবাদপত্ৰ (গ) ডাক প্ৰশ্নাৱলী (ঘ) টেলিফোন সাক্ষাৎকাৰ
উত্তৰঃ (খ) সংবাদপত্ৰ।
প্ৰশ্ন ৯। এখন উত্তম প্ৰশ্নাৱলীৰ প্ৰথম পৰীক্ষাক কি বোলা হয়?
(ক) মূল সমীক্ষা (খ) প্ৰাক্-পৰীক্ষা (Pilot Survey) (গ) তদন্ত (ঘ) সমাপন পৰীক্ষা
উত্তৰঃ (খ) প্ৰাক্-পৰীক্ষা।
প্ৰশ্ন ১০। নমুনা পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ কৰি ভাৰতত কোনে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে?
(ক) RBI (খ) SEBI (গ) NSSO (ঘ) IRDA
উত্তৰঃ (গ) NSSO।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ — শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১। অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে সংগ্ৰহ কৰা তথ্যক ________ তথ্য বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক।
প্ৰশ্ন ২। NSSO-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে ________।
উত্তৰঃ National Sample Survey Office (ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা সংস্থা)।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত প্ৰথমবাৰ লোকপিয়ল ________ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৮৭২।
প্ৰশ্ন ৪। অনুসূচী ________-এ পূৰণ কৰে।
উত্তৰঃ গণনাকাৰীয়ে।
প্ৰশ্ন ৫। বৃহৎ সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচিত ক্ষুদ্ৰ অংশকে ________ বোলে।
উত্তৰঃ নমুনা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ — শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
প্ৰশ্ন ১। গৌণ তথ্য সদায় প্ৰাথমিক তথ্যতকৈ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২। ডাক প্ৰশ্নাৱলী পদ্ধতিত উত্তৰদাতা সাক্ষৰ হ’ব লাগে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। লোকপিয়লত নমুনা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। NSSO-ৰ পৰিকল্পনা প্ৰশান্ত চন্দ্ৰ মহলানবিছে কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। অনুসূচী আৰু প্ৰশ্নাৱলী একে কথা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Key Terms)
| অসমীয়া পৰিভাষা | English Term | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| তথ্য | Data | সংখ্যাত্মক বিৱৰণৰ সমষ্টি। |
| প্ৰাথমিক তথ্য | Primary Data | অনুসন্ধানকাৰীয়ে নিজে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰা তথ্য। |
| গৌণ তথ্য | Secondary Data | পূৰ্বেই সংগৃহীত আৰু প্ৰকাশিত তথ্য পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা। |
| প্ৰশ্নাৱলী | Questionnaire | উত্তৰদাতাই নিজে পূৰণ কৰা প্ৰশ্নৰ তালিকা। |
| অনুসূচী | Schedule | প্ৰশিক্ষিত গণনাকাৰীয়ে পূৰণ কৰা প্ৰশ্নৰ তালিকা। |
| নমুনা | Sample | সমষ্টিৰ পৰা নিৰ্বাচিত ক্ষুদ্ৰ অংশ। |
| সমষ্টি | Population/Universe | অধ্যয়নৰ অধীনৰ সমগ্ৰ গোট। |
| লোকপিয়ল | Census | সমষ্টিৰ প্ৰতিটো এককৰ পৰা সম্পূৰ্ণ গণনা। |
| NSSO | National Sample Survey Office | ১৯৫০ চনত স্থাপিত ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা সংস্থা। |
| প্ৰাক্-পৰীক্ষা | Pilot Survey | মূল সমীক্ষাৰ পূৰ্বে কৰা ক্ষুদ্ৰ পৰীক্ষা। |
| সঁহাৰি | Response | উত্তৰদাতাৰ পৰা প্ৰাপ্ত উত্তৰ। |
| গণনাকাৰী | Enumerator | তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে নিযুক্ত প্ৰশিক্ষিত ব্যক্তি। |
| উত্তৰদাতা | Respondent | যাৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। |
| সমীক্ষা | Survey | তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে চলোৱা পৰিকল্পিত অধ্যয়ন। |
| প্ৰকাশিত উৎস | Published Source | মুদ্ৰিত আকাৰত প্ৰকাশিত গৌণ তথ্যৰ উৎস। |
| অপ্ৰকাশিত উৎস | Unpublished Source | আভ্যন্তৰীণ ৰেকৰ্ড আদিৰ অপ্ৰকাশিত গৌণ তথ্যৰ উৎস। |