Class 11 Economics Chapter 15 — অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ (Non-competitive Markets)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) ৰ Class 11 Economics ৰ পঞ্চদশ অধ্যায় অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ (Non-competitive Markets) ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত আলোচনা কৰিম। ইয়াত একচেটিয়া বজাৰ (Monopoly), একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা (Monopolistic Competition) আৰু অলিগপলি (Oligopoly) বজাৰৰ গাঠনি, বৈশিষ্ট্য আৰু সাম্যাৱস্থা সম্পৰ্কে বিতংভাৱে অধ্যয়ন কৰা হ’ব। পৰীক্ষাত সম্ভাৱ্য ১ নম্বৰ, ২-৩ নম্বৰ আৰু ৫-৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান পূৰণ আৰু শুদ্ধ/অশুদ্ধ প্ৰশ্নো সংলগ্ন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
বজাৰ গাঁঠনি অনুসৰি প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ বজাৰ থাকে — সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ, একচেটিয়া বজাৰ, একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ আৰু অলিগপলি বজাৰ। প্ৰথমটো প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ হ’লেও বাকী তিনিটা অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ (Non-competitive Markets) হিচাপে জনাজাত। অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত বিক্ৰেতাই দামৰ ওপৰত কিছু পৰিমাণে নিয়ন্ত্ৰণ থাকে আৰু চাহিদা ৰেখা তলমুৱা ঢালযুক্ত হয়। বজাৰৰ গাঁঠনি বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা, পণ্যৰ প্ৰকৃতি, প্ৰৱেশ-ত্যাগৰ স্বাধীনতা আৰু তথ্যৰ পৰিপূৰ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
একচেটিয়া বজাৰ (Monopoly): যিখন বজাৰত মাত্ৰ এজন বিক্ৰেতা থাকে আৰু তেওঁৰ পণ্যৰ কোনো ওচৰৰ পৰিৱৰ্ত (close substitute) নাথাকে, সেইখন বজাৰক একচেটিয়া বজাৰ বোলে। এই বজাৰত প্ৰৱেশৰ কঠিন প্ৰতিবন্ধক (entry barriers) থাকে — যেনে চৰকাৰী ফাৰ্মান, পেটেণ্ট, প্ৰাকৃতিক একচেটিয়াধিকাৰ, কেঁচামালৰ একক নিয়ন্ত্ৰণ ইত্যাদি। একচেটিয়া বিক্ৰেতা মূল্য নিৰ্ধাৰক (price maker)। তেওঁৰ চাহিদা ৰেখা বজাৰৰ চাহিদা ৰেখাৰ সমান আৰু তলমুৱা ঢালযুক্ত। সীমান্ত উপাৰ্জন (MR) সদায় গড় উপাৰ্জন (AR) তকৈ কম থাকে অৰ্থাৎ MR < AR। লাভ সৰ্বাধিক কৰাৰ চৰ্ত হ’ল MR = MC আৰু MC ৰেখাটোৱে MR ৰেখাক তলৰ পৰা ওপৰলৈ ছেদ কৰিব লাগিব।
মূল্য বৈষম্য (Price Discrimination): একচেটিয়া বিক্ৰেতাই একে পণ্যৰে বিভিন্ন ক্ৰেতাৰ পৰা বিভিন্ন দাম আদায় কৰিলে তাক মূল্য বৈষম্য বোলে। ইয়াৰ কাৰণে বজাৰ পৃথক হ’ব লাগিব আৰু পুনৰ বিক্ৰী সম্ভৱ নহ’ব লাগিব। একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা (Monopolistic Competition): ইয়াত বহু সংখ্যক বিক্ৰেতা থাকে, প্ৰতিগৰাকী বিক্ৰেতাই সামান্য পৃথক (differentiated) পণ্য বিক্ৰী কৰে, প্ৰৱেশ-ত্যাগ মুক্ত আৰু চাহিদা ৰেখা একচেটিয়াতকৈ অধিক স্থিতিস্থাপক। বিজ্ঞাপন আৰু ব্ৰেণ্ডিং এই বজাৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।
অলিগপলি (Oligopoly): অলিগপলি বজাৰত মাত্ৰ কেইজনীয়া (few) বিক্ৰেতা থাকে আৰু তেওঁলোকৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা (interdependence) থাকে। এজন বিক্ৰেতাৰ মূল্য বা উৎপাদন সিদ্ধান্তই আনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। অলিগপলিত গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখা (Kinked Demand Curve) দেখা যায় যিয়ে মূল্যৰ স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰে। বিক্ৰেতাসকলে কেতিয়াবা যোগসাজস (collusion) কৰি কাৰ্টেল গঠন কৰে যাতে একেলগে লাভ সৰ্বাধিক কৰিব পাৰে। অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰসমূহত উপভোক্তাই অধিক দাম দিব লগা হয় আৰু সম্পদ আবণ্টন প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ দৰে দক্ষ নহয়।
Summary (English)
Markets are classified by structure into perfect competition, monopoly, monopolistic competition and oligopoly. The last three are non-competitive markets where individual sellers exercise some control over price and face a downward-sloping demand curve. Monopoly means a single seller of a product with no close substitute, protected by strong entry barriers such as patents, government licences, control over raw materials or natural monopoly. The monopolist is a price-maker; AR equals the market demand curve and MR lies below AR. Profit is maximised where MR = MC with MC cutting MR from below. A monopolist may also practise price discrimination across separable markets. Monopolistic competition has many firms selling differentiated products with free entry and exit; demand is more elastic and advertising plays a key role. Oligopoly is a market with a few interdependent sellers, often producing identical or differentiated goods. The kinked demand curve explains rigid prices, while collusion or cartels allow joint profit maximisation.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: একচেটিয়া বজাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিখন বজাৰত এটা পণ্যৰ মাত্ৰ এজন বিক্ৰেতা থাকে আৰু সেই পণ্যৰ কোনো ওচৰৰ পৰিৱৰ্ত নাথাকে, সেইখন বজাৰকেই একচেটিয়া বজাৰ (Monopoly) বোলে।
প্ৰশ্ন ২: অলিগপলি বজাৰৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ যিখন বজাৰত মাত্ৰ কেইজনীয়া (few) বিক্ৰেতা থাকে আৰু তেওঁলোকৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা থাকে, সেইখন বজাৰক অলিগপলি বজাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা কি?
উত্তৰঃ যিখন বজাৰত বহুতো বিক্ৰেতাই সামান্য পৃথক (differentiated) পণ্য বিক্ৰী কৰে আৰু প্ৰৱেশ-ত্যাগ মুক্ত, সেইখন বজাৰক একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা (Monopolistic Competition) বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: মূল্য বৈষম্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ একচেটিয়া বিক্ৰেতাই একে পণ্যৰ বিভিন্ন ক্ৰেতাৰ পৰা বিভিন্ন দাম আদায় কৰাটোক মূল্য বৈষম্য (Price Discrimination) বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: একচেটিয়া বজাৰত MR আৰু AR ৰ সম্পৰ্ক কেনে?
উত্তৰঃ একচেটিয়া বজাৰত সদায় MR < AR অৰ্থাৎ সীমান্ত উপাৰ্জন গড় উপাৰ্জনতকৈ কম থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: একচেটিয়া বিক্ৰেতাৰ লাভ সৰ্বাধিকীকৰণৰ চৰ্ত কি?
উত্তৰঃ লাভ সৰ্বাধিক কৰাৰ চৰ্ত হৈছে MR = MC আৰু MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ পৰা ওপৰলৈ ছেদ কৰিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৭: পণ্য পাৰ্থক্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ বিক্ৰেতাসকলে নিজৰ পণ্যক ব্ৰেণ্ড, পেকেজিং, ৰং, গুণাগুণ আদিৰ দ্বাৰা প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ পৰা পৃথক কৰি দেখুউৱাটোক পণ্য পাৰ্থক্য (Product Differentiation) বোলে।
প্ৰশ্ন ৮: গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখা কি?
উত্তৰঃ অলিগপলি বজাৰত মূল্যৰ স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ব্যৱহৃত যি চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰৰ অংশ অধিক স্থিতিস্থাপক আৰু তলৰ অংশ কম স্থিতিস্থাপক, তাকেই গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখা (Kinked Demand Curve) বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: কাৰ্টেল কি?
উত্তৰঃ অলিগপলি বজাৰৰ ফাৰ্মসমূহে যৌথভাৱে মূল্য আৰু উৎপাদন নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ বাবে গঠন কৰা সংস্থাকেই কাৰ্টেল (Cartel) বোলে। OPEC ইয়াৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰৱেশ প্ৰতিবন্ধক কাক বোলে?
উত্তৰঃ নতুন ফাৰ্মে বজাৰত প্ৰৱেশ কৰাত বাধা দিয়া আইনগত, প্ৰাকৃতিক বা প্ৰাযুক্তিক কাৰকসমূহক প্ৰৱেশ প্ৰতিবন্ধক (Entry Barrier) বোলে।
২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১১: একচেটিয়া বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ একচেটিয়া বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— (ক) এজনেই বিক্ৰেতা থাকে; (খ) পণ্যৰ ওচৰৰ পৰিৱৰ্ত নাথাকে; (গ) প্ৰৱেশ-ত্যাগ কঠিন; (ঘ) বিক্ৰেতা মূল্য নিৰ্ধাৰক; (ঙ) চাহিদা ৰেখা তলমুৱা ঢালযুক্ত আৰু MR < AR; (চ) বিজ্ঞাপনৰ আৱশ্যকতা সাধাৰণতে কম।
প্ৰশ্ন ১২: একচেটিয়া আৰু সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত বহু বিক্ৰেতা; একচেটিয়াত এজন। (খ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত পণ্য সমজাতীয়; একচেটিয়াত একক পণ্য, পৰিৱৰ্ত নাই। (গ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰৱেশ-ত্যাগ মুক্ত; একচেটিয়াত প্ৰতিবন্ধিত। (ঘ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR = MR; একচেটিয়াত MR < AR। (ঙ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্ম মূল্য গ্ৰহীতা; একচেটিয়াত মূল্য নিৰ্ধাৰক।
প্ৰশ্ন ১৩: মূল্য বৈষম্যৰ চৰ্তসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ মূল্য বৈষম্যৰ মুখ্য চৰ্তসমূহ হ’ল— (ক) বজাৰখন একচেটিয়া হ’ব লাগিব; (খ) দুটা বা ততোধিক বজাৰ পৃথক কৰিব পৰা হ’ব লাগিব; (গ) বিভিন্ন বজাৰৰ চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা পৃথক হ’ব লাগিব; (ঘ) এটা বজাৰৰ পৰা আনটো বজাৰলৈ পণ্য পুনৰ বিক্ৰী সম্ভৱ নহ’ব লাগিব।
প্ৰশ্ন ১৪: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) বহু সংখ্যক বিক্ৰেতা; (খ) পণ্য পাৰ্থক্য (differentiated products); (গ) প্ৰৱেশ আৰু ত্যাগৰ স্বাধীনতা; (ঘ) প্ৰতিগৰাকী ফাৰ্মৰ চাহিদা ৰেখা তলমুৱা ঢালযুক্ত কিন্তু অধিক স্থিতিস্থাপক; (ঙ) বিজ্ঞাপন আৰু বিক্ৰী লাগতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা; (চ) দীৰ্ঘকালত স্বাভাৱিক লাভ।
প্ৰশ্ন ১৫: অলিগপলি বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) মাত্ৰ কেইজনীয়া বিক্ৰেতা থাকে; (খ) পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা প্ৰধান; (গ) পণ্য সমজাতীয় বা পৃথক হ’ব পাৰে; (ঘ) প্ৰৱেশ প্ৰতিবন্ধক বিদ্যমান; (ঙ) মূল্যৰ স্থিৰতা (গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখা); (চ) বিজ্ঞাপন আৰু অ-মূল্য প্ৰতিযোগিতাৰ গুৰুত্ব; (ছ) যোগসাজস বা কাৰ্টেলৰ প্ৰৱণতা।
প্ৰশ্ন ১৬: একচেটিয়া শক্তিৰ উৎসসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ একচেটিয়া শক্তিৰ মুখ্য উৎসসমূহ হ’ল— (ক) চৰকাৰী ফাৰ্মান বা লাইচেন্স; (খ) পেটেণ্ট আৰু কপিৰাইট; (গ) প্ৰাকৃতিক একচেটিয়াধিকাৰ (যেনে ৰেলৱে, বিদ্যুৎ); (ঘ) কেঁচামালৰ ওপৰত একক নিয়ন্ত্ৰণ; (ঙ) ডাঙৰ আকাৰৰ অৰ্থনীতি (economies of scale); (চ) বিশেষ প্ৰাযুক্তিক জ্ঞান।
৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১৭: একচেটিয়া বজাৰত স্বল্পকালীন সাম্যাৱস্থা চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ একচেটিয়া বজাৰত বিক্ৰেতাজনে লাভ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ MR = MC বিন্দুত উৎপাদন নিৰ্ধাৰণ কৰে। ইয়াত AR বা চাহিদা ৰেখা তলমুৱা ঢালযুক্ত আৰু MR ৰেখা AR ৰ তলত অৱস্থিত।
সাম্যাৱস্থাৰ চৰ্ত: (i) MR = MC; (ii) MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ পৰা ওপৰলৈ ছেদ কৰিব লাগিব।
স্বল্পকালত তিনিটা সম্ভাৱনা:
(ক) অস্বাভাৱিক লাভ — যেতিয়া AR > AC, ফাৰ্মে চুপাৰ-নৰ্মেল লাভ পায়। লাভ = (AR − AC) × Q।
(খ) স্বাভাৱিক লাভ — যেতিয়া AR = AC, ফাৰ্মে কেৱল স্বাভাৱিক লাভ পায়।
(গ) ক্ষতি — যেতিয়া AR < AC কিন্তু AR > AVC, ফাৰ্মে স্বল্পকালত উৎপাদন অব্যাহত ৰাখি ক্ষতি বহন কৰে।
সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বিপৰীতে একচেটিয়াত প্ৰৱেশ প্ৰতিবন্ধক থকা বাবে দীৰ্ঘকালতো অস্বাভাৱিক লাভ অব্যাহত থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৮: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা বজাৰত স্বল্পকালীন আৰু দীৰ্ঘকালীন সাম্যাৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিগৰাকী ফাৰ্মে নিজৰ পণ্যৰ বাবে তলমুৱা ঢালযুক্ত চাহিদা ৰেখা পায়, কিন্তু এই ৰেখা একচেটিয়াতকৈ অধিক স্থিতিস্থাপক। লাভ সৰ্বাধিকীকৰণৰ চৰ্ত MR = MC।
স্বল্পকাল: ফাৰ্মে অস্বাভাৱিক লাভ, স্বাভাৱিক লাভ বা ক্ষতি যিকোনো এটা পাব পাৰে। লাভ AR > AC হ’লে; ক্ষতি AR < AC হ’লে।
দীৰ্ঘকাল: প্ৰৱেশ-ত্যাগ মুক্ত হোৱা বাবে অস্বাভাৱিক লাভে নতুন ফাৰ্ম আকৰ্ষণ কৰে, ফলত প্ৰতিগৰাকী পুৰণি ফাৰ্মৰ চাহিদা কমি যায়। ক্ষতি হ’লে কিছু ফাৰ্মে বজাৰ এৰে। অৱশেষত প্ৰতিগৰাকী ফাৰ্মে কেৱল স্বাভাৱিক লাভ পায় অৰ্থাৎ AR = AC, লগতে MR = MC। দীৰ্ঘকালৰ সাম্যাৱস্থাত LAC ৰেখা AR ৰেখাক স্পৰ্শ কৰে আৰু ফাৰ্ম চৰম দক্ষ ক্ষমতাত উৎপাদন নকৰে। এই অৱস্থাক “excess capacity” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১৯: অলিগপলি বজাৰত গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখাৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অলিগপলি বজাৰত মূল্যৰ স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ পল ছুইজী (Paul Sweezy)-এ ১৯৩৯ চনত গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখাৰ (Kinked Demand Curve) ধাৰণা প্ৰচলন কৰে। ইয়াৰ মূল ভিত্তি হ’ল— যদি কোনো এজন বিক্ৰেতাই দাম বঢ়াই দিয়ে, তেন্তে আন বিক্ৰেতাসকলে দাম বঢ়োৱা নাই, ফলত দাম বঢ়োৱা ফাৰ্মৰ গ্ৰাহক বহুত কমি যাব। আনহাতে যদি ফাৰ্মে দাম কমাই দিয়ে, তেন্তে আনসকলেও দাম কমাই দিব, ফলত গ্ৰাহকৰ সংখ্যা বিশেষ নবাঢ়িব। অৰ্থাৎ চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰৰ অংশ অধিক স্থিতিস্থাপক আৰু তলৰ অংশ কম স্থিতিস্থাপক হোৱাত প্ৰচলিত মূল্য বিন্দুত এক ‘গাঁঠনি’ (kink) সৃষ্টি হয়। ফলত MR ৰেখাত এক উলম্ব বিচ্ছিন্নতা থাকে আৰু এই বিচ্ছিন্নতাৰ ভিতৰত MC সলনি হ’লেও সাম্যাৱস্থাৰ মূল্য আৰু পৰিমাণ অপৰিৱৰ্তিত থাকে। এইদৰে গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখাই অলিগপলিত মূল্যৰ স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰে।
প্ৰশ্ন ২০: বিভিন্ন বজাৰ গাঁঠনিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তালিকা আকাৰে দেখুউৱা।
| বৈশিষ্ট্য | সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা | একচেটিয়া | একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা | অলিগপলি |
|---|---|---|---|---|
| বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা | বহু | এজন | বহু | কেইজনীয়া |
| পণ্যৰ প্ৰকৃতি | সমজাতীয় | একক, পৰিৱৰ্ত নাই | পৃথকীকৃত | সমজাতীয়/পৃথক |
| প্ৰৱেশ-ত্যাগ | মুক্ত | প্ৰতিবন্ধিত | মুক্ত | প্ৰতিবন্ধিত |
| মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ | নাই (গ্ৰহীতা) | সম্পূৰ্ণ | সীমিত | পাৰস্পৰিক |
| চাহিদা ৰেখা | সমান্তৰাল | তলমুৱা, কম স্থিতিস্থাপক | তলমুৱা, অধিক স্থিতিস্থাপক | গাঁঠনিযুক্ত |
| বিজ্ঞাপন | নাই | সামান্য | প্ৰচুৰ | প্ৰচুৰ |
| উদাহৰণ | কৃষিজাত পণ্য | ৰেলৱে | চাবোন, টুথপেষ্ট | মটৰ গাড়ী, টেলিকম |
প্ৰশ্ন ২১: মূল্য বৈষম্য কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থনীতিবিদ এ. চি. পিগু (A. C. Pigou)-ৰ মতে মূল্য বৈষম্য তিনি প্ৰকাৰৰ—
(ক) প্ৰথম শ্ৰেণীৰ (নিখুঁত): প্ৰতিজন গ্ৰাহকৰ পৰা তেওঁ দিব ইচ্ছুক সৰ্বাধিক দাম আদায় কৰা হয়। উদাহৰণ — ব্যক্তিগত পৰামৰ্শদাতাৰ ফী।
(খ) দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ: পৰিমাণ অনুসৰি বিভিন্ন দাম। উদাহৰণ — বিদ্যুতৰ স্লেব দাম, পাইকাৰী বনাম খুচুৰা দাম।
(গ) তৃতীয় শ্ৰেণীৰ: বজাৰ বা গ্ৰাহক শ্ৰেণী অনুসৰি বিভিন্ন দাম। উদাহৰণ — ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে ৰেহাই, ৰেলৰ এ চি আৰু চাধাৰণ শ্ৰেণীৰ বেলেগ ভাড়া, সিনেমা হলৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ আসনৰ দাম।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নসমূহ (Additional Questions)
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: একচেটিয়া বজাৰত বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা কিমান?
(ক) বহু (খ) দুজন (গ) এজন (ঘ) কেইজনীয়া
উত্তৰঃ (গ) এজন।
প্ৰশ্ন ২: একচেটিয়া বজাৰত MR আৰু AR ৰ সম্পৰ্ক কেনে?
(ক) MR = AR (খ) MR > AR (গ) MR < AR (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) MR < AR।
প্ৰশ্ন ৩: অলিগপলি বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি?
(ক) বহু বিক্ৰেতা (খ) কেইজনীয়া বিক্ৰেতা (গ) এজন বিক্ৰেতা (ঘ) দুজন বিক্ৰেতা
উত্তৰঃ (খ) কেইজনীয়া বিক্ৰেতা।
প্ৰশ্ন ৪: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাত পণ্য কেনেকুৱা?
(ক) সমজাতীয় (খ) পৃথকীকৃত (গ) একক (ঘ) পৰিৱৰ্তহীন
উত্তৰঃ (খ) পৃথকীকৃত।
প্ৰশ্ন ৫: লাভ সৰ্বাধিক কৰাৰ চৰ্ত হ’ল—
(ক) MR = AR (খ) AR = AC (গ) MR = MC (ঘ) AR = MC
উত্তৰঃ (গ) MR = MC।
প্ৰশ্ন ৬: গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখাৰ ধাৰণা কোনে প্ৰচলন কৰে?
(ক) মাৰ্শ্বাল (খ) পল ছুইজী (গ) ছেমুৱেলছন (ঘ) পিগু
উত্তৰঃ (খ) পল ছুইজী।
প্ৰশ্ন ৭: OPEC ক’ৰ উদাহৰণ?
(ক) একচেটিয়া (খ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা (গ) কাৰ্টেল (ঘ) দ্বৈত
উত্তৰঃ (গ) কাৰ্টেল।
প্ৰশ্ন ৮: দীৰ্ঘকালত একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্মে কি লাভ পায়?
(ক) অস্বাভাৱিক লাভ (খ) ক্ষতি (গ) স্বাভাৱিক লাভ (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) স্বাভাৱিক লাভ।
প্ৰশ্ন ৯: মূল্য বৈষম্যৰ চৰ্ত নহয়—
(ক) বজাৰৰ পৃথকীকৰণ (খ) চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ পাৰ্থক্য (গ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা (ঘ) পুনৰ বিক্ৰীৰ অসম্ভৱতা
উত্তৰঃ (গ) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা।
প্ৰশ্ন ১০: ৰেলৱে কোনটো বজাৰৰ উদাহৰণ?
(ক) সম্পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা (খ) প্ৰাকৃতিক একচেটিয়া (গ) অলিগপলি (ঘ) একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা
উত্তৰঃ (খ) প্ৰাকৃতিক একচেটিয়া।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১: একচেটিয়া বজাৰত বিক্ৰেতা ______ জন থাকে।
উত্তৰঃ এজন।
প্ৰশ্ন ২: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাত পণ্য ______ হয়।
উত্তৰঃ পৃথকীকৃত।
প্ৰশ্ন ৩: অলিগপলিত মূল্যৰ স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰে ______ চাহিদা ৰেখাই।
উত্তৰঃ গাঁঠনিৰ।
প্ৰশ্ন ৪: লাভ সৰ্বাধিকীকৰণৰ প্ৰথম চৰ্ত হ’ল ______।
উত্তৰঃ MR = MC।
প্ৰশ্ন ৫: অলিগপলি বিক্ৰেতাসকলৰ যৌথ সংস্থাক ______ বোলে।
উত্তৰঃ কাৰ্টেল।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
প্ৰশ্ন ১: একচেটিয়া বজাৰত MR সদায় AR ৰ সমান।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (MR < AR)
প্ৰশ্ন ২: একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতাত প্ৰৱেশ-ত্যাগ মুক্ত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩: অলিগপলিত বিক্ৰেতাসকলৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা থাকে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪: মূল্য বৈষম্যৰ বাবে বজাৰ পৃথক হ’ব নালাগে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫: পেটেণ্ট একচেটিয়া শক্তিৰ এক উৎস।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| একচেটিয়া | Monopoly | এজন বিক্ৰেতাৰ বজাৰ |
| একচেটিয়া প্ৰতিযোগিতা | Monopolistic Competition | বহু বিক্ৰেতাৰে পৃথকীকৃত পণ্যৰ বজাৰ |
| অলিগপলি | Oligopoly | কেইজনীয়া বিক্ৰেতাৰ বজাৰ |
| বিক্ৰেতা কেইজনীয়া | Few sellers | সীমিত সংখ্যক বিক্ৰেতা |
| মূল্য বৈষম্য | Price Discrimination | একে পণ্যৰ বিভিন্ন দাম |
| পণ্য পাৰ্থক্য | Product Differentiation | পণ্যক প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ পৰা পৃথক কৰা |
| প্ৰৱেশ প্ৰতিবন্ধক | Entry Barrier | নতুন ফাৰ্মৰ প্ৰৱেশত বাধা |
| গাঁঠনিৰ চাহিদা ৰেখা | Kinked Demand Curve | অলিগপলিৰ মূল্য স্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰা ৰেখা |
| কাৰ্টেল | Cartel | বিক্ৰেতাসকলৰ যৌথ সংস্থা |
| সীমান্ত উপাৰ্জন | Marginal Revenue (MR) | অতিৰিক্ত একক বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা উপাৰ্জন |
| গড় উপাৰ্জন | Average Revenue (AR) | প্ৰতি একক উপাৰ্জন |
| মূল্য নিৰ্ধাৰক | Price Maker | দাম স্থিৰ কৰিব পৰা বিক্ৰেতা |
| মূল্য গ্ৰহীতা | Price Taker | বজাৰ দাম মানি লোৱা বিক্ৰেতা |
| প্ৰাকৃতিক একচেটিয়া | Natural Monopoly | ডাঙৰ আকাৰৰ অৰ্থনীতিজনিত একচেটিয়া |
| পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা | Interdependence | সিদ্ধান্তৰ পাৰস্পৰিক প্ৰভাৱ |
| যোগসাজস | Collusion | বিক্ৰেতাসকলৰ মাজৰ গোপন বুজাবুজি |
HSLC Guru-ত আমি ASSEB Class 11 ৰ সকলো বিষয়ৰ অধ্যায়ভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰস্তুত কৰি আছোঁ। ই Class 11 Economics Chapter 15 অ-প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ (Non-competitive Markets)-ৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান। ভাল লাগিলে শ্ৰেণীৰ বন্ধু-বান্ধৱীক শ্বেয়াৰ কৰক আৰু পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বাবে hslcguru.com চাই থাকক।