Class 11 Economics Chapter 14 — বজাৰ ভাৰসাম্য (Market Equilibrium)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Microeconomics) অংশৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় বজাৰ ভাৰসাম্য (Market Equilibrium)-ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত ভাৰসাম্য মূল্য আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণৰ ধাৰণা, অধিক চাহিদা (Excess Demand) আৰু অধিক যোগান (Excess Supply)ৰ ফলত মূল্যৰ ওপৰত হোৱা প্ৰভাৱ, পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰসাম্য নিৰ্ণয়, চাহিদা আৰু যোগানৰ স্থানান্তৰ (একক আৰু সংযুক্ত)-এ ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱ, লগতে চৰকাৰৰ হস্তক্ষেপৰ ৰূপত মূল্য সীমা (Price Ceiling — যেনে ঘৰভাৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ) আৰু মূল্য তল (Price Floor — যেনে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য MSP, নূন্যতম মজুৰি) সম্পৰ্কে আলোচনা কৰিম। পৰীক্ষাত সঘনাই অহা ১, ২–৩ আৰু ৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান আৰু শুদ্ধ/অশুদ্ধ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এই পাঠত পোৱা যাব।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
বজাৰ ভাৰসাম্য (Market Equilibrium) বুলিলে বজাৰৰ সেই অৱস্থাটোক বুজোৱা হয় য’ত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট মূল্যত বজাৰ চাহিদা (Market Demand) আৰু বজাৰ যোগান (Market Supply) সমান হয়, অৰ্থাৎ qD = qS। এই মূল্যটোক ভাৰসাম্য মূল্য (Equilibrium Price) আৰু সেই সময়ত ক্ৰয়-বিক্ৰয় হোৱা পৰিমাণটোক ভাৰসাম্য পৰিমাণ (Equilibrium Quantity) বুলি কোৱা হয়। ভাৰসাম্যৰ অৱস্থাত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা উভয়ে সন্তুষ্ট থাকে, বজাৰত মূল্য পৰিৱৰ্তনৰ কোনো প্ৰৱণতা নাথাকে। চাহিদা ৰেখা আৰু যোগান ৰেখাই কাটি যোৱা বিন্দুটোৱেই ভাৰসাম্য বিন্দু (Equilibrium Point)।
যদি বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয় তেন্তে চাহিদা যোগানতকৈ অধিক হয় — এই অৱস্থাক অধিক চাহিদা (Excess Demand) বোলে। অধিক চাহিদাৰ অৱস্থাত ক্ৰেতাসকলে মূল্য ওপৰলৈ বঢ়াই দিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু মূল্য বৃদ্ধি পাই ভাৰসাম্যলৈ ঘূৰি আহে। অন্যহাতে যদি বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয় তেন্তে যোগান চাহিদাতকৈ অধিক হয় — এই অৱস্থাক অধিক যোগান (Excess Supply) বুলি কোৱা হয়। ইয়াত বিক্ৰেতাসকলে মূল্য কমাই বিক্ৰী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে ফলত মূল্য হ্ৰাস পাই পুনৰ ভাৰসাম্যলৈ আহে। এই স্বয়ংক্ৰিয় সমন্বয় প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে বজাৰে পুনৰ ভাৰসাম্য লাভ কৰে।
পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ (Perfect Competition)ত ভাৰসাম্য নিৰ্ণয়ৰ ক্ষেত্ৰত দুটা পৰিস্থিতি আছে — (১) নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক ফাৰ্ম (Fixed Number of Firms): চুটি ম’হতত ফাৰ্মৰ সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট থাকে আৰু বজাৰ যোগান ৰেখাটো ফাৰ্মসমূহৰ ব্যক্তিগত যোগানৰ অনুভূমিক যোগফল (horizontal summation) হয়। (২) মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমন (Free Entry and Exit): দীঘল ম’হতত নতুন ফাৰ্মে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু লোকচান হোৱা ফাৰ্মে বজাৰ এৰি যাব পাৰে। এই অৱস্থাত প্ৰতিটো ফাৰ্মে শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ (zero supernormal profit) পায় আৰু মূল্য নূন্যতম গড় ব্যয় (minimum AC)-ৰ সমান হয়। চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰ (Shift in Demand) দক্ষিণলৈ হ’লে ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণ উভয় বৃদ্ধি পায়; বাওঁফালে স্থানান্তৰ হ’লে দুয়োটাই হ্ৰাস পায়। যোগান ৰেখাৰ স্থানান্তৰ (Shift in Supply) দক্ষিণলৈ হ’লে মূল্য কমে কিন্তু পৰিমাণ বাঢ়ে; বাওঁফালে হ’লে মূল্য বাঢ়ে কিন্তু পৰিমাণ কমে।
একে সময়তে চাহিদা আৰু যোগান উভয় স্থানান্তৰিত (Simultaneous Shifts) হ’লে চূড়ান্ত প্ৰভাৱ স্থানান্তৰৰ মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে — যেনে যদি দুয়োটাই দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ হয় তেন্তে পৰিমাণ নিশ্চিতভাৱে বাঢ়ে কিন্তু মূল্য বাঢ়িব নে কমিব সেয়া স্থানান্তৰৰ মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। চৰকাৰে কেতিয়াবা সাধাৰণ মানুহৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে বজাৰ ভাৰসাম্যত হস্তক্ষেপ কৰে। মূল্য সীমা (Price Ceiling) হ’ল চৰকাৰে কোনো এটা সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বোচ্চ মূল্য, যিটো ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয় (যেনে ঘৰভাৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ — Rent Control)। ফলত অধিক চাহিদা আৰু কাল’বজাৰৰ সৃষ্টি হয়। মূল্য তল (Price Floor) হ’ল চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন মূল্য, যিটো ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয় (যেনে কৃষি সামগ্ৰীৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য MSP বা শ্ৰমিকৰ নূন্যতম মজুৰি (Minimum Wage))। ফলত অধিক যোগান বা বেকাৰীৰ সৃষ্টি হয়। এনে হস্তক্ষেপৰ উদ্দেশ্য হ’ল উপভোক্তা আৰু উৎপাদক উভয়ৰে স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা।
Summary (in English)
Market Equilibrium is the state in which market demand equals market supply (qD = qS). The corresponding price is the equilibrium price and the corresponding quantity is the equilibrium quantity. Graphically, equilibrium is the intersection of the market demand and supply curves. When the market price lies below equilibrium, demand exceeds supply (excess demand) and competition among buyers pushes the price up. When the market price lies above equilibrium, supply exceeds demand (excess supply) and competition among sellers pushes the price down. Under perfect competition, with a fixed number of firms the market supply is the horizontal sum of individual supplies; with free entry and exit, long-run price equals minimum average cost and firms earn zero economic profit. A rightward shift in demand raises both equilibrium price and quantity; a rightward shift in supply lowers price but raises quantity; simultaneous shifts produce determinate or indeterminate outcomes depending on relative magnitudes. Government may intervene through a price ceiling (e.g. rent control), creating shortages, or a price floor (e.g. MSP, minimum wage), creating surpluses. (165 words)
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: বজাৰ ভাৰসাম্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ বজাৰৰ যি অৱস্থাত বজাৰ চাহিদা আৰু বজাৰ যোগান সমান হয় (qD = qS), সেই অৱস্থাকে বজাৰ ভাৰসাম্য বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰসাম্য মূল্য কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি মূল্যত বজাৰ চাহিদা আৰু বজাৰ যোগান সমান হয় সেই মূল্যকেই ভাৰসাম্য মূল্য (Equilibrium Price) বোলে। ইয়াক p* চিহ্নৰে দেখুওৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰসাম্য পৰিমাণ মানে কি?
উত্তৰঃ ভাৰসাম্য মূল্যত যিমান পৰিমাণ সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয় হয় সেই পৰিমাণকে ভাৰসাম্য পৰিমাণ (Equilibrium Quantity) বোলে। ইয়াক q* চিহ্নৰে দেখুওৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: অধিক চাহিদা (Excess Demand) কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো এক নিৰ্দিষ্ট মূল্যত বজাৰ চাহিদা বজাৰ যোগানতকৈ অধিক হয় তেতিয়া সেই অৱস্থাক অধিক চাহিদা বুলি কোৱা হয়। ই বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হ’লে দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: অধিক যোগান (Excess Supply) কি?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো এক নিৰ্দিষ্ট মূল্যত বজাৰ যোগান বজাৰ চাহিদাতকৈ অধিক হয় তেতিয়া সেই অৱস্থাক অধিক যোগান বুলি কোৱা হয়। ই বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হ’লে দেখা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৬: মূল্য সীমা (Price Ceiling) কাক বোলে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে কোনো সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সৰ্বোচ্চ আইনসংগত মূল্যকেই মূল্য সীমা বোলে। ই ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয়। উদাহৰণ — ঘৰভাৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ (Rent Control)।
প্ৰশ্ন ৭: মূল্য তল (Price Floor) কাক বোলে?
উত্তৰঃ চৰকাৰে কোনো সামগ্ৰী বা সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সৰ্বনিম্ন আইনসংগত মূল্যকেই মূল্য তল বুলি কোৱা হয়। ই ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয়। উদাহৰণ — কৃষি সামগ্ৰীৰ MSP, নূন্যতম মজুৰি।
প্ৰশ্ন ৮: নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP) কি?
উত্তৰঃ চৰকাৰে কৃষকসকলক উৎপাদন ব্যয় ঢাকিব পৰাকৈ আৰু লাভজনক মূল্য নিশ্চিত কৰিবলৈ কৃষি সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত যি নূন্যতম মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে সেইটোৱে নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য বা MSP।
প্ৰশ্ন ৯: বজাৰ যোগান ৰেখা কেনেকৈ উলিওৱা হয়?
উত্তৰঃ বজাৰ যোগান ৰেখাটো ব্যক্তিগত ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখাসমূহৰ অনুভূমিক যোগফল (horizontal summation) দি উলিওৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত মুক্ত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত দীঘল ম’হতত ফাৰ্মৰ লাভ কিমান হয়?
উত্তৰঃ মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমনৰ ক্ষেত্ৰত দীঘল ম’হতত প্ৰতিটো ফাৰ্মে শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ (zero supernormal profit) লাভ কৰে; কিন্তু সাধাৰণ লাভ (normal profit) থাকে।
২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: বজাৰ ভাৰসাম্যৰ চৰ্ত (Conditions of Market Equilibrium) লিখা।
উত্তৰঃ বজাৰ ভাৰসাম্যৰ মুখ্য চৰ্তসমূহ হ’ল —
(i) বজাৰ চাহিদা = বজাৰ যোগান, অৰ্থাৎ qD(p) = qS(p)।
(ii) এই সমতা যিটো মূল্যত হয় সেইটোৱেই ভাৰসাম্য মূল্য (p*)।
(iii) ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা উভয়ে সেই মূল্যত সন্তুষ্ট থাকে আৰু মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ কোনো প্ৰৱণতা নাথাকে।
(iv) চাহিদা ৰেখা আৰু যোগান ৰেখাই কাটি যোৱা বিন্দুটোৱেই ভাৰসাম্য বিন্দু।
প্ৰশ্ন ২: অধিক চাহিদা আৰু অধিক যোগানে মূল্যৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যেতিয়া বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয় তেতিয়া অধিক চাহিদা সৃষ্টি হয়। ক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ পৰস্পৰে প্ৰতিযোগিতা কৰি অধিক মূল্য দিবলৈ ৰাজী হয়, ফলত মূল্য ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাই ভাৰসাম্য মূল্যলৈ ঘূৰি আহে। বিপৰীতে যেতিয়া বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয় তেতিয়া অধিক যোগানৰ সৃষ্টি হয়। বিক্ৰেতাসকলে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ মূল্য কমাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু মূল্য হ্ৰাস পাই পুনৰ ভাৰসাম্য মূল্যলৈ আহে। এই স্বয়ংক্ৰিয় সমন্বয় প্ৰক্ৰিয়াই বজাৰক ভাৰসাম্যৰ অৱস্থালৈ ঘূৰাই আনে।
প্ৰশ্ন ৩: চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰৰ ফলত ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰঃ যোগান ৰেখা স্থিৰ ৰাখি চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰিত হ’লে —
(i) চাহিদা ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ (rightward shift) হ’লে — ভাৰসাম্য মূল্য আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণ উভয় বৃদ্ধি পায়।
(ii) চাহিদা ৰেখা বাওঁফালে স্থানান্তৰ (leftward shift) হ’লে — ভাৰসাম্য মূল্য আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণ উভয় হ্ৰাস পায়।
উদাহৰণ — উপভোক্তাৰ আয় বঢ়িলে স্বাভাৱিক সামগ্ৰীৰ চাহিদা বাঢ়ে আৰু চাহিদা ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪: যোগান ৰেখাৰ স্থানান্তৰৰ ফলত ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰঃ চাহিদা ৰেখা স্থিৰ ৰাখি যোগান ৰেখা স্থানান্তৰিত হ’লে —
(i) যোগান ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ হ’লে (যোগান বৃদ্ধি) — ভাৰসাম্য মূল্য হ্ৰাস পায় কিন্তু ভাৰসাম্য পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
(ii) যোগান ৰেখা বাওঁফালে স্থানান্তৰ হ’লে (যোগান হ্ৰাস) — ভাৰসাম্য মূল্য বৃদ্ধি পায় কিন্তু ভাৰসাম্য পৰিমাণ হ্ৰাস পায়।
উদাহৰণ — কেঁচামালৰ মূল্য কমিলে উৎপাদন ব্যয় কমে আৰু যোগান ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
(i) ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ সংখ্যা প্ৰচুৰ — কোনোৱেই মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে।
(ii) সামগ্ৰীসমূহ সমজাতীয় (homogeneous)।
(iii) ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত বজাৰৰ সম্পূৰ্ণ জ্ঞান (perfect knowledge) থাকে।
(iv) ফাৰ্মৰ মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমন (free entry and exit)। প্ৰতিটো ফাৰ্ম মূল্য গ্ৰহণকাৰী (price taker) হয়।
প্ৰশ্ন ৬: চাহিদা আৰু যোগান উভয় একে সময়তে বঢ়িলে ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰঃ চাহিদা আৰু যোগান দুয়োটাই দক্ষিণফালে স্থানান্তৰিত হ’লে —
(i) ভাৰসাম্য পৰিমাণ নিশ্চিতভাৱে বৃদ্ধি পায়।
(ii) ভাৰসাম্য মূল্য বাঢ়িব নে কমিব সেয়া স্থানান্তৰৰ আপেক্ষিক মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
– চাহিদা যোগানতকৈ বেছিকৈ বাঢ়িলে — মূল্য বাঢ়ে।
– যোগান চাহিদাতকৈ বেছিকৈ বাঢ়িলে — মূল্য কমে।
– দুয়োটা সমানে বাঢ়িলে — মূল্য অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক ফাৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত বজাৰ ভাৰসাম্য কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ হয়? চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত যেতিয়া ফাৰ্মৰ সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট থাকে (চুটি ম’হতৰ পৰিস্থিতি) তেতিয়া বজাৰ ভাৰসাম্য নিম্নলিখিত ধৰণে নিৰ্ধাৰিত হয় —
(i) বজাৰ যোগান ৰেখা: প্ৰতিজন উৎপাদকৰ ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাটো হৈছে তাৰ চীমান্ত ব্যয় ৰেখাৰ (MC) সেই অংশ যিটো গড় পৰিৱৰ্তনীয় ব্যয়ৰ (AVC) নূন্যতম বিন্দুৰ ওপৰত আছে। বজাৰ যোগান ৰেখাটো ব্যক্তিগত যোগানসমূহৰ অনুভূমিক যোগফল।
(ii) বজাৰ চাহিদা ৰেখা: ই উপভোক্তাসকলৰ ব্যক্তিগত চাহিদাৰ অনুভূমিক যোগফল আৰু ই বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ তললৈ ঢলিয়াই থাকে।
(iii) ভাৰসাম্য নিৰ্ধাৰণ: বজাৰ চাহিদা ৰেখা DD আৰু বজাৰ যোগান ৰেখা SS এ যিটো বিন্দুত কাটি যায় সেইটোৱেই ভাৰসাম্য বিন্দু E। সেই বিন্দুৰ লগত যুক্ত মূল্যটো হ’ল ভাৰসাম্য মূল্য p* আৰু পৰিমাণটো হ’ল ভাৰসাম্য পৰিমাণ q*।
(iv) সমন্বয় প্ৰক্ৰিয়া: যদি p < p* হয় — অধিক চাহিদা সৃষ্টি হয় আৰু মূল্য বৃদ্ধি পায়। যদি p > p* হয় — অধিক যোগান সৃষ্টি হয় আৰু মূল্য হ্ৰাস পায়। এইদৰে বজাৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে p*-লৈ ঘূৰি আহে।
(v) চিত্ৰ: x-অক্ষত পৰিমাণ আৰু y-অক্ষত মূল্য লৈ DD ৰেখা তললৈ ঢলোৱা আৰু SS ৰেখা ওপৰলৈ ঢলোৱা আঁকিলে দুয়োৰে কাটাকাটি বিন্দু E ত (q*, p*) ভাৰসাম্য পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ২: মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমনৰ ক্ষেত্ৰত (Free Entry and Exit) দীঘল ম’হতত ভাৰসাম্য কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমনৰ চৰ্ত থকা ক্ষেত্ৰত দীঘল ম’হতত ভাৰসাম্য তলত উল্লেখ কৰা ধৰণে নিৰ্ধাৰিত হয় —
(i) যদি বৰ্তমানৰ বজাৰ মূল্য (p) প্ৰতিটো ফাৰ্মৰ নূন্যতম গড় ব্যয় (minimum AC)তকৈ অধিক হয় তেন্তে ফাৰ্মসমূহে সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ (supernormal profit) অৰ্জন কৰে। ফলত নতুন ফাৰ্মে বজাৰত প্ৰৱেশ কৰে আৰু বজাৰ যোগান বাঢ়ি মূল্য কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
(ii) যদি p < minimum AC হয় তেন্তে ফাৰ্মসমূহে লোকচান বহন কৰে আৰু কিছুমান ফাৰ্মে বজাৰ এৰি গুচি যায়। ফলত বজাৰ যোগান কমি মূল্য বৃদ্ধি পায়।
(iii) দীঘল ম’হতৰ ভাৰসাম্যত — p = minimum AC হয়। সেই অৱস্থাত প্ৰতিটো ফাৰ্মে কেৱল সাধাৰণ লাভ (normal profit) লাভ কৰে, কোনো সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ বা লোকচান নাথাকে। অৰ্থাৎ শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ (zero supernormal profit)ৰ চৰ্ত পূৰণ হয়।
(iv) দীঘল ম’হতৰ যোগান ৰেখা (Long-run Supply curve) — সকলো ফাৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত উৎপাদন কাৰিকৰীয়ান একে হ’লে দীঘল ম’হতৰ যোগান ৰেখাটো নূন্যতম গড় ব্যয়ৰ স্তৰত এক সমান্তৰাল ৰেখা (horizontal line)।
(v) ভাৰসাম্য মূল্য p* = minimum AC আৰু ভাৰসাম্য পৰিমাণ চাহিদা ৰেখাই দীঘল ম’হতৰ যোগান ৰেখাক ক’ত কাটে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: চাহিদা আৰু যোগানৰ একেলগে স্থানান্তৰৰ (Simultaneous Shifts) ফলত ভাৰসাম্য মূল্য আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চাহিদা আৰু যোগান উভয় একেলগে স্থানান্তৰিত হ’লে চূড়ান্ত প্ৰভাৱ স্থানান্তৰৰ দিশ আৰু মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। চাৰিটা মূল ক্ষেত্ৰ আছে —
(ক) চাহিদা বৃদ্ধি + যোগান বৃদ্ধি (দুয়োটা দক্ষিণফালে): পৰিমাণ নিশ্চিতভাৱে বাঢ়ে। মূল্যৰ পৰিৱৰ্তন অনিৰ্ণিত — চাহিদা বেছিকৈ বাঢ়িলে মূল্য বাঢ়ে, যোগান বেছিকৈ বাঢ়িলে মূল্য কমে, সমান হ’লে অপৰিৱৰ্তিত।
(খ) চাহিদা হ্ৰাস + যোগান হ্ৰাস (দুয়োটা বাওঁফালে): পৰিমাণ নিশ্চিতভাৱে কমে। মূল্যৰ পৰিৱৰ্তন স্থানান্তৰৰ মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
(গ) চাহিদা বৃদ্ধি + যোগান হ্ৰাস: মূল্য নিশ্চিতভাৱে বাঢ়ে। পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন অনিৰ্ণিত — চাহিদা বেছিকৈ বাঢ়িলে পৰিমাণ বাঢ়ে; যোগান বেছিকৈ কমিলে পৰিমাণ কমে।
(ঘ) চাহিদা হ্ৰাস + যোগান বৃদ্ধি: মূল্য নিশ্চিতভাৱে কমে। পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তন অনিৰ্ণিত — যোগান বেছিকৈ বাঢ়িলে পৰিমাণ বাঢ়ে; চাহিদা বেছিকৈ কমিলে পৰিমাণ কমে।
এই বিশ্লেষণে দেখুৱাইছে যে একেলগে স্থানান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত মূল্য আৰু পৰিমাণৰ এটাৰ পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত আৰু আনটোৰ পৰিৱৰ্তন আপেক্ষিক মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মূল্য সীমা (Price Ceiling) আৰু মূল্য তল (Price Floor)-ৰ অৰ্থ আৰু ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চৰকাৰে কেতিয়াবা সাধাৰণ মানুহৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে বজাৰ ভাৰসাম্যত হস্তক্ষেপ কৰে। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান উপায় হ’ল মূল্য সীমা আৰু মূল্য তল।
(ক) মূল্য সীমা (Price Ceiling): চৰকাৰে কোনো অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সৰ্বোচ্চ আইনসংগত মূল্যকেই মূল্য সীমা বুলি কোৱা হয়। ই ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয়। উদ্দেশ্য — সাধাৰণ উপভোক্তাক উচ্চ মূল্যৰ পৰা ৰক্ষা কৰা। উদাহৰণ — ঘৰভাৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ (Rent Control), অত্যাৱশ্যকীয় ঔষধ আৰু খাদ্যশস্যৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ।
প্ৰভাৱ: (i) চাহিদা যোগানতকৈ অধিক হোৱাত অধিক চাহিদা (shortage) সৃষ্টি হয়। (ii) কাল’বজাৰ (Black Market)ৰ সৃষ্টি হয় য’ত আইনি মূল্যতকৈ অধিক মূল্যত গোপনে বিক্ৰী হয়। (iii) সামগ্ৰীৰ গুণাগুণ হ্ৰাস পাব পাৰে। (iv) চৰকাৰে ৰেচন (Public Distribution System) ব্যৱস্থাৰ মাধ্যমেৰে বিতৰণ কৰিব লগা হয়।
(খ) মূল্য তল (Price Floor): চৰকাৰে কোনো সামগ্ৰী বা সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সৰ্বনিম্ন আইনসংগত মূল্যকেই মূল্য তল বুলি কোৱা হয়। ই ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয়। উদ্দেশ্য — উৎপাদক বা শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা। উদাহৰণ — কৃষি সামগ্ৰীৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP), শ্ৰমিকৰ নূন্যতম মজুৰি (Minimum Wage)।
প্ৰভাৱ: (i) যোগান চাহিদাতকৈ অধিক হোৱাত অধিক যোগান (surplus) সৃষ্টি হয়। (ii) চৰকাৰে অতিৰিক্ত উৎপাদন ক্ৰয় কৰি ৰখা প্ৰয়োজন হয় (যেনে FCI-ৰ খাদ্যশস্য সংগ্ৰহ)। (iii) শ্ৰম বজাৰৰ ক্ষেত্ৰত নূন্যতম মজুৰিয়ে বেকাৰীৰ (unemployment) সৃষ্টি কৰিব পাৰে। (iv) চৰকাৰৰ ৰাজহুৱা ব্যয় বাঢ়ে।
সামগ্ৰিকভাৱে এনে হস্তক্ষেপৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক উভয় দিশ আছে। গতিকে চৰকাৰে এনে নীতি প্ৰণয়ন কৰোঁতে অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ ভালদৰে বিচাৰ কৰা প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৫: চাহিদা ৰেখাৰ স্থানান্তৰৰ কাৰণসমূহ আৰু ভাৰসাম্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰিত হোৱাৰ কাৰণসমূহ —
(i) উপভোক্তাৰ আয়ৰ পৰিৱৰ্তন।
(ii) সম্পৰ্কীয় সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ পৰিৱৰ্তন (পৰিপূৰক বা প্ৰতিস্থাপক)।
(iii) উপভোক্তাৰ ৰুচি আৰু পছন্দৰ পৰিৱৰ্তন।
(iv) জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন।
(v) ভৱিষ্যত মূল্যৰ আশঙ্কা।
প্ৰভাৱ: (ক) চাহিদা বৃদ্ধি (DD ৰেখা D’D’-লৈ দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ) — যোগান অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে নতুন ভাৰসাম্য বিন্দু E’ আগৰ E-তকৈ ওপৰত আৰু সোঁফালে অৱস্থিত হয়। ফলত ভাৰসাম্য মূল্য p1ৰ পৰা p2লৈ আৰু পৰিমাণ q1ৰ পৰা q2লৈ বৃদ্ধি পায়।
(খ) চাহিদা হ্ৰাস (DD ৰেখা D’D’-লৈ বাওঁফালে স্থানান্তৰ) — নতুন ভাৰসাম্য বিন্দু E” আগৰ E-তকৈ তলত আৰু বাওঁফালে অৱস্থিত হয়। ফলত মূল্য আৰু পৰিমাণ উভয় হ্ৰাস পায়।
চিত্ৰ — x-অক্ষত পৰিমাণ আৰু y-অক্ষত মূল্য লৈ মূল চাহিদা ৰেখা DD আৰু যোগান ৰেখা SS দি ভাৰসাম্য বিন্দু E চিহ্নিত কৰা। তাৰ পিছত স্থানান্তৰিত চাহিদা ৰেখা D’D’ আঁকি নতুন ভাৰসাম্য বিন্দু E’ পোৱা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১: বজাৰ ভাৰসাম্য কেতিয়া হয়?
(ক) চাহিদা > যোগান
(খ) চাহিদা < যোগান
(গ) চাহিদা = যোগান
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) চাহিদা = যোগান।
প্ৰশ্ন ২: বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হ’লে কি সৃষ্টি হয়?
(ক) অধিক যোগান
(খ) অধিক চাহিদা
(গ) ভাৰসাম্য
(ঘ) মূল্যৰ স্থিৰতা
উত্তৰঃ (খ) অধিক চাহিদা।
প্ৰশ্ন ৩: অধিক যোগানৰ ফলত মূল্য —
(ক) বাঢ়ে
(খ) কমে
(গ) অপৰিৱৰ্তিত থাকে
(ঘ) ৰাষ্ট্ৰ-নিৰ্ধাৰিত হয়
উত্তৰঃ (খ) কমে।
প্ৰশ্ন ৪: মূল্য সীমা ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ —
(ক) অধিক হয়
(খ) সমান হয়
(গ) কম হয়
(ঘ) দ্বিগুণ হয়
উত্তৰঃ (গ) কম হয়।
প্ৰশ্ন ৫: মূল্য তল ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ —
(ক) অধিক হয়
(খ) সমান হয়
(গ) কম হয়
(ঘ) আধা হয়
উত্তৰঃ (ক) অধিক হয়।
প্ৰশ্ন ৬: চাহিদা ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ হ’লে —
(ক) মূল্য বাঢ়ে, পৰিমাণ কমে
(খ) মূল্য কমে, পৰিমাণ বাঢ়ে
(গ) মূল্য আৰু পৰিমাণ দুয়োটাই বাঢ়ে
(ঘ) মূল্য আৰু পৰিমাণ দুয়োটাই কমে
উত্তৰঃ (গ) মূল্য আৰু পৰিমাণ দুয়োটাই বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ৭: যোগান ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ হ’লে —
(ক) মূল্য বাঢ়ে, পৰিমাণ কমে
(খ) মূল্য কমে, পৰিমাণ বাঢ়ে
(গ) মূল্য আৰু পৰিমাণ দুয়োটাই বাঢ়ে
(ঘ) মূল্য আৰু পৰিমাণ দুয়োটাই কমে
উত্তৰঃ (খ) মূল্য কমে, পৰিমাণ বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ৮: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত দীঘল ম’হতৰ ভাৰসাম্যত প্ৰতিটো ফাৰ্মে অৰ্জন কৰে —
(ক) সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ
(খ) লোকচান
(গ) শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ
(ঘ) সৰ্বোচ্চ লাভ
উত্তৰঃ (গ) শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ।
প্ৰশ্ন ৯: কৃষি সামগ্ৰীৰ MSP হ’ল এক উদাহৰণ —
(ক) মূল্য সীমাৰ
(খ) মূল্য তলৰ
(গ) ভাৰসাম্য মূল্যৰ
(ঘ) কাল’বজাৰ মূল্যৰ
উত্তৰঃ (খ) মূল্য তলৰ।
প্ৰশ্ন ১০: ঘৰভাৰাৰ নিয়ন্ত্ৰণ (Rent Control) হ’ল উদাহৰণ —
(ক) মূল্য তলৰ
(খ) মূল্য সীমাৰ
(গ) ভাৰসাম্যৰ
(ঘ) MSP-ৰ
উত্তৰঃ (খ) মূল্য সীমাৰ।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: বজাৰ ভাৰসাম্যত চাহিদা আৰু যোগান ___________ হয়।
উত্তৰঃ সমান।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰসাম্য মূল্যত ক্ৰয়-বিক্ৰয় হোৱা পৰিমাণক ___________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ ভাৰসাম্য পৰিমাণ।
প্ৰশ্ন ৩: বজাৰ মূল্য ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হ’লে ___________ সৃষ্টি হয়।
উত্তৰঃ অধিক চাহিদা।
প্ৰশ্ন ৪: মূল্য সীমা সাধাৰণতে ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ ___________ হয়।
উত্তৰঃ কম।
প্ৰশ্ন ৫: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত দীঘল ম’হতৰ ভাৰসাম্যত মূল্য ___________-ৰ সমান হয়।
উত্তৰঃ নূন্যতম গড় ব্যয় (minimum AC)।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা (True/False)
প্ৰশ্ন ১: বজাৰ ভাৰসাম্যত মূল্য পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰৱণতা থাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰসাম্যত মূল্য পৰিৱৰ্তনৰ কোনো প্ৰৱণতা নাথাকে।
প্ৰশ্ন ২: মূল্য তল ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মূল্য তল ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক হয়।
প্ৰশ্ন ৩: অধিক যোগানে মূল্য কমাব।
উত্তৰঃ শুদ্ধ। অধিক যোগানৰ ক্ষেত্ৰত বিক্ৰেতাসকলৰ মাজৰ প্ৰতিযোগিতাই মূল্য কমাবলৈ বাধ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: চাহিদা ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ হ’লে ভাৰসাম্য মূল্য কমে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চাহিদা ৰেখা দক্ষিণফালে স্থানান্তৰ হ’লে ভাৰসাম্য মূল্য বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ৫: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত মুক্ত প্ৰৱেশৰ ক্ষেত্ৰত দীঘল ম’হতত ফাৰ্মে সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ অৰ্জন কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। দীঘল ম’হতত শূন্য সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ থাকে; কেৱল সাধাৰণ লাভ থাকে।
শব্দাৰ্থ (Glossary / Key Terms)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| বজাৰ ভাৰসাম্য | Market Equilibrium | বজাৰ চাহিদা = বজাৰ যোগান হোৱা অৱস্থা। |
| ভাৰসাম্য মূল্য | Equilibrium Price | যি মূল্যত চাহিদা আৰু যোগান সমান হয়। |
| ভাৰসাম্য পৰিমাণ | Equilibrium Quantity | ভাৰসাম্য মূল্যত ক্ৰয়-বিক্ৰয় হোৱা পৰিমাণ। |
| অধিক চাহিদা | Excess Demand | চাহিদা > যোগান হোৱা অৱস্থা; মূল্য বঢ়ায়। |
| অধিক যোগান | Excess Supply | যোগান > চাহিদা হোৱা অৱস্থা; মূল্য কমায়। |
| মূল্য সীমা | Price Ceiling | চৰকাৰে নিৰ্ধাৰিত সৰ্বোচ্চ আইনসংগত মূল্য, ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ কম। |
| মূল্য তল | Price Floor | চৰকাৰে নিৰ্ধাৰিত সৰ্বনিম্ন আইনসংগত মূল্য, ভাৰসাম্য মূল্যতকৈ অধিক। |
| নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য | MSP (Minimum Support Price) | কৃষি সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে নিশ্চিত কৰা সৰ্বনিম্ন মূল্য। |
| নূন্যতম মজুৰি | Minimum Wage | শ্ৰম বজাৰৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ধাৰিত সৰ্বনিম্ন মজুৰি। |
| পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা | Perfect Competition | প্ৰচুৰ ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা, সমজাতীয় সামগ্ৰী, মুক্ত প্ৰৱেশ থকা বজাৰ। |
| মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু নিৰ্গমন | Free Entry and Exit | নতুন ফাৰ্মে প্ৰৱেশ আৰু পুৰণা ফাৰ্মে গুচি যোৱাৰ স্বাধীনতা। |
| স্থানান্তৰ | Shift | চাহিদা বা যোগান ৰেখা সম্পূৰ্ণৰূপে স্থান বদলোৱা। |
| সমান্তৰাল যোগফল | Horizontal Summation | একে মূল্যত ব্যক্তিগত পৰিমাণসমূহ যোগ কৰা পদ্ধতি। |
| কাল’বজাৰ | Black Market | আইনি মূল্যৰ ওপৰত গোপনে চলা অবৈধ বজাৰ। |
| সাধাৰণাতিৰিক্ত লাভ | Supernormal Profit | সাধাৰণ লাভৰ অতিৰিক্ত লাভ; দীঘল ম’হতত শূন্য হয়। |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। বজাৰ ভাৰসাম্য, অধিক চাহিদা-যোগান, চাহিদা-যোগানৰ স্থানান্তৰ আৰু চৰকাৰৰ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ নীতিৰ ধাৰণাসমূহ ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru-ৰ অন্যান্য অধ্যায়সমূহ চাওক।