Class 11 Economics Chapter 13 — পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ তত্ত্ব (Theory of the Firm under Perfect Competition)

HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থবিজ্ঞান (Microeconomics) ত্ৰয়োদশ অধ্যায় পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ তত্ত্বৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ সাৰাংশ, পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু MCQ আলোচনা কৰিছোঁ। এই অধ্যায়ত আমি পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ বৈশিষ্ট্য, আয়ৰ ধাৰণা, লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্ত আৰু এটি ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ যোগান ৰেখা কেনেদৰে নিৰ্ণয় হয় তাক বুজি লওঁ।

---

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ বৈশিষ্ট্য: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ এনে এক বজাৰ য’ত বহুসংখ্যক ক্ৰেতা আৰু বহুসংখ্যক বিক্ৰেতা থাকে, প্ৰতিজন বিক্ৰেতাই সমজাতীয় (homogeneous) দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰে, ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ স্বাধীনতা থাকে আৰু ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা সকলৰ বজাৰৰ বিষয়ে পূৰ্ণ জ্ঞান থাকে। এনে বজাৰত প্ৰতিজন বিক্ৰেতাৰ অংশ মুঠ যোগানৰ তুলনাত অতি ক্ষুদ্ৰ হোৱা বাবে কোনো এজন বিক্ৰেতাই দামৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে। ফলত বিক্ৰেতা এজন মূল্য-গ্ৰহণকাৰী (Price taker) হয় আৰু বজাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া দামতে দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰিব লগা হয়। সমজাতীয় দ্ৰৱ্য আৰু পূৰ্ণ জ্ঞানে এক একক বজাৰদাম (uniform price) নিশ্চিত কৰে।

আয়ৰ ধাৰণা (Concepts of Revenue): ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰি যি অৰ্থ আদায় কৰে তাকে আয় বোলে। মুঠ আয় (TR) = দাম × বিক্ৰী হোৱা পৰিমাণ (P × Q)। গড় আয় (AR) = TR ÷ Q, যিটো প্ৰতি একক দ্ৰৱ্যৰ পৰা পোৱা আয়; AR সদায়েই দামৰ সমান হয়। প্ৰান্তিক আয় (MR) = অতিৰিক্ত এক একক দ্ৰৱ্য বিক্ৰীৰ ফলত মুঠ আয়ত হোৱা সংযোজন, MR = ΔTR ÷ ΔQ। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত যিহেতু দাম স্থিৰ থাকে, সেয়েহে প্ৰতিটো অতিৰিক্ত একক দ্ৰৱ্য একেই দামত বিক্ৰী হয় আৰু গতিকে AR = MR = Price (P) হয়। ফলস্বৰূপে গড় আয় ৰেখা আৰু প্ৰান্তিক আয় ৰেখা একে আনুভূমিক সৰল ৰেখা হয়, যিটো ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে চাহিদা ৰেখাও।

লাভ সৰ্বাধিকৰণ (Profit Maximisation): এটা ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে সেই উৎপাদন স্তৰ নিৰ্বাচন কৰে য’ত মুঠ লাভ (π = TR − TC) সৰ্বাধিক হয়। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ বাবে দুটা চৰ্ত পূৰণ হোৱা প্ৰয়োজন — (i) প্ৰথম চৰ্ত (Necessary condition): MR = MC; (ii) দ্বিতীয় চৰ্ত (Sufficient condition): MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ পৰা ছেদ কৰিব লাগে অৰ্থাৎ MC ৰেখা ক্ৰম-বৰ্ধমান হ’ব লাগে। তদুপৰি স্বল্পকালত উৎপাদন অব্যাহত ৰাখিবৰ বাবে দাম গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (AVC)তকৈ বেছি বা সমান হ’ব লাগে আৰু দীৰ্ঘকালত দাম গড় ব্যয় (AC)তকৈ বেছি বা সমান হ’ব লাগে। এই চৰ্তসমূহক একেলগে লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্ত বোলা হয়।

যোগান ৰেখা আৰু স্থিতিস্থাপকতা: স্বল্পকালত ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ যোগান ৰেখা হ’ল MC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম AVC বিন্দুৰ (shut-down point) ওপৰত থাকে; ইয়াৰ তলত ফাৰ্মে উৎপাদন বন্ধ কৰি দিয়ে। দীৰ্ঘকালত যোগান ৰেখা হ’ল MC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম দীৰ্ঘকালীন গড় ব্যয় (LRAC)ৰ ওপৰত থাকে। বজাৰ যোগান ৰেখা হ’ল প্ৰতিটো ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখাৰ আনুভূমিক যোগফল (horizontal summation)। যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা (e_s) হ’ল দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত যোগানৰ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰ; e_s = (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P)। ইয়াৰ নিৰ্ধাৰক হ’ল উৎপাদনৰ কাৰক উপলব্ধতা, প্ৰযুক্তি, সময়সীমা, উৎপাদনৰ ব্যয় গাঁথনি আৰু ভাঁৰাল ৰখাৰ সুবিধা।

Summary (in English)

A perfectly competitive market has a large number of buyers and sellers, a homogeneous product, free entry and exit of firms, and perfect information. As each firm supplies a tiny share of total output, no individual firm can influence the market price; every firm is therefore a price taker. Total Revenue (TR) equals price times quantity sold, while Average Revenue (AR = TR/Q) equals price and Marginal Revenue (MR = ΔTR/ΔQ) is the change in TR from selling one more unit. Because price is constant, AR = MR = P, giving a horizontal demand curve for the firm. Profit is maximised where MR = MC and MC cuts MR from below. In the short run the firm’s supply curve is the upward-sloping portion of MC above the minimum AVC (shut-down point); in the long run it is the portion of MC above minimum LRAC. The market supply curve is the horizontal summation of individual firms’ supply curves. Price elasticity of supply (e_s) measures the responsiveness of quantity supplied to price changes and depends on time, technology, factor mobility and storage.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Question Answer)

এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি বজাৰত বহুসংখ্যক ক্ৰেতা আৰু বহুসংখ্যক বিক্ৰেতাই সমজাতীয় দ্ৰৱ্য একেটা দামত ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰে আৰু ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ মুক্ত প্ৰৱেশ-প্ৰস্থানৰ স্বাধীনতা থাকে, তাক পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ২। মূল্য-গ্ৰহণকাৰী (Price taker) মানে কি?

উত্তৰঃ যি ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া দাম মানি লৈ সেই দামতে নিজৰ দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰিব লগা হয়, তাক মূল্য-গ্ৰহণকাৰী বোলা হয়। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিজন ফাৰ্ম মূল্য-গ্ৰহণকাৰী।

প্ৰশ্ন ৩। মুঠ আয় (TR)ৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ এটা ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে নিৰ্দিষ্ট সময়ত দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰি লাভ কৰা মুঠ অৰ্থক মুঠ আয় বোলে। সূত্ৰ: TR = P × Q।

প্ৰশ্ন ৪। গড় আয় (AR) কি?

উত্তৰঃ গড় আয় হ’ল প্ৰতি একক দ্ৰৱ্য বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা আয়। AR = TR ÷ Q। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR সদায়েই দামৰ সমান হয়।

প্ৰশ্ন ৫। প্ৰান্তিক আয় (MR) মানে কি?

উত্তৰঃ অতিৰিক্ত এক একক দ্ৰৱ্য বিক্ৰীৰ ফলত মুঠ আয়ত হোৱা সংযোজনক প্ৰান্তিক আয় বোলে। MR = ΔTR ÷ ΔQ।

প্ৰশ্ন ৬। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR আৰু MR ৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত দাম স্থিৰ থকা বাবে AR = MR = P হয় আৰু দুয়োটা ৰেখা একেই আনুভূমিক সৰল ৰেখা।

প্ৰশ্ন ৭। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ প্ৰথম চৰ্তটো কি?

উত্তৰঃ লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ প্ৰথম চৰ্ত হ’ল প্ৰান্তিক আয় = প্ৰান্তিক ব্যয় (MR = MC)।

প্ৰশ্ন ৮। Shut-down point কি?

উত্তৰঃ ন্যূনতম গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (AVC)ৰ সমান দাম থকা বিন্দুক shut-down point বোলে। ইয়াৰ তলৰ দামত ফাৰ্মে স্বল্পকালত উৎপাদন বন্ধ কৰি দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৯। যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা (e_s) ৰ সূত্ৰ লিখা।

উত্তৰঃ e_s = (যোগানত শতাংশ পৰিৱৰ্তন) ÷ (দামত শতাংশ পৰিৱৰ্তন) = (ΔQ/Q) × (P/ΔP)।

প্ৰশ্ন ১০। বজাৰ যোগান ৰেখা কেনেদৰে পোৱা যায়?

উত্তৰঃ বজাৰৰ সকলো ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখাৰ আনুভূমিক যোগফল কৰিলেই বজাৰ যোগান ৰেখা পোৱা যায়।

দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ চাৰিটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰঃ (i) বহুসংখ্যক ক্ৰেতা আৰু বহুসংখ্যক বিক্ৰেতা; (ii) সমজাতীয় (homogeneous) দ্ৰৱ্য; (iii) ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানৰ মুক্ত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান; (iv) বজাৰৰ বিষয়ে ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা সকলৰ পূৰ্ণ জ্ঞান। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিজন ফাৰ্ম মূল্য-গ্ৰহণকাৰী হয়।

প্ৰশ্ন ২। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR = MR = P কিয় হয়?

উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত প্ৰতিজন ফাৰ্ম মূল্য-গ্ৰহণকাৰী হোৱা বাবে দাম (P) স্থিৰ থাকে। গতিকে প্ৰতি একক দ্ৰৱ্যৰ পৰা পোৱা আয় (AR) দামৰ সমান হয় আৰু অতিৰিক্ত একক বিক্ৰী কৰিলেও মুঠ আয়ত একেই দাম যোগ হয় বাবে MR = P হয়। সেয়েহে AR = MR = P।

প্ৰশ্ন ৩। মুঠ আয়, গড় আয় আৰু প্ৰান্তিক আয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুৱা।

উত্তৰঃ মুঠ আয় (TR) হ’ল মুঠ বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা সমগ্ৰ অৰ্থ (P × Q)। গড় আয় (AR) হ’ল প্ৰতি একক বিক্ৰীৰ আয় (TR/Q) যিটো দামৰ সমান। প্ৰান্তিক আয় (MR) হ’ল অতিৰিক্ত এক একক বিক্ৰীৰ ফলত TR-ত হোৱা সংযোজন (ΔTR/ΔQ)। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR = MR হ’লেও একচেতীয়াত AR > MR।

প্ৰশ্ন ৪। স্বল্পকালত ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠান এটাই কেতিয়া উৎপাদন বন্ধ কৰি দিয়ে?

উত্তৰঃ যেতিয়া বজাৰদাম ন্যূনতম গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (minimum AVC)তকৈ কম হয়, তেতিয়া পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়ও আদায় নহোৱাৰ বাবে ফাৰ্মে স্বল্পকালত উৎপাদন বন্ধ কৰি দিয়ে। এই বিন্দুক shut-down point বোলে।

প্ৰশ্ন ৫। যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ নিৰ্ধাৰক বিষয়সমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ (i) উৎপাদনৰ কাৰকসমূহৰ সহজলভ্যতা আৰু গতিশীলতা; (ii) উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ প্ৰকৃতি; (iii) সময়সীমা — দীৰ্ঘকালত স্থিতিস্থাপকতা বেছি হয়; (iv) ভাঁৰাল ৰখাৰ সুবিধা; (v) উৎপাদনৰ ব্যয় গাঁথনি; (vi) প্ৰাকৃতিক চৰ্ত আদি।

প্ৰশ্ন ৬। স্বল্পকাল আৰু দীৰ্ঘকালত যোগান ৰেখাৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ স্বল্পকালৰ যোগান ৰেখা হ’ল MC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম AVCৰ ওপৰত থাকে; কিয়নো এই কালত অস্থিৰ ব্যয়সমূহো আদায় হ’বই লাগে কিন্তু স্থিৰ ব্যয় ‘sunk’। দীৰ্ঘকালত সকলো ব্যয় পৰিৱৰ্তনশীল হোৱা বাবে যোগান ৰেখা হ’ল LMC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম LRACৰ ওপৰত থাকে।

পাঁচ-ছয় নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —

• বহুসংখ্যক ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতা: বজাৰত ইমান বেছি ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা থাকে যে কোনো এজনৰ অংশ মুঠ ক্ৰয়-যোগানৰ তুলনাত অতি সামান্য।
• সমজাতীয় দ্ৰৱ্য: সকলো বিক্ৰেতাই একে গুণ, আকাৰ, ৰং আৰু আকৃতিৰ দ্ৰৱ্য বিক্ৰী কৰে; ক্ৰেতাই কোনো বিক্ৰেতাক প্ৰাধান্য নিদিয়ে।
• মুক্ত প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান: নতুন ফাৰ্ম যিকোনো সময়তে বজাৰত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু পুৰণি ফাৰ্মে বজাৰ এৰিব পাৰে।
• পূৰ্ণ জ্ঞান: ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা সকলৰ দাম, গুণ আৰু বজাৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে সম্পূৰ্ণ তথ্য থাকে।
• একক দাম (Uniform price): ওপৰৰ বৈশিষ্ট্যবোৰৰ ফলত গোটেই বজাৰত একেই দাম প্ৰচলিত হয়।
• উৎপাদনৰ কাৰকৰ পূৰ্ণ গতিশীলতা: উৎপাদনৰ কাৰকসমূহ মুক্তভাৱে এটা ফাৰ্মৰ পৰা আনটোলৈ যাব পাৰে।
• পৰিৱহন ব্যয়ৰ অনুপস্থিতি: তত্ত্বগতভাৱে দাম একে ৰখাৰ বাবে পৰিৱহন ব্যয় নাথাকে বুলি ধৰা হয়।

এই বৈশিষ্ট্যবোৰৰ মুঠ ফলস্বৰূপে ফাৰ্ম এজন মূল্য-গ্ৰহণকাৰী হয় আৰু চাহিদা ৰেখা সম্পূৰ্ণৰূপে স্থিতিস্থাপক (perfectly elastic) আনুভূমিক সৰল ৰেখা হয়।

প্ৰশ্ন ২। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক ফাৰ্মৰ লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্তসমূহ চিত্ৰৰ সহায়ত আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ এটা ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানে সেই উৎপাদন স্তৰ নিৰ্বাচন কৰে য’ত মুঠ লাভ π = TR − TC সৰ্বাধিক হয়। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্ত তিনিটা —

1. প্ৰথম চৰ্ত (Necessary condition): প্ৰান্তিক আয় = প্ৰান্তিক ব্যয়, অৰ্থাৎ MR = MC। ইয়াৰ তলত উৎপাদন বঢ়ালে অতিৰিক্ত আয় বেছি হোৱা বাবে লাভ বাঢ়িব আৰু ওপৰত উৎপাদন বঢ়ালে অতিৰিক্ত ব্যয় বেছি হোৱা বাবে লাভ কমিব।
2. দ্বিতীয় চৰ্ত (Sufficient condition): MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ পৰা ছেদ কৰিব লাগে অৰ্থাৎ MC ৰেখা ক্ৰম-বৰ্ধমান (rising) হ’ব লাগে। ইয়াৰ ফলত নিৰ্বাচিত উৎপাদন স্তৰ লাভৰ সৰ্বাধিক বিন্দু হ’ব, ক্ষতিৰ নহয়।
3. তৃতীয় চৰ্ত (Non-negative profit / coverage of cost): স্বল্পকালত দাম ≥ ন্যূনতম AVC হ’ব লাগে নহ’লে ফাৰ্মে উৎপাদন বন্ধ কৰি দিব। দীৰ্ঘকালত দাম ≥ ন্যূনতম LRAC হ’ব লাগে।

চিত্ৰত X-অক্ষত উৎপাদনৰ পৰিমাণ আৰু Y-অক্ষত দাম/ব্যয় লোৱা হয়। বজাৰদামৰ সমান্তৰাল সৰল ৰেখা AR = MR ৰেখা; U-আকাৰৰ MC ৰেখাই MR ৰেখাক তলৰ পৰা ছেদ কৰে যি বিন্দুত লাভ সৰ্বাধিক উৎপাদন Q* নিৰ্ধাৰিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত স্বল্পকালৰ আৰু দীৰ্ঘকালৰ ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখা কেনেদৰে নিৰ্ণয় হয়?

উত্তৰঃ পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখা MC ৰেখাৰ সহায়ত নিৰ্ণয় কৰা হয়।

• স্বল্পকালীন যোগান ৰেখা: স্বল্পকালত উৎপাদনৰ স্থিৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল উভয় ব্যয় থাকে। দাম যেতিয়া ন্যূনতম AVCতকৈ বেছি বা সমান হয়, তেতিয়া ফাৰ্মে MR = MC বিন্দুত উৎপাদন কৰে। গতিকে স্বল্পকালীন যোগান ৰেখা হ’ল MC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম AVCৰ (অৰ্থাৎ shut-down point)ৰ ওপৰত থাকে।
• দীৰ্ঘকালীন যোগান ৰেখা: দীৰ্ঘকালত সকলো ব্যয় পৰিৱৰ্তনশীল হোৱা বাবে দাম ন্যূনতম LRACৰ সমান বা ইয়াতকৈ বেছি হ’বই লাগে। সেয়েহে দীৰ্ঘকালীন যোগান ৰেখা হ’ল LMC ৰেখাৰ সেই অংশ যি ন্যূনতম LRAC বিন্দুৰ (break-even point)ৰ ওপৰত থাকে।
• উৎপাদন বন্ধ কৰাৰ চৰ্ত: দাম < ন্যূনতম AVC হ’লে স্বল্পকালত উৎপাদন বন্ধ; দাম < ন্যূনতম LRAC হ’লে দীৰ্ঘকালত উৎপাদন বন্ধ।

প্ৰশ্ন ৪। যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা কাক বোলে? ইয়াৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ আৰু নিৰ্ধাৰক উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত যোগানৰ পৰিমাণ যি হাৰত পৰিৱৰ্তিত হয়, তাকে যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা বোলা হয়। সূত্ৰ: e_s = (ΔQ/Q) × (P/ΔP)।

প্ৰকাৰ:

1. সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক যোগান (Perfectly elastic, e_s = ∞)
2. আপেক্ষিকভাৱে স্থিতিস্থাপক যোগান (Relatively elastic, e_s > 1)
3. একক স্থিতিস্থাপক যোগান (Unitary elastic, e_s = 1)
4. আপেক্ষিকভাৱে অস্থিতিস্থাপক যোগান (Relatively inelastic, e_s < 1)
5. সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক যোগান (Perfectly inelastic, e_s = 0)

নিৰ্ধাৰক: (i) উৎপাদনৰ কাৰকৰ লভ্যতা; (ii) সময়সীমা — দীৰ্ঘকালত স্থিতিস্থাপকতা বেছি; (iii) প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সম্ভাৱনা; (iv) ব্যয়ৰ গাঁথনি; (v) ভাঁৰাল আৰু গুদামৰ সুবিধা; (vi) প্ৰাকৃতিক চৰ্ত আৰু কেঁচামালৰ লভ্যতা; (vii) সম্পদৰ গতিশীলতা।

প্ৰশ্ন ৫। বজাৰ যোগান ৰেখা ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখাৰ পৰা কেনেদৰে পোৱা যায়? উদাহৰণৰে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ বজাৰৰ সকলো ফাৰ্মৰ যোগান ৰেখাৰ আনুভূমিক যোগফল (horizontal summation) কৰিলেই বজাৰ যোগান ৰেখা পোৱা যায়। ধৰি লওক বজাৰত দুটা ফাৰ্ম A আৰু B আছে; দাম P স্তৰত A ফাৰ্মে 10 একক আৰু B ফাৰ্মে 15 একক যোগান দিয়ে; তেতিয়া সেই দামত বজাৰ যোগান হ’ব 10 + 15 = 25 একক। প্ৰতিটো দামৰ ক্ষেত্ৰত এনেদৰে যোগ কৰি বজাৰ যোগান ৰেখা পোৱা যায়। যদি বজাৰত n-সংখ্যক একে ধৰণৰ ফাৰ্ম থাকে আৰু প্ৰতিটোৰ যোগান q হয়, তেন্তে বজাৰ যোগান Q_m = n × q।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্ম এজন —
(ক) মূল্য নিৰ্ধাৰক
(খ) মূল্য-গ্ৰহণকাৰী
(গ) মূল্য সৃষ্টিকাৰী
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়

উত্তৰঃ (খ) মূল্য-গ্ৰহণকাৰী।

প্ৰশ্ন ২। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত —
(ক) AR > MR
(খ) AR < MR
(গ) AR = MR
(ঘ) AR ≠ MR

উত্তৰঃ (গ) AR = MR।

প্ৰশ্ন ৩। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ প্ৰথম চৰ্ত হ’ল —
(ক) AR = AC
(খ) MR = MC
(গ) TR = TC
(ঘ) P = AVC

উত্তৰঃ (খ) MR = MC।

প্ৰশ্ন ৪। স্বল্পকালীন shut-down বিন্দু হ’ল —
(ক) ন্যূনতম AC
(খ) ন্যূনতম AVC
(গ) ন্যূনতম MC
(ঘ) ন্যূনতম AFC

উত্তৰঃ (খ) ন্যূনতম AVC।

প্ৰশ্ন ৫। দীৰ্ঘকালীন break-even বিন্দু হ’ল —
(ক) ন্যূনতম LRAC
(খ) ন্যূনতম AVC
(গ) সৰ্বাধিক LRAC
(ঘ) সৰ্বাধিক MR

উত্তৰঃ (ক) ন্যূনতম LRAC।

প্ৰশ্ন ৬। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্মৰ চাহিদা ৰেখা —
(ক) ঊৰ্ধ্বমুখী
(খ) নিম্নমুখী
(গ) আনুভূমিক
(ঘ) উলম্ব

উত্তৰঃ (গ) আনুভূমিক।

প্ৰশ্ন ৭। বজাৰ যোগান ৰেখা পোৱা যায় ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাৰ —
(ক) উলম্ব যোগফল
(খ) আনুভূমিক যোগফল
(গ) গুণফল
(ঘ) ভাগফল

উত্তৰঃ (খ) আনুভূমিক যোগফল।

প্ৰশ্ন ৮। যদি e_s = 1 হয়, তেন্তে যোগান —
(ক) সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক
(খ) একক স্থিতিস্থাপক
(গ) অস্থিতিস্থাপক
(ঘ) সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক

উত্তৰঃ (খ) একক স্থিতিস্থাপক।

প্ৰশ্ন ৯। TR = ?
(ক) P × Q
(খ) P / Q
(গ) Q / P
(ঘ) P + Q

উত্তৰঃ (ক) P × Q।

প্ৰশ্ন ১০। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত উৎপাদক বিক্ৰী কৰে —
(ক) বিভিন্ন দ্ৰৱ্য
(খ) বিকল্প দ্ৰৱ্য
(গ) সমজাতীয় দ্ৰৱ্য
(ঘ) পূৰক দ্ৰৱ্য

উত্তৰঃ (গ) সমজাতীয় দ্ৰৱ্য।

শূন্যস্থান পূৰণ (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্ম এজন ______ হয়।
উত্তৰঃ মূল্য-গ্ৰহণকাৰী।

প্ৰশ্ন ২। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR = MR = ______।
উত্তৰঃ দাম (P)।

প্ৰশ্ন ৩। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ প্ৰথম চৰ্ত ______।
উত্তৰঃ MR = MC।

প্ৰশ্ন ৪। স্বল্পকালীন shut-down বিন্দু হ’ল ন্যূনতম ______।
উত্তৰঃ AVC।

প্ৰশ্ন ৫। বজাৰ যোগান ৰেখা ব্যক্তিগত যোগান ৰেখাৰ ______ যোগফল।
উত্তৰঃ আনুভূমিক।

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰূপণ (True / False)

প্ৰশ্ন ১। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ফাৰ্ম এজন দাম নিৰ্ধাৰণ কৰে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ২। পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত AR ৰেখা আনুভূমিক হয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৩। লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্ত হ’ল MR > MC। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (চৰ্ত MR = MC)

প্ৰশ্ন ৪। স্বল্পকালত MC ৰেখাৰ ন্যূনতম AVCৰ ওপৰৰ অংশই যোগান ৰেখা গঠন কৰে। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

প্ৰশ্ন ৫। দীৰ্ঘকালত যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা স্বল্পকালতকৈ কম। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (দীৰ্ঘকালত স্থিতিস্থাপকতা বেছি)

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

অসমীয়া শব্দ	English Term	অৰ্থ / Meaning
পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা	Perfect Competition	বহুসংখ্যক ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা থকা সমজাতীয় দ্ৰৱ্যৰ বজাৰ
মূল্য-গ্ৰহণকাৰী	Price taker	বজাৰ-নিৰ্ধাৰিত দাম মানি লোৱা ফাৰ্ম
মুঠ আয়	Total Revenue (TR)	P × Q; মুঠ বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা আয়
গড় আয়	Average Revenue (AR)	প্ৰতি একক বিক্ৰীৰ আয়, TR/Q
প্ৰান্তিক আয়	Marginal Revenue (MR)	অতিৰিক্ত একক বিক্ৰীৰ পৰা TR-ত হোৱা সংযোজন
লাভ সৰ্বাধিকৰণ	Profit Maximisation	মুঠ লাভ সৰ্বাধিক হোৱাৰ উৎপাদন স্তৰ নিৰ্বাচন
যোগান	Supply	নিৰ্দিষ্ট দামত বিক্ৰেতাই বিক্ৰী কৰিবলৈ ইচ্ছুক পৰিমাণ
যোগান ৰেখা	Supply curve	দাম আৰু যোগানৰ মাজৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা ৰেখা
যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা	Elasticity of supply	দামৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত যোগানৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাত্ৰা
উৎপাদন বন্ধৰ বিন্দু	Shut-down point	ন্যূনতম AVCৰ সমান দামৰ বিন্দু
সম-আয়-ব্যয় বিন্দু	Break-even point	ন্যূনতম LRACৰ সমান দামৰ বিন্দু
সমজাতীয় দ্ৰৱ্য	Homogeneous product	একে গুণ-আকাৰৰ অনন্য দ্ৰৱ্য
মুক্ত প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান	Free entry & exit	ফাৰ্মৰ বজাৰত প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ স্বাধীনতা
বজাৰ যোগান	Market Supply	সকলো ফাৰ্মৰ যোগানৰ আনুভূমিক যোগফল

মূল সূত্ৰ আৰু ধাৰণা (Key Formulae)

• মুঠ আয়: TR = P × Q
• গড় আয়: AR = TR ÷ Q = P
• প্ৰান্তিক আয়: MR = ΔTR ÷ ΔQ = P (পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত)
• লাভ: π = TR − TC = (P − AC) × Q
• লাভ সৰ্বাধিকৰণৰ চৰ্ত: MR = MC আৰু MC ক্ৰম-বৰ্ধমান
• স্বল্পকালৰ shut-down চৰ্ত: P < min AVC
• দীৰ্ঘকালৰ break-even চৰ্ত: P = min LRAC
• যোগানৰ স্থিতিস্থাপকতা: e_s = (ΔQ/Q) × (P/ΔP)
• বজাৰ যোগান: Q_m = Σq_i (i = 1 ৰ পৰা n লৈ)

ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থবিজ্ঞান অধ্যায় ১৩ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ সমাধান HSLC Guru-ত পঢ়ি ভাল লাগিলে আমাৰ সৈতে যুক্ত থাকিব। পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বাবেও HSLC Guru ভিজিট কৰক।