Class 11 Economics Chapter 12 — উৎপাদন আৰু ব্যয় (Production and Cost)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 11 Economics (Microeconomics) পাঠ্যপুথিৰ দ্বাদশ অধ্যায় উৎপাদন আৰু ব্যয় (Production and Cost)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত আলোচনা কৰিছোঁ। এই অধ্যায়ত উৎপাদন ফলন, স্বল্পকালীন আৰু দীৰ্ঘকালীন উৎপাদন, মুঠ উৎপাদ-গড় উৎপাদ-প্ৰান্তিক উৎপাদৰ ধাৰণা, পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম, মাপৰ ফলশ্ৰুতি, বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ব্যয়ৰ ধাৰণা আৰু ব্যয় বক্ৰৰ আকৃতিৰ বিষয়ে বহল আলোচনা আছে।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
উৎপাদন ফলন আৰু সময়সীমা: উৎপাদন ফলন (Production Function) হৈছে এনে এক প্ৰযুক্তিগত সম্পৰ্ক যিয়ে কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্যৱহৃত উৎপাদনৰ উপাদানৰ পৰিমাণ আৰু সেইবোৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত সৰ্বাধিক উৎপাদনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। গাণিতিকভাৱে Q = f(L, K) য’ত Q হৈছে উৎপাদন, L হৈছে শ্ৰম আৰু K হৈছে মূলধন। অৰ্থনীতিত সময়ৰ ভিত্তিত উৎপাদনৰ দুটা সময়সীমা আছে — স্বল্পকাল (Short Run) আৰু দীৰ্ঘকাল (Long Run)। স্বল্পকালত কিছুমান উপাদান (যেনে মূলধন) নিৰ্দিষ্ট থাকে আৰু অন্য উপাদান (যেনে শ্ৰম) পৰিৱৰ্তনশীল হয়। দীৰ্ঘকালত সকলো উপাদানেই পৰিৱৰ্তনশীল।
মুঠ উৎপাদ, গড় উৎপাদ আৰু প্ৰান্তিক উৎপাদ: মুঠ উৎপাদ (Total Product/TP) হৈছে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান ব্যৱহাৰ কৰি উৎপন্ন কৰা মুঠ পৰিমাণ। গড় উৎপাদ (Average Product/AP) = TP / পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ পৰিমাণ। প্ৰান্তিক উৎপাদ (Marginal Product/MP) হৈছে এক একক পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান অতিৰিক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত মুঠ উৎপাদৰ পৰিৱৰ্তন। MP = ΔTP / ΔL। AP আৰু MP-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক — যেতিয়া MP > AP, AP বৃদ্ধি পায়; যেতিয়া MP < AP, AP হ্ৰাস পায়; আৰু MP = AP হ'লে AP সৰ্বোচ্চ হয়।
পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম আৰু মাপৰ ফলশ্ৰুতি: পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম (Law of Variable Proportions) অনুসৰি, যেতিয়া এক বা ততোধিক উপাদান নিৰ্দিষ্ট ৰাখি অন্য এটা উপাদানৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰা হয়, তেতিয়া MP প্ৰথমতে বৃদ্ধি পায়, এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰৰ পিছত হ্ৰাস পায় আৰু অৱশেষত ঋণাত্মক হয়। ইয়াৰ তিনিটা পৰ্যায় আছে — (১) বৰ্ধিত প্ৰতিদানৰ পৰ্যায়, (২) হ্ৰাসমান প্ৰতিদানৰ পৰ্যায় আৰু (৩) ঋণাত্মক প্ৰতিদানৰ পৰ্যায়। মাপৰ ফলশ্ৰুতি (Returns to Scale) দীৰ্ঘকালৰ ধাৰণা য’ত সকলো উপাদান একে অনুপাতত পৰিৱৰ্তিত হয় — বৰ্ধিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি (IRS), অপৰিৱৰ্তিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি (CRS) আৰু হ্ৰাসমান মাপৰ ফলশ্ৰুতি (DRS)।
ব্যয়ৰ ধাৰণা আৰু ব্যয় বক্ৰ: স্বল্পকালত ব্যয়ক দুভাগত ভগোৱা হয় — মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় (TFC) যি উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত পৰিৱৰ্তিত নহয় আৰু মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (TVC) যি উৎপাদনৰ লগত সলনি হয়। মুঠ ব্যয় TC = TFC + TVC। গড় নিৰ্দিষ্ট ব্যয় AFC = TFC/Q, গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় AVC = TVC/Q, গড় মুঠ ব্যয় ATC = TC/Q = AFC + AVC, আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় MC = ΔTC/ΔQ। AVC, ATC আৰু MC বক্ৰ U-আকৃতিৰ হয়, AFC বক্ৰ আয়তিক অধিবৃত্ত (rectangular hyperbola) আকৃতিৰ। MC বক্ৰই AVC আৰু ATC বক্ৰক ইয়াৰ নিম্নতম বিন্দুত ছেদ কৰে। দীৰ্ঘকালীন গড় ব্যয় (LAC) বক্ৰটোও U-আকৃতিৰ আৰু ইয়াক “envelope curve” বুলি কোৱা হয়।
English Summary
Chapter 12 of ASSEB Class 11 Economics introduces Production and Cost — a core area of microeconomics. A production function expresses the maximum output a firm can produce from given quantities of inputs, written as Q = f(L, K). Economists distinguish between the short run (where at least one input is fixed) and the long run (where all inputs are variable). Three key concepts are Total Product (TP), Average Product (AP = TP/L) and Marginal Product (MP = ΔTP/ΔL). The Law of Variable Proportions states that as one input is increased while others are kept fixed, marginal product first rises (Stage I), then falls but stays positive (Stage II — the producer’s rational stage), and finally turns negative (Stage III). Returns to scale apply in the long run and may be increasing, constant or decreasing. Cost concepts include TFC, TVC, TC, AFC, AVC, ATC and MC. Short-run AVC, ATC and MC curves are U-shaped, while AFC is a rectangular hyperbola. The MC curve cuts both AVC and ATC at their minimum points. The long-run average cost curve is the envelope of short-run average cost curves.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। উৎপাদন ফলন (Production Function) মানে কি?
উত্তৰঃ উৎপাদন ফলন হৈছে এনে এক প্ৰযুক্তিগত সম্পৰ্ক যিয়ে নিৰ্দিষ্ট সময়ত ব্যৱহৃত উপাদানৰ পৰিমাণ আৰু তাৰ পৰা প্ৰাপ্ত সৰ্বাধিক উৎপাদনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। ইয়াক Q = f(L, K) ৰূপত লেখা হয়।
প্ৰশ্ন ২। স্বল্পকাল (Short Run) কাক বোলে?
উত্তৰঃ স্বল্পকাল হৈছে এনে এক সময়সীমা য’ত উৎপাদনৰ অন্ততঃ এটা উপাদান নিৰ্দিষ্ট থাকে আৰু অন্য উপাদান পৰিৱৰ্তনশীল হয়।
প্ৰশ্ন ৩। দীৰ্ঘকাল (Long Run) কাক বোলে?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘকাল হৈছে এনে এক সময়সীমা য’ত উৎপাদনৰ সকলো উপাদানেই পৰিৱৰ্তনশীল হয়।
প্ৰশ্ন ৪। মুঠ উৎপাদ (Total Product) মানে কি?
উত্তৰঃ মুঠ উৎপাদ হৈছে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান ব্যৱহাৰ কৰি উৎপন্ন কৰা মুঠ পৰিমাণ।
প্ৰশ্ন ৫। গড় উৎপাদ (Average Product) ৰ সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰঃ AP = TP / L, য’ত TP হৈছে মুঠ উৎপাদ আৰু L হৈছে পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ পৰিমাণ।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰান্তিক উৎপাদ (Marginal Product) মানে কি?
উত্তৰঃ এক একক পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান অতিৰিক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত মুঠ উৎপাদত হোৱা পৰিৱৰ্তনকেই প্ৰান্তিক উৎপাদ বোলে। MP = ΔTP / ΔL।
প্ৰশ্ন ৭। মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় (TFC) মানে কি?
উত্তৰঃ উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত যিবোৰ ব্যয় পৰিৱৰ্তিত নহয়, সেইবোৰৰ যোগফলক মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় বোলে। উদাহৰণ — ভাৰা, বীমা প্ৰিমিয়াম।
প্ৰশ্ন ৮। মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (TVC) মানে কি?
উত্তৰঃ উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ লগত যিবোৰ ব্যয় পৰিৱৰ্তিত হয়, সেইবোৰৰ যোগফলক মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় বোলে। উদাহৰণ — কেঁচামাল, মজুৰি।
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰান্তিক ব্যয় (Marginal Cost) ৰ সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰঃ MC = ΔTC / ΔQ, য’ত ΔTC হৈছে মুঠ ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তন আৰু ΔQ হৈছে উৎপাদনৰ পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১০। AFC বক্ৰৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ AFC বক্ৰটো আয়তিক অধিবৃত্ত (Rectangular Hyperbola) আকৃতিৰ — উৎপাদন বৃদ্ধিৰ লগে লগে ই অবিৰতভাৱে হ্ৰাস পায় কিন্তু কেতিয়াও X-অক্ষ স্পৰ্শ নকৰে।
দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১১। স্বল্পকাল আৰু দীৰ্ঘকালৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) স্বল্পকালত উৎপাদনৰ কিছুমান উপাদান নিৰ্দিষ্ট থাকে কিন্তু দীৰ্ঘকালত সকলো উপাদানেই পৰিৱৰ্তনশীল হয়। (খ) স্বল্পকালত পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য, কিন্তু দীৰ্ঘকালত মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য। (গ) স্বল্পকালত নিৰ্দিষ্ট ব্যয় থাকে কিন্তু দীৰ্ঘকালত সকলো ব্যয়েই পৰিৱৰ্তনশীল।
প্ৰশ্ন ১২। গড় উৎপাদ আৰু প্ৰান্তিক উৎপাদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) যেতিয়া MP > AP, তেতিয়া AP বৃদ্ধি পায়। (খ) যেতিয়া MP < AP, তেতিয়া AP হ্ৰাস পায়। (গ) যেতিয়া MP = AP, তেতিয়া AP সৰ্বোচ্চ স্তৰত উপনীত হয়। গতিকে MP বক্ৰই AP বক্ৰক ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দুত ছেদ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। মাপৰ ফলশ্ৰুতি (Returns to Scale) ৰ তিনিটা পৰ্যায় উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (ক) বৰ্ধিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি (IRS): সকলো উপাদান একে অনুপাতত বৃদ্ধি কৰিলে উৎপাদন বেছি অনুপাতত বৃদ্ধি পায়। (খ) অপৰিৱৰ্তিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি (CRS): উপাদান যিমান অনুপাতত বৃদ্ধি পায়, উৎপাদনো ঠিক সেই অনুপাততে বৃদ্ধি পায়। (গ) হ্ৰাসমান মাপৰ ফলশ্ৰুতি (DRS): উপাদানৰ বৃদ্ধিৰ অনুপাততকৈ উৎপাদনৰ বৃদ্ধি কম হয়।
প্ৰশ্ন ১৪। AC আৰু MC বক্ৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) যেতিয়া MC < AC, তেতিয়া AC হ্ৰাস পায়। (খ) যেতিয়া MC > AC, তেতিয়া AC বৃদ্ধি পায়। (গ) যেতিয়া MC = AC, তেতিয়া AC সৰ্বনিম্ন স্তৰত থাকে। গতিকে MC বক্ৰই AC বক্ৰক ইয়াৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুত তলৰ পৰা ওপৰলৈ ছেদ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫। নিৰ্দিষ্ট ব্যয় আৰু পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) নিৰ্দিষ্ট ব্যয় উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ লগত পৰিৱৰ্তিত নহয়, কিন্তু পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় উৎপাদনৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰিৱৰ্তিত হয়। (খ) উৎপাদন শূন্য হ’লেও নিৰ্দিষ্ট ব্যয় বৰ্তি থাকে, কিন্তু পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় শূন্য হয়। (গ) উদাহৰণ — নিৰ্দিষ্ট ব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰা, পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত মজুৰি।
প্ৰশ্ন ১৬। উৎপাদন ফলনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (ক) ই এক প্ৰযুক্তিগত সম্পৰ্ক। (খ) ই উপাদান আৰু উৎপাদনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। (গ) ই নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত প্ৰযোজ্য। (ঘ) ই প্ৰদত্ত প্ৰযুক্তিৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক উৎপাদন প্ৰকাশ কৰে।
পাঁচ-ছয় নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১৭। পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম (Law of Variable Proportions) ব্যাখ্যা কৰা। এই নিয়মৰ তিনিটা পৰ্যায় চিত্ৰৰ সহায়ত বুজোৱা।
উত্তৰঃ পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম স্বল্পকালীন উৎপাদনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম। এই নিয়ম অনুসৰি, যেতিয়া এক বা ততোধিক উপাদান নিৰ্দিষ্ট ৰাখি অন্য এটা পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি কৰা হয়, তেতিয়া আৰম্ভণিতে প্ৰান্তিক উৎপাদ (MP) বৃদ্ধি পায়, এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰৰ পিছত হ্ৰাস পায় আৰু অৱশেষত ঋণাত্মক হয়। ইয়াৰ তিনিটা পৰ্যায় তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
(১) প্ৰথম পৰ্যায় — বৰ্ধিত প্ৰতিদানৰ পৰ্যায় (Stage of Increasing Returns): এই পৰ্যায়ত পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ একক প্ৰতি TP, AP আৰু MP তিনিওটা বৃদ্ধি পায়। MP, AP-তকৈ ওপৰত থাকে। এই পৰ্যায়ৰ অন্তত AP সৰ্বোচ্চ হয় আৰু MP = AP হয়। কাৰণ — নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ ভাল ব্যৱহাৰ আৰু শ্ৰম বিভাজনৰ সুবিধা।
(২) দ্বিতীয় পৰ্যায় — হ্ৰাসমান প্ৰতিদানৰ পৰ্যায় (Stage of Diminishing Returns): এই পৰ্যায়ত TP হ্ৰাসমান হাৰত বৃদ্ধি পায় আৰু MP আৰু AP দুয়োটা হ্ৰাস পায়, কিন্তু MP ধনাত্মক থাকে। এই পৰ্যায়ৰ অন্তত MP = 0 হয় আৰু TP সৰ্বোচ্চ হয়। এই পৰ্যায় উৎপাদকৰ বাবে যুক্তিসংগত পৰ্যায়। কাৰণ — নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ সীমাবদ্ধতা আৰু উপাদানৰ অসম্পূৰ্ণ স্থানাপন্নতা।
(৩) তৃতীয় পৰ্যায় — ঋণাত্মক প্ৰতিদানৰ পৰ্যায় (Stage of Negative Returns): এই পৰ্যায়ত TP নিজেই হ্ৰাস পায় আৰু MP ঋণাত্মক হয়। কোনো যুক্তিসংগত উৎপাদকে এই পৰ্যায়ত উৎপাদন কৰে নাযায়। কাৰণ — অতিৰিক্ত পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ ব্যৱহাৰ নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ ক্ষমতাতকৈ অধিক হোৱা।
চিত্ৰঃ X-অক্ষত পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান (L) আৰু Y-অক্ষত উৎপাদন লোৱা হয়। TP বক্ৰটো প্ৰথমে দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়, পিছত লেহেমীয়াকৈ বৃদ্ধি পায় আৰু সৰ্বোচ্চ বিন্দুৰ পিছত হ্ৰাস পায়। AP বক্ৰটো ওপৰলৈ উঠি সৰ্বোচ্চ বিন্দুত উপনীত হয় আৰু পিছত হ্ৰাস পায়। MP বক্ৰটো প্ৰথমে দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়, AP-ক ওপৰৰ পৰা ছেদ কৰে নহয় বৰং AP-এ MP-ক ছেদ কৰে আৰু MP শূন্যৰ তলত নামি যায়।
প্ৰশ্ন ১৮। তলৰ তালিকাখনৰ পৰা TP, AP আৰু MP গণনা কৰা।
| L (শ্ৰম) | TP | AP = TP/L | MP = ΔTP/ΔL |
|---|---|---|---|
| 1 | 10 | 10 | 10 |
| 2 | 24 | 12 | 14 |
| 3 | 39 | 13 | 15 |
| 4 | 52 | 13 | 13 |
| 5 | 60 | 12 | 8 |
| 6 | 66 | 11 | 6 |
| 7 | 66 | 9.43 | 0 |
| 8 | 64 | 8 | -2 |
উত্তৰঃ ওপৰৰ তালিকাখনৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে — (ক) প্ৰথম তিনিটা একক শ্ৰমলৈকে MP বৃদ্ধি পাইছে (10 → 14 → 15), যিটো বৰ্ধিত প্ৰতিদানৰ পৰ্যায়। (খ) চতুৰ্থ এককৰ পৰা সপ্তম এককলৈকে MP হ্ৰাস পাইছে কিন্তু ধনাত্মক আছে (13 → 8 → 6 → 0), যিটো হ্ৰাসমান প্ৰতিদানৰ পৰ্যায় আৰু TP সৰ্বোচ্চ 66 ত উপনীত হৈছে। (গ) অষ্টম এককত MP ঋণাত্মক হৈছে (-2) আৰু TP হ্ৰাস পাইছে (66 → 64), যিটো ঋণাত্মক প্ৰতিদানৰ পৰ্যায়। ইয়াৰ উপৰি AP-এ চতুৰ্থ এককত MP-ক সমান হৈ সৰ্বোচ্চ স্তৰ 13 ত উপনীত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৯। স্বল্পকালীন ব্যয় বক্ৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। AFC, AVC, ATC আৰু MC বক্ৰৰ আকৃতি বুজোৱা।
উত্তৰঃ স্বল্পকালত মুঠ ব্যয়ক দুভাগত ভগোৱা হয় — মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় (TFC) আৰু মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (TVC)। ইয়াৰ পৰা গড় ব্যয় (AC) আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় (MC) বক্ৰসমূহ পোৱা যায়।
(১) AFC বক্ৰ: AFC = TFC/Q। উৎপাদন বৃদ্ধিৰ লগে লগে AFC ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পায় কিন্তু কেতিয়াও শূন্য নহয়। গতিকে AFC বক্ৰটো আয়তিক অধিবৃত্ত (Rectangular Hyperbola) আকৃতিৰ আৰু X-অক্ষৰ ফালে নামি আহে কিন্তু ইয়াক স্পৰ্শ নকৰে।
(২) AVC বক্ৰ: AVC = TVC/Q। AVC বক্ৰটো U-আকৃতিৰ — প্ৰথমে হ্ৰাস পায়, এক নিৰ্দিষ্ট বিন্দুত সৰ্বনিম্ন হয় আৰু পিছত বৃদ্ধি পায়। এই আকৃতিৰ কাৰণ পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম।
(৩) ATC বক্ৰ: ATC = AFC + AVC = TC/Q। ATC বক্ৰটোও U-আকৃতিৰ। ATC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু AVC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুতকৈ সোঁফালে থাকে কাৰণ AFC সদায় হ্ৰাস পায়।
(৪) MC বক্ৰ: MC = ΔTC/ΔQ। MC বক্ৰটোও U-আকৃতিৰ আৰু ই AVC আৰু ATC দুয়োটা বক্ৰক ইয়াৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুত তলৰ পৰা ওপৰলৈ ছেদ কৰে। MC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু AVC আৰু ATC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুতকৈ বাওঁফালে থাকে।
প্ৰশ্ন ২০। দীৰ্ঘকালীন গড় ব্যয় বক্ৰ (LAC) ক “envelope curve” বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘকালত ফাৰ্মে বিভিন্ন আকাৰৰ প্লাণ্ট নিৰ্বাচন কৰিব পাৰে আৰু প্ৰতিটো প্লাণ্টৰ এক স্বল্পকালীন গড় ব্যয় বক্ৰ (SAC) থাকে। বিভিন্ন SAC বক্ৰৰ পৰা ফাৰ্মে প্ৰতিটো উৎপাদন স্তৰৰ বাবে সৰ্বনিম্ন গড় ব্যয় বাছনি কৰে। সকলো SAC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুসমূহ সংযোগ কৰি যি বক্ৰ পোৱা যায় সেইটোৱেই LAC বক্ৰ। অৰ্থাৎ LAC বক্ৰই SAC বক্ৰসমূহক বাহিৰৰ পৰা আগুৰি ৰাখে — সেয়ে ইয়াক envelope curve বুলি কোৱা হয়। LAC বক্ৰটোও U-আকৃতিৰ — প্ৰথমে হ্ৰাস পায় (IRS), পিছত স্থিৰ থাকে (CRS) আৰু অৱশেষত বৃদ্ধি পায় (DRS)।
প্ৰশ্ন ২১। উপাদানৰ প্ৰতিদান (Returns to a Factor) আৰু মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ (Returns to Scale) মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (ক) উপাদানৰ প্ৰতিদান স্বল্পকালীন ধাৰণা য’ত এটা উপাদানৰ পৰিমাণ পৰিৱৰ্তিত হয় আৰু আনবোৰ নিৰ্দিষ্ট থাকে; কিন্তু মাপৰ ফলশ্ৰুতি দীৰ্ঘকালীন ধাৰণা য’ত সকলো উপাদান একে অনুপাতত পৰিৱৰ্তিত হয়। (খ) উপাদানৰ প্ৰতিদান পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়মৰ ভিত্তিত আলোচনা কৰা হয়; মাপৰ ফলশ্ৰুতি অপৰিৱৰ্তিত অনুপাতৰ ভিত্তিত আলোচনা কৰা হয়। (গ) উপাদানৰ প্ৰতিদানৰ তিনিটা পৰ্যায় — বৰ্ধিত, হ্ৰাসমান আৰু ঋণাত্মক; মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ তিনিটা প্ৰকাৰ — বৰ্ধিত, অপৰিৱৰ্তিত আৰু হ্ৰাসমান। (ঘ) উপাদানৰ প্ৰতিদানৰ ক্ষেত্ৰত উপাদানৰ অনুপাত সলনি হয়, কিন্তু মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ ক্ষেত্ৰত উপাদানৰ অনুপাত অপৰিৱৰ্তিত থাকে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। উৎপাদন ফলন প্ৰকাশ কৰে —
(ক) ব্যয় আৰু আয়ৰ সম্পৰ্ক
(খ) উপাদান আৰু উৎপাদনৰ সম্পৰ্ক
(গ) চাহিদা আৰু যোগানৰ সম্পৰ্ক
(ঘ) উপৰোক্ত কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (খ) উপাদান আৰু উৎপাদনৰ সম্পৰ্ক।
প্ৰশ্ন ২। স্বল্পকালত —
(ক) সকলো উপাদান নিৰ্দিষ্ট
(খ) সকলো উপাদান পৰিৱৰ্তনশীল
(গ) কিছু উপাদান নিৰ্দিষ্ট আৰু কিছু পৰিৱৰ্তনশীল
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (গ) কিছু উপাদান নিৰ্দিষ্ট আৰু কিছু পৰিৱৰ্তনশীল।
প্ৰশ্ন ৩। AP সৰ্বোচ্চ হ’লে —
(ক) MP > AP
(খ) MP = AP
(গ) MP < AP
(ঘ) MP = 0
উত্তৰঃ (খ) MP = AP।
প্ৰশ্ন ৪। AFC বক্ৰৰ আকৃতি —
(ক) U-আকৃতিৰ
(খ) সৰল ৰেখা
(গ) আয়তিক অধিবৃত্ত
(ঘ) ওপৰলৈ উঠা
উত্তৰঃ (গ) আয়তিক অধিবৃত্ত।
প্ৰশ্ন ৫। MC বক্ৰই AC বক্ৰক ছেদ কৰে —
(ক) AC সৰ্বোচ্চ বিন্দুত
(খ) AC সৰ্বনিম্ন বিন্দুত
(গ) উৎপত্তি বিন্দুত
(ঘ) কোনো বিন্দুত নহয়
উত্তৰঃ (খ) AC সৰ্বনিম্ন বিন্দুত।
প্ৰশ্ন ৬। TC = ?
(ক) TFC – TVC
(খ) TFC + TVC
(গ) TFC × TVC
(ঘ) TFC ÷ TVC
উত্তৰঃ (খ) TFC + TVC।
প্ৰশ্ন ৭। উৎপাদন শূন্য হ’লে TVC —
(ক) সৰ্বোচ্চ
(খ) ধনাত্মক
(গ) শূন্য
(ঘ) ঋণাত্মক
উত্তৰঃ (গ) শূন্য।
প্ৰশ্ন ৮। মাপৰ ফলশ্ৰুতি প্ৰযোজ্য —
(ক) স্বল্পকালত
(খ) দীৰ্ঘকালত
(গ) দুয়োটাতে
(ঘ) কোনোটোতে নহয়
উত্তৰঃ (খ) দীৰ্ঘকালত।
প্ৰশ্ন ৯। পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়মৰ যুক্তিসংগত পৰ্যায় হৈছে —
(ক) প্ৰথম পৰ্যায়
(খ) দ্বিতীয় পৰ্যায়
(গ) তৃতীয় পৰ্যায়
(ঘ) কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰঃ (খ) দ্বিতীয় পৰ্যায়।
প্ৰশ্ন ১০। MP ঋণাত্মক হ’লে TP —
(ক) বৃদ্ধি পায়
(খ) স্থিৰ থাকে
(গ) হ্ৰাস পায়
(ঘ) সৰ্বোচ্চ হয়
উত্তৰঃ (গ) হ্ৰাস পায়।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the blanks)
প্ৰশ্ন ১। উৎপাদন ফলন হৈছে __________ আৰু উৎপাদনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক।
উত্তৰঃ উপাদান।
প্ৰশ্ন ২। AP = __________ ÷ L।
উত্তৰঃ TP।
প্ৰশ্ন ৩। মুঠ ব্যয় = মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় + __________ ব্যয়।
উত্তৰঃ মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল।
প্ৰশ্ন ৪। দীৰ্ঘকালত সকলো উপাদান __________ হয়।
উত্তৰঃ পৰিৱৰ্তনশীল।
প্ৰশ্ন ৫। AFC বক্ৰটো __________ আকৃতিৰ।
উত্তৰঃ আয়তিক অধিবৃত্ত।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা (True/False)
প্ৰশ্ন ১। স্বল্পকালত সকলো উপাদান পৰিৱৰ্তনশীল হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২। AP সৰ্বোচ্চ হ’লে MP = AP হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। AFC বক্ৰ U-আকৃতিৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪। MC বক্ৰই AVC বক্ৰক ইয়াৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুত ছেদ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। মাপৰ ফলশ্ৰুতি স্বল্পকালীন ধাৰণা।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| উৎপাদন ফলন | Production Function | উপাদান আৰু উৎপাদনৰ মাজৰ প্ৰযুক্তিগত সম্পৰ্ক |
| মুঠ উৎপাদ | Total Product | উৎপাদিত মুঠ পৰিমাণ |
| গড় উৎপাদ | Average Product | প্ৰতি একক উপাদানৰ গড় উৎপাদন |
| প্ৰান্তিক উৎপাদ | Marginal Product | অতিৰিক্ত এক একক উপাদানৰ পৰা পোৱা অতিৰিক্ত উৎপাদন |
| পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম | Law of Variable Proportions | স্বল্পকালীন উৎপাদনৰ নিয়ম |
| মাপৰ ফলশ্ৰুতি | Returns to Scale | দীৰ্ঘকালীন উৎপাদনৰ আচৰণ |
| নিৰ্দিষ্ট ব্যয় | Fixed Cost | উৎপাদনৰ লগত নসলনা ব্যয় |
| পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় | Variable Cost | উৎপাদনৰ লগত সলনি হোৱা ব্যয় |
| মুঠ ব্যয় | Total Cost | TFC আৰু TVC ৰ যোগফল |
| প্ৰান্তিক ব্যয় | Marginal Cost | অতিৰিক্ত এক একক উৎপাদনৰ পৰা হোৱা অতিৰিক্ত ব্যয় |
গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰসমূহ (Important Formulae)
| ধাৰণা | সূত্ৰ |
|---|---|
| উৎপাদন ফলন | Q = f(L, K) |
| গড় উৎপাদ | AP = TP / L |
| প্ৰান্তিক উৎপাদ | MP = ΔTP / ΔL |
| মুঠ ব্যয় | TC = TFC + TVC |
| গড় নিৰ্দিষ্ট ব্যয় | AFC = TFC / Q |
| গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় | AVC = TVC / Q |
| গড় মুঠ ব্যয় | ATC = TC / Q = AFC + AVC |
| প্ৰান্তিক ব্যয় | MC = ΔTC / ΔQ |
| TVC সম্পৰ্ক | TVC = ΣMC |
| AP-MP সম্পৰ্ক | AP সৰ্বোচ্চ ⇒ MP = AP |
| AC-MC সম্পৰ্ক | AC সৰ্বনিম্ন ⇒ MC = AC |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (More Important Q&A)
প্ৰশ্ন ১। স্বল্পকালীন উৎপাদন ফলন আৰু দীৰ্ঘকালীন উৎপাদন ফলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ স্বল্পকালীন উৎপাদন ফলনত উপাদানৰ অন্ততঃ এটা নিৰ্দিষ্ট থাকে — সাধাৰণতে মূলধন (K) নিৰ্দিষ্ট আৰু শ্ৰম (L) পৰিৱৰ্তনশীল। দীৰ্ঘকালীন উৎপাদন ফলনত সকলো উপাদানেই পৰিৱৰ্তনশীল। স্বল্পকালীন ফলন পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়মৰ অধীনত আৰু দীৰ্ঘকালীন ফলন মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ অধীনত আলোচনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২। হ্ৰাসমান প্ৰতিদানৰ নিয়মৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ সীমাবদ্ধতা — পৰিৱৰ্তনশীল উপাদান বৃদ্ধি কৰিলেও নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ পৰিমাণ একে থাকে, ফলত প্ৰতিটো অতিৰিক্ত একক পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানে কম পৰিমাণৰ নিৰ্দিষ্ট উপাদান লাভ কৰে। (খ) উপাদানৰ অসম্পূৰ্ণ স্থানাপন্নতা — উপাদানসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে পৰস্পৰৰ স্থানাপন্ন নহয়। (গ) উপাদানৰ অনুকূল অনুপাতৰ ব্যাঘাত — পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে নিৰ্দিষ্ট আৰু পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ আদৰ্শ অনুপাত নষ্ট কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। মাপৰ অৰ্থনীতি (Economies of Scale) কাক বোলে?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘকালত উৎপাদনৰ মাপ বৃদ্ধি কৰাৰ ফলত প্ৰতি একক ব্যয়ত যি হ্ৰাস ঘটে তাকেই মাপৰ অৰ্থনীতি বোলে। ইয়াৰ ফলত LAC বক্ৰটো প্ৰথম পৰ্যায়ত নামি আহে। মাপৰ অৰ্থনীতিৰ কাৰণ — শ্ৰম বিভাজন, ব্যৱসায়িক সুবিধা, কাৰিকৰী উন্নতি, প্ৰচাৰ আৰু বিপণনৰ সুবিধা। ইয়াৰ বিপৰীতে মাপৰ অপ-অৰ্থনীতি (Diseconomies of Scale) ফাৰ্মৰ অত্যধিক ডাঙৰ আকাৰৰ ফলত হয় — যেনে ব্যৱস্থাপনাৰ অসুবিধা।
প্ৰশ্ন ৪। মুঠ ব্যয়, মুঠ নিৰ্দিষ্ট ব্যয় আৰু মুঠ পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় বক্ৰৰ আকৃতি বুজোৱা।
উত্তৰঃ (ক) TFC বক্ৰ: ই X-অক্ষৰ সমান্তৰাল এক অনুভূমিক ৰেখা — কাৰণ উৎপাদনৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগত TFC সলনি নহয়। (খ) TVC বক্ৰ: ই উৎপত্তি বিন্দুৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ওপৰৰ ফালে উঠা বক্ৰ — প্ৰথমে হ্ৰাসমান হাৰত আৰু পিছত বৃদ্ধিমান হাৰত উঠে। (গ) TC বক্ৰ: TC = TFC + TVC, সেয়ে TC বক্ৰটোও TVC বক্ৰৰ আকৃতিৰ কিন্তু TFC-ৰ পৰিমাণে ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত। উৎপাদন শূন্য হ’লে TC = TFC।
প্ৰশ্ন ৫। উপাদানৰ স্থিৰতাৰ ভিত্তিত ব্যয়ৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা।
উত্তৰঃ উপাদানৰ স্থিৰতাৰ ভিত্তিত ব্যয়ক দুভাগত ভগোৱা যায় — (১) নিৰ্দিষ্ট ব্যয় (Fixed Cost): উৎপাদনৰ লগত পৰিৱৰ্তিত নহয়। উদাহৰণ — কাৰখানাৰ ভাৰা, যন্ত্ৰপাতিৰ অৱচয়, স্থায়ী কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা। উৎপাদন শূন্য হ’লেও এই ব্যয় বহন কৰিব লাগে। (২) পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় (Variable Cost): উৎপাদনৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে সলনি হয়। উদাহৰণ — কেঁচামাল, বিদ্যুৎ, দৈনিক মজুৰি। উৎপাদন শূন্য হ’লে এই ব্যয় শূন্য হয়।
প্ৰশ্ন ৬। AVC বক্ৰটো U-আকৃতিৰ হোৱাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ AVC বক্ৰৰ U-আকৃতিৰ মূল কাৰণ পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম। প্ৰথম পৰ্যায়ত (বৰ্ধিত প্ৰতিদান) প্ৰতি একক উপাদানৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়, ফলত AVC হ্ৰাস পায়। দ্বিতীয় পৰ্যায়ত (হ্ৰাসমান প্ৰতিদান) প্ৰতি একক উপাদানৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায়, ফলত AVC বৃদ্ধি পায়। গতিকে AVC বক্ৰটো প্ৰথমে নামি আহে, এক নিৰ্দিষ্ট সৰ্বনিম্ন বিন্দু পাইহি পিছত উঠি যায় — সেয়ে ই U-আকৃতিৰ।
প্ৰশ্ন ৭। প্ৰান্তিক উৎপাদ আৰু প্ৰান্তিক ব্যয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ MC = w / MP, য’ত w হৈছে পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ মূল্য। গতিকে যেতিয়া MP বৃদ্ধি পায়, MC হ্ৰাস পায়; আৰু যেতিয়া MP হ্ৰাস পায়, MC বৃদ্ধি পায়। MP যেতিয়া সৰ্বোচ্চ, MC তেতিয়া সৰ্বনিম্ন। এইদৰে MC বক্ৰৰ U-আকৃতি MP বক্ৰৰ ওলোটা প্ৰতিচ্ছবি।
প্ৰশ্ন ৮। ATC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু কিয় AVC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুতকৈ সোঁফালে থাকে?
উত্তৰঃ ATC = AFC + AVC। AFC সদায় হ্ৰাসমান। যেতিয়া AVC সৰ্বনিম্ন বিন্দু পাইহি বৃদ্ধি পাবলৈ আৰম্ভ কৰে, AFC তথাপি হ্ৰাস পায়। সেয়ে কিছু সময় AVC-ৰ বৃদ্ধি AFC-ৰ হ্ৰাসৰ দ্বাৰা পূৰণ হয় আৰু ATC তথাপি হ্ৰাস পায়। যেতিয়া AVC-ৰ বৃদ্ধি AFC-ৰ হ্ৰাসতকৈ অধিক হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে, ATC বৃদ্ধি পায়। সেয়ে ATC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দু AVC বক্ৰৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুতকৈ সোঁফালে (অৰ্থাৎ অধিক উৎপাদন স্তৰত) থাকে।
প্ৰশ্ন ৯। বৰ্ধিত মাপৰ ফলশ্ৰুতিৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) শ্ৰম বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণ: ডাঙৰ মাপৰ উৎপাদনত শ্ৰমৰ বিশেষীকৰণ সম্ভৱ। (খ) অবিভাজ্যতা: কিছুমান যন্ত্ৰ আৰু উপাদান অবিভাজ্য, সেয়ে ডাঙৰ মাপত ভাল ব্যৱহাৰ হয়। (গ) কাৰিকৰী অৰ্থনীতি: উন্নত যন্ত্ৰপাতি আৰু কাৰিকৰী জ্ঞান। (ঘ) আৰ্থিক অৰ্থনীতি: ঋণ আৰু কেঁচামাল কম মূল্যত পোৱা। (ঙ) বিপণনৰ অৰ্থনীতি: বুজি বিজ্ঞাপন আৰু বিপণন।
প্ৰশ্ন ১০। দীৰ্ঘকালীন গড় ব্যয় বক্ৰৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ দীৰ্ঘকালীন গড় ব্যয় (LAC) বক্ৰটোও U-আকৃতিৰ। প্ৰথম পৰ্যায়ত মাপৰ অৰ্থনীতিৰ ফলত LAC হ্ৰাস পায় (বৰ্ধিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি)। মধ্যম পৰ্যায়ত LAC সৰ্বনিম্ন স্তৰত স্থিৰ থাকে (অপৰিৱৰ্তিত মাপৰ ফলশ্ৰুতি)। চৰম পৰ্যায়ত মাপৰ অপ-অৰ্থনীতিৰ ফলত LAC বৃদ্ধি পায় (হ্ৰাসমান মাপৰ ফলশ্ৰুতি)। স্বল্পকালীন AC বক্ৰৰ আকৃতিৰ কাৰণ পৰিৱৰ্তনশীল অনুপাতৰ নিয়ম, কিন্তু LAC বক্ৰৰ আকৃতিৰ কাৰণ মাপৰ ফলশ্ৰুতি।
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ASSEB Class 11 Economics শাখা চাওক।