Class 11 Economics Chapter 11 — উপভোক্তাৰ আচৰণৰ তত্ত্ব (Theory of Consumer Behaviour)

HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতিৰ ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Microeconomics) অংশৰ একাদশ অধ্যায় উপভোক্তাৰ আচৰণৰ তত্ত্ব (Theory of Consumer Behaviour)-ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত উপযোগ (Utility), মুঠ উপযোগ (Total Utility), প্ৰান্তিক উপযোগ (Marginal Utility), হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Diminishing Marginal Utility), উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য (Consumer’s Equilibrium) — অংকীয় (Cardinal) আৰু ক্ৰমিক (Ordinal) দুয়োটা পদ্ধতিত, নিৰ্বিশেষ ৰেখা (Indifference Curve), বাজেট ৰেখা (Budget Line), চাহিদাৰ সূত্ৰ (Law of Demand), চাহিদা ৰেখাৰ ব্যুৎপত্তি (Derivation of Demand Curve), চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তন (গতিশীলতা vs স্থানান্তৰ) আৰু চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা (Price Elasticity of Demand) আদিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পৰীক্ষাত সঘনাই অহা ১, ২–৩ আৰু ৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান আৰু শুদ্ধ/অশুদ্ধ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এই পাঠত পোৱা যাব।

---

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

উপভোক্তা (Consumer) হ’ল এনে এজন ব্যক্তি যিয়ে নিজৰ অভাৱ পূৰণৰ বাবে দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে। উপভোক্তাৰ আচৰণৰ তত্ত্বই উপভোক্তাই কেনেদৰে নিজৰ সীমিত আয় (Income) আৰু বজাৰ-নিৰ্ধাৰিত মূল্যৰ (Prices) বাবে সৰ্বাধিক সন্তুষ্টি (Maximum Satisfaction) পাবলৈ বিভিন্ন দ্ৰব্যৰ মাজত নিজৰ ব্যয় বিতৰণ কৰে সেই বিষয়ে আলোচনা কৰে। দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা সন্তুষ্টিৰ পৰিমাপক উপযোগ (Utility) বুলি কোৱা হয়। উপযোগ পৰিমাপৰ দুটা পদ্ধতি আছে — (১) অংকীয় উপযোগ (Cardinal Utility) পদ্ধতিত উপযোগক ১, ২, ৩ আদি সংখ্যাৰে (utils-ত) পৰিমাপ কৰা হয়, এই পদ্ধতি আল্ফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল (Alfred Marshall)-ৰ; (২) ক্ৰমিক উপযোগ (Ordinal Utility) পদ্ধতিত উপযোগক সংখ্যাৰে নিজোখা হয়, কেৱল ক্ৰমেৰে (১ম, ২য়, ৩য় …) সজোৱা হয়। এই পদ্ধতি হিকছ্ (J.R. Hicks) আৰু এলেন (R.G.D. Allen)-ৰ।

মুঠ উপযোগ (Total Utility, TU) হ’ল কোনো এটা দ্ৰব্যৰ বিভিন্ন একক ভোগ কৰাৰ পৰা পোৱা সমষ্টিগত সন্তুষ্টি; প্ৰান্তিক উপযোগ (Marginal Utility, MU) হ’ল অতিৰিক্ত এক একক ভোগ কৰিলে মুঠ উপযোগত সংযোজিত হোৱা পৰিমাণ। সম্পৰ্ক — MU_n = TU_n − TU_n−1। হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Diminishing Marginal Utility) অনুসৰি অন্যান্য বিষয় স্থিৰ থাকিলে যিমানে অধিক একক ভোগ কৰা হয়, সিমানে প্ৰান্তিক উপযোগ ক্ৰমে হ্ৰাস পায়। এই সূত্ৰৰ ভিত্তিত মাৰ্শ্বালে উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য (Consumer’s Equilibrium) ব্যাখ্যা কৰিছে। এক-দ্ৰব্য ক্ষেত্ৰত: MU_x = P_x (যদি উপযোগক টকাৰে পৰিমাপ কৰা হয়)। বহু-দ্ৰব্য ক্ষেত্ৰত সম-প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Equi-Marginal Utility) অনুসৰি ভাৰসাম্যৰ চৰ্ত: MU_x/P_x = MU_y/P_y = … = MU_m (টকাৰ প্ৰান্তিক উপযোগ)।

নিৰ্বিশেষ ৰেখা (Indifference Curve, IC) হ’ল এনে এক ৰেখা যিটোৱে দুটা দ্ৰব্যৰ এনে সকলো সংমিশ্ৰণ (combinations) দেখুৱায় যিবোৰে উপভোক্তাক সমান সন্তুষ্টি প্ৰদান কৰে। দুটা দ্ৰব্যৰ মাজত এটা দ্ৰব্যৰ এক একক বেছিকৈ পাবলৈ আনটো দ্ৰব্যৰ যিমান একক ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয় তাকেই প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰ (Marginal Rate of Substitution, MRS_xy) বুলি কোৱা হয় — MRS_xy = ΔY/ΔX। নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (i) ই বাওঁফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তলৰ পিনে নামি যায় (downward sloping/negatively sloped), (ii) ই মূলবিন্দুৰ পিনে অৱতল (convex to the origin) — হ্ৰাসমান MRS-ৰ কাৰণে, (iii) ওপৰৰ ফালৰ নিৰ্বিশেষ ৰেখাই অধিক সন্তুষ্টি দেখুৱায়, (iv) দুটা নিৰ্বিশেষ ৰেখা পৰস্পৰ ছেদ (intersect) নকৰে, (v) নিৰ্বিশেষ ৰেখাই অক্ষক ছুঁব নোৱাৰে। ক্ৰমিক পদ্ধতিৰ অনুসৰি উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য চৰ্ত: MRS_xy = P_x/P_y আৰু IC বাজেট ৰেখাৰ প্ৰতি অৱতল হ’ব লাগিব।

বাজেট ৰেখা (Budget Line) বা মূল্য ৰেখা (Price Line) হ’ল এনে এক ৰেখা যিয়ে দুটা দ্ৰব্যৰ এনে সকলো সংমিশ্ৰণ দেখুৱায় যিবোৰ উপভোক্তাই নিজৰ মুঠ আয় (M) আৰু বজাৰৰ মূল্যত (P_x, P_y) ক্ৰয় কৰিব পাৰে। ইয়াৰ সমীকৰণ — P_xX + P_yY = M; বাজেট ৰেখাৰ ঢাল = P_x/P_y। বাজেট ৰেখাৰ লগতে অক্ষৰ মাজত থকা ত্ৰিভুজাকৃতিৰ অংশটোক বাজেট সংহতি (Budget Set) বোলে। আয়ৰ পৰিৱৰ্তনে বাজেট ৰেখাক সমান্তৰালভাৱে স্থানান্তৰ কৰে (আয় বাঢ়িলে সোঁফালে, কমিলে বাওঁফালে); যিকোনো এটা দ্ৰব্যৰ মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনে বাজেট ৰেখাৰ ঢাল সলনি কৰে। উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য বিন্দু হ’ল বাজেট ৰেখা আৰু সৰ্বোচ্চ প্ৰাপ্য নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ স্পৰ্শবিন্দু (Tangency point)।

চাহিদা (Demand) হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত নিৰ্দিষ্ট মূল্যত উপভোক্তাই ক্ৰয় কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ। চাহিদাৰ সূত্ৰ (Law of Demand) অনুসৰি অন্যান্য বিষয় স্থিৰ থাকিলে দ্ৰব্যৰ মূল্য বাঢ়িলে চাহিদা হ্ৰাস পায় আৰু মূল্য কমিলে চাহিদা বাঢ়ে — অৰ্থাৎ মূল্য আৰু চাহিদাৰ মাজত বিপৰীত (inverse) সম্পৰ্ক। সেইবাবে চাহিদা ৰেখা বাওঁফালৰ ওপৰৰ পৰা সোঁফালৰ তললৈ ঢালু (downward sloping)। নিজৰ মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰত ওপৰলৈ বা তললৈ যোৱাটোক চাহিদাৰ গতিশীলতা (Movement along Demand Curve) বুলি কোৱা হয় — মূল্য বঢ়িলে চাহিদাৰ সংকোচন (Contraction), কমিলে চাহিদাৰ সম্প্ৰসাৰণ (Extension)। আন বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তনে (আয়, ৰুচি, প্ৰতিস্থাপন/পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ মূল্য) সমগ্ৰ চাহিদা ৰেখাটোকে স্থানান্তৰ কৰে — সোঁফালে স্থানান্তৰ হ’লে চাহিদাৰ বৃদ্ধি (Increase) আৰু বাওঁফালে স্থানান্তৰ হ’লে চাহিদাৰ হ্ৰাস (Decrease)।

চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা (Price Elasticity of Demand, E_d) এ মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাহিদাৰ পৰিমাণ কিমান পৰিৱৰ্তিত হয় তাৰ সংবেদনশীলতা জোখে। সূত্ৰ — E_d = − (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P) = − (ΔQ/ΔP) × (P/Q)। মূল্য আৰু চাহিদাৰ বিপৰীত সম্পৰ্কৰ বাবে গণিত কৰা মান ঋণাত্মক হয়, কিন্তু সাধাৰণতে ধনাত্মক ৰূপে প্ৰকাশ কৰা হয়। স্থিতিস্থাপকতাৰ মাত্ৰা অনুসৰি পাঁচ প্ৰকাৰ — (i) সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক (E_d = ∞), (ii) অধিক স্থিতিস্থাপক (E_d > ১), (iii) এককীয় স্থিতিস্থাপক (E_d = ১), (iv) কম স্থিতিস্থাপক (E_d < ১), (v) সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক (E_d = ০)। স্থিতিস্থাপকতা জোখাৰ পদ্ধতিসমূহ — শতাংশ পদ্ধতি (Percentage/Proportionate Method), মুঠ ব্যয় পদ্ধতি (Total Outlay Method), জ্যামিতিক পদ্ধতি (Geometric/Point Method) আৰু চাপ পদ্ধতি (Arc Method)। স্থিতিস্থাপকতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ — দ্ৰব্যৰ প্ৰকৃতি, প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্যৰ উপলব্ধতা, আয়ৰ অনুপাত, সময়ৰ পৰিসৰ, ব্যৱহাৰৰ বিভিন্নতা, অভ্যাস আদি।

Summary (in English)

The Theory of Consumer Behaviour studies how a rational consumer with a limited income allocates spending across goods to maximise satisfaction. Satisfaction obtained from a good is called Utility, measured cardinally (in utils, Marshall) or ordinally through preference ranking (Hicks–Allen). The Law of Diminishing Marginal Utility states that as more units of a good are consumed, the marginal utility of each additional unit falls. Under the cardinal approach, consumer’s equilibrium for two goods requires MU_x/P_x = MU_y/P_y = MU_m. The ordinal approach uses Indifference Curves — locus of bundles giving equal satisfaction; ICs slope downward, are convex to the origin (diminishing MRS), higher ICs mean higher utility, and ICs never intersect. The Budget Line P_xX + P_yY = M shows affordable bundles. Equilibrium is at the tangency where MRS_xy = P_x/P_y. The downward-sloping Demand Curve follows from the Law of Demand, distinguishing movement (price change) from shift (income, tastes, related-good prices). Price Elasticity of Demand, E_d = −(ΔQ/Q)÷(ΔP/P), measures responsiveness — perfectly elastic, elastic, unit-elastic, inelastic, or perfectly inelastic — and depends on substitutes, necessity, income share, time, and habits.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1-Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। উপযোগ (Utility) কাক বোলে?

উত্তৰঃ দ্ৰব্য বা সেৱাৰ যি গুণৰ দ্বাৰা মানুহৰ অভাৱ পূৰণ কৰিব পৰা যায় তাকে উপযোগ বোলে; ই দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা সন্তুষ্টিৰ পৰিমাপ।

প্ৰশ্ন ২। অংকীয় উপযোগ (Cardinal Utility) আৰু ক্ৰমিক উপযোগ (Ordinal Utility)-ৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ অংকীয় উপযোগ পদ্ধতিত উপযোগক utils-ত সংখ্যাৰে পৰিমাপ কৰা হয়, কিন্তু ক্ৰমিক উপযোগ পদ্ধতিত পছন্দৰ ক্ৰম (১ম, ২য় …) দিয়া হয় — সংখ্যাত নিজোখে।

প্ৰশ্ন ৩। প্ৰান্তিক উপযোগ (Marginal Utility)-ৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ অতিৰিক্ত এক একক দ্ৰব্য ভোগ কৰাৰ ফলত মুঠ উপযোগত যি পৰিমাণ সংযোজিত হয় তাকে প্ৰান্তিক উপযোগ বোলে। সূত্ৰ: MU_n = TU_n − TU_n−1।

প্ৰশ্ন ৪। মুঠ উপযোগ আৰু প্ৰান্তিক উপযোগৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ MU = TU_n − TU_n−1; বা TU = ΣMU। যেতিয়া MU > 0, TU বাঢ়ে; MU = 0 হ’লে TU সৰ্বোচ্চ; MU < 0 হ’লে TU হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ৫। বাজেট ৰেখা (Budget Line) কাক বোলে?

উত্তৰঃ বাজেট ৰেখা হ’ল এনে এক ৰেখা যিয়ে দ্ৰব্যৰ মূল্য আৰু আয় স্থিৰ থাকোতে দুটা দ্ৰব্যৰ এনে সকলো সংমিশ্ৰণ প্ৰকাশ কৰে যিবোৰ উপভোক্তাই কিনিব পাৰে। সমীকৰণ — P_xX + P_yY = M।

প্ৰশ্ন ৬। নিৰ্বিশেষ ৰেখা (Indifference Curve)-ৰ ঢাল কি প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰঃ নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ ঢালে প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰ (Marginal Rate of Substitution, MRS_xy) প্ৰকাশ কৰে — অৰ্থাৎ X-ৰ এক একক বেছিকৈ পাবলৈ Y-ৰ যিমান একক ত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৭। চাহিদাৰ সূত্ৰ (Law of Demand) কি?

উত্তৰঃ অন্যান্য বিষয় স্থিৰ থাকিলে দ্ৰব্যৰ মূল্য বঢ়িলে চাহিদাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায় আৰু মূল্য কমিলে চাহিদাৰ পৰিমাণ বাঢ়ে — মূল্য আৰু চাহিদাৰ মাজত বিপৰীত সম্পৰ্ক।

প্ৰশ্ন ৮। চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতাৰ সূত্ৰ লিখা।

উত্তৰঃ E_d = − (চাহিদাৰ পৰিমাণৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন)/(মূল্যৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন) = − (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P)।

প্ৰশ্ন ৯। গিফেন দ্ৰব্য (Giffen Good) কি?

উত্তৰঃ গিফেন দ্ৰব্য হ’ল এনে এক নিম্ন মানৰ দ্ৰব্য, যাৰ মূল্য কমিলে চাহিদাও কমে; ই চাহিদাৰ সাধাৰণ সূত্ৰৰ ব্যতিক্ৰম।

প্ৰশ্ন ১০। প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্য (Substitute Goods) আৰু পৰিপূৰক দ্ৰব্য (Complementary Goods)-ৰ এটা উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্যৰ উদাহৰণ — চাহ আৰু কফি; পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ উদাহৰণ — গাড়ী আৰু পেট্ৰল।

২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2–3 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১। হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Diminishing Marginal Utility) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ এই সূত্ৰটো আল্ফ্ৰেড মাৰ্শ্বালৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত। ইয়াত কোৱা হৈছে — অন্যান্য বিষয় স্থিৰ থাকিলে এজন উপভোক্তাই এটা দ্ৰব্যৰ ক্ৰমান্বয়ে অধিক একক ভোগ কৰিলে প্ৰতিটো অতিৰিক্ত একক ভোগৰ পৰা পোৱা প্ৰান্তিক উপযোগ ক্ৰমে হ্ৰাস পায়। উদাহৰণ — পিয়াহ লাগিলে প্ৰথম গিলাচ পানীৰ MU অতি বেছি, দ্বিতীয় গিলাচৰ MU কম, তৃতীয়ৰ আৰু কম, অৱশেষত পিয়াহ পলালে MU শূন্য বা ঋণাত্মক হ’ব পাৰে। ই উপভোক্তাৰ মনস্তাত্ত্বিক বাস্তৱতাৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত।

প্ৰশ্ন ২। মুঠ উপযোগ আৰু প্ৰান্তিক উপযোগৰ মাজৰ সম্পৰ্ক এক তালিকা সহযোগে দেখুৱাওক।

একক (Q)	মুঠ উপযোগ TU	প্ৰান্তিক উপযোগ MU
1	10	10
2	18	8
3	24	6
4	28	4
5	30	2
6	30	0
7	28	−2

উত্তৰঃ তালিকাত দেখা গৈছে — MU ক্ৰমে হ্ৰাস পাইছে; MU > 0 হ’লে TU বাঢ়িছে; ৬ষ্ঠ এককত MU = 0, তেতিয়া TU সৰ্বোচ্চ (পৰিতৃপ্তি বিন্দু/Saturation point); ৭ম এককত MU ঋণাত্মক হোৱাত TU হ্ৰাস পাইছে।

প্ৰশ্ন ৩। নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ (Indifference Curve) চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰঃ (i) নিৰ্বিশেষ ৰেখা সদায় বাওঁৰ ওপৰৰ পৰা সোঁৰ তললৈ ঢালু (downward sloping)। (ii) ই মূলবিন্দুৰ পিনে অৱতল (convex to the origin) — হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰৰ কাৰণে। (iii) ওপৰৰ ফালৰ নিৰ্বিশেষ ৰেখাই অধিক সন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰে। (iv) দুটা নিৰ্বিশেষ ৰেখা পৰস্পৰ ছেদ নকৰে।

প্ৰশ্ন ৪। চাহিদাৰ গতিশীলতা (Movement) আৰু চাহিদাৰ স্থানান্তৰ (Shift)-ৰ পাৰ্থক্য বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ (i) দ্ৰব্যৰ নিজৰ মূল্য পৰিৱৰ্তিত হ’লে চাহিদা ৰেখাৰ ওপৰত ওপৰলৈ বা তললৈ যোৱাটোক চাহিদাৰ গতিশীলতা বোলে — মূল্য বাঢ়িলে সংকোচন (Contraction), মূল্য কমিলে সম্প্ৰসাৰণ (Extension)। (ii) আয়, ৰুচি, প্ৰতিস্থাপন/পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ মূল্য আদি বিষয় পৰিৱৰ্তিত হ’লে সমগ্ৰ চাহিদা ৰেখাটোৱেই সোঁ বা বাঁওফালে স্থানান্তৰ হয়, ইয়াকে স্থানান্তৰ বোলে — সোঁফালে গ’লে চাহিদাৰ বৃদ্ধি (Increase), বাঁওফালে গ’লে চাহিদাৰ হ্ৰাস (Decrease)।

প্ৰশ্ন ৫। চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতাক প্ৰভাৱিত কৰা চাৰিটা কাৰক উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ (i) দ্ৰব্যৰ প্ৰকৃতি (অপৰিহাৰ্য, আৰাম, বিলাস)। (ii) প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্যৰ উপলব্ধতা — অধিক প্ৰতিস্থাপন থাকিলে স্থিতিস্থাপকতা বেছি। (iii) দ্ৰব্যৰ ওপৰত ব্যয়ৰ আয়ৰ অনুপাত — ব্যয় বেছি হ’লে স্থিতিস্থাপকতা বেছি। (iv) সময়ৰ পৰিসৰ — দীৰ্ঘকালত স্থিতিস্থাপকতা বেছি। (v) ব্যৱহাৰৰ বিভিন্নতা আৰু অভ্যাসো প্ৰভাৱ পেলায়।

প্ৰশ্ন ৬। বাজেট ৰেখাৰ ঢাল কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হয়?

উত্তৰঃ বাজেট ৰেখা P_xX + P_yY = M-ৰ পৰা Y = (M/P_y) − (P_x/P_y)X। সেইবাবে বাজেট ৰেখাৰ ঢাল = − (P_x/P_y) — দুয়োটা দ্ৰব্যৰ মূল্যৰ অনুপাত। ইয়াক মূল্য অনুপাত (Price Ratio) বুলিও কোৱা হয়।

৫–৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5–6 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১। অংকীয় উপযোগ পদ্ধতিৰে দুটা দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য (Consumer’s Equilibrium) ব্যাখ্যা কৰা। সম-প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Equi-Marginal Utility) লিখা।

উত্তৰঃ অংকীয় উপযোগ পদ্ধতিৰ অনুসৰি উপভোক্তাই দুটা দ্ৰব্য X আৰু Y ৰ মাজত নিজৰ আয় বিতৰণ কৰি অধিকতম সন্তুষ্টি পাবলৈ চেষ্টা কৰে। ইয়াৰ ভাৰসাম্যৰ চৰ্ত —

(i) প্ৰথম চৰ্ত: MU_x/P_x = MU_y/P_y = MU_m (টকাৰ প্ৰান্তিক উপযোগ); অৰ্থাৎ প্ৰতি টকাত ব্যয় কৰাৰ পৰা প্ৰতিটো দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা প্ৰান্তিক উপযোগ সমান হ’ব লাগিব। (ii) দ্বিতীয় চৰ্ত: প্ৰান্তিক উপযোগ হ্ৰাসমান হ’ব লাগিব (MU হ্ৰাস হ’ব লাগিব)।

ব্যাখ্যা: যদি MU_x/P_x > MU_y/P_y, তেন্তে উপভোক্তাই X-ৰ পৰিমাণ বঢ়াই Y-ৰ পৰিমাণ কমাব; ফলত MU_x হ্ৰাস পাব, MU_y বাঢ়িব আৰু সমতা ঘটিব। উদাহৰণ — যদি P_x = ₹১, P_y = ₹১, M = ₹৫ আৰু MU তালিকাৰ অনুসৰি ভাৰসাম্য ২ একক X + ৩ একক Y-ত হ’ব য’ত MU_x/P_x = MU_y/P_y। এই সূত্ৰ সম-প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ (Law of Equi-Marginal Utility); ইয়াক প্ৰতিস্থাপনৰ সূত্ৰ (Law of Substitution) বা গোছেনৰ দ্বিতীয় সূত্ৰও বোলে।

প্ৰশ্ন ২। নিৰ্বিশেষ ৰেখা পদ্ধতিৰে (ক্ৰমিক উপযোগ) উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয় উপযুক্ত ৰেখাচিত্ৰ সহযোগে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ক্ৰমিক পদ্ধতিৰ অনুসৰি দুটা দ্ৰব্য X আৰু Y-ৰ ক্ষেত্ৰত উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য নিৰ্বিশেষ ৰেখা আৰু বাজেট ৰেখাৰ স্পৰ্শবিন্দুত (point of tangency) ঘটে। দুটা চৰ্ত —

(i) প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত (Necessary Condition): বাজেট ৰেখাৰ ঢাল = নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ ঢাল, অৰ্থাৎ MRS_xy = P_x/P_y। (ii) পৰ্যাপ্ত চৰ্ত (Sufficient Condition): ভাৰসাম্য বিন্দুত নিৰ্বিশেষ ৰেখা মূলবিন্দুৰ পিনে অৱতল হ’ব লাগিব (অৰ্থাৎ MRS হ্ৰাসমান হ’ব লাগিব)।

ব্যাখ্যা: ৰেখাচিত্ৰত X-অক্ষত X-ৰ পৰিমাণ আৰু Y-অক্ষত Y-ৰ পৰিমাণ লোৱা হয়। AB হ’ল বাজেট ৰেখা; IC₁, IC₂, IC₃ হ’ল তিনিটা নিৰ্বিশেষ ৰেখা। বাজেট ৰেখা AB ৰ লগত IC₂ স্পৰ্শ কৰে E বিন্দুত — সেয়াই ভাৰসাম্য বিন্দু। IC₃ উচ্চ স্তৰ হ’লেও বাজেটত প্ৰাপ্য নহয়; IC₁-ত উপভোক্তাই থাকিব নিবিচাৰে কাৰণ ই কম সন্তুষ্টি দিয়ে। E বিন্দুত MRS_xy = P_x/P_y আৰু IC মূলবিন্দুৰ পিনে অৱতল — সেয়েহে ই-ই সৰ্বাধিক সন্তুষ্টিৰ বিন্দু।

প্ৰশ্ন ৩। নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ পাঁচটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ (i) ঋণাত্মক ঢাল (Negatively Sloped): দুটা দ্ৰব্যৰ মাজত প্ৰতিস্থাপন হোৱাৰ বাবে IC বাওঁৰ ওপৰৰ পৰা সোঁৰ তললৈ নামে। X-ৰ পৰিমাণ বঢ়োৱাত Y-ৰ পৰিমাণ কমাব লাগে যাতে সমান সন্তুষ্টি বজাই থাকে।

(ii) মূলবিন্দুৰ পিনে অৱতল (Convex to the Origin): হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰৰ (Diminishing MRS) বাবে। যিমানে অধিক X গ্ৰহণ কৰা হয়, Y-ৰ MRS সিমানে হ্ৰাস পায়।

(iii) উচ্চ IC = অধিক সন্তুষ্টি: উপভোক্তাই সদায় অধিক দ্ৰব্য পাব বিচাৰে (Monotonic preferences); সেইবাবে ওপৰৰ ফালৰ নিৰ্বিশেষ ৰেখাত অধিক উপযোগ থাকে।

(iv) দুটা IC ছেদ নকৰে: কাৰণ ছেদ কৰিলে সংক্ৰমণশীলতাৰ (Transitivity) নিয়ম ভঙ্গ হ’ব — একে বিন্দুত দুটা ভিন্ন উপযোগ স্তৰ থাকিব নোৱাৰে।

(v) IC অক্ষক স্পৰ্শ নকৰে: কাৰণ এনে হ’লে কেৱল এটা দ্ৰব্য ভোগৰ অৰ্থ হ’ব আৰু দ্বিদ্ৰব্য বিশ্লেষণে অসংগত হ’ব। ইয়াৰ উপৰি IC ঘন (dense) আৰু পৰস্পৰ সমান্তৰাল নহ’বও পাৰে কিন্তু কেতিয়াও কাটি নাযায়।

প্ৰশ্ন ৪। চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতাৰ (Price Elasticity of Demand) বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু সংখ্যাত্মক উদাহৰণৰে গণনা পদ্ধতি বুজাই দিয়া।

উত্তৰঃ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা E_d = − (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P)। মাত্ৰাৰ ভিত্তিত পাঁচ প্ৰকাৰ —

প্ৰকাৰ	মান	বৈশিষ্ট্য	উদাহৰণ
সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক	Ed = ∞	মূল্যৰ অলপ পৰিৱৰ্তনতেই চাহিদা অসীম পৰিৱৰ্তন	পূৰ্ণ প্ৰতিযোগী বজাৰৰ ফাৰ্ম
অধিক স্থিতিস্থাপক	Ed > 1	মূল্য ১% বঢ়িলে চাহিদা ১%-তকৈ বেছি কমে	বিলাসী দ্ৰব্য
এককীয় স্থিতিস্থাপক	Ed = 1	মূল্য আৰু চাহিদাৰ পৰিৱৰ্তন সমান	আয়তাকাৰ অধিবৃত্ত
কম স্থিতিস্থাপক	Ed < 1	মূল্য বঢ়িলে চাহিদা কম পৰিমাণে কমে	অপৰিহাৰ্য দ্ৰব্য (লোণ, চাউল)
সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক	Ed = 0	মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনে চাহিদা প্ৰভাৱিত নকৰে	জীৱন ৰক্ষাকাৰী ঔষধ

সংখ্যাত্মক উদাহৰণ: এটা দ্ৰব্যৰ মূল্য ₹১০ৰ পৰা ₹১২ লৈ বাঢ়িল আৰু চাহিদাৰ পৰিমাণ ১০০ এককৰ পৰা ৮০ এককলৈ হ্ৰাস পালে। তেন্তে — ΔP = ১২ − ১০ = ২; ΔQ = ৮০ − ১০০ = −২০; E_d = − (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P) = − (−২০/১০০) ÷ (২/১০) = (০.২০) ÷ (০.২০) = ১। অৰ্থাৎ এই দ্ৰব্যৰ চাহিদা এককীয় স্থিতিস্থাপক (Unit Elastic)।

প্ৰশ্ন ৫। চাহিদা ৰেখাৰ ব্যুৎপত্তি (Derivation of Demand Curve) মূল্য-ভোগ ৰেখাৰ (Price Consumption Curve) সহযোগে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ক্ৰমিক উপযোগ পদ্ধতিৰে চাহিদা ৰেখা মূল্য-ভোগ ৰেখাৰ (PCC) পৰা ব্যুৎপন্ন কৰা হয়। ধৰক উপভোক্তাৰ আয় আৰু Y দ্ৰব্যৰ মূল্য স্থিৰ; কেৱল X-ৰ মূল্য সলনি হয় (P_x1 > P_x2 > P_x3)। প্ৰতিটো P_x-ৰ বাবে এটা নতুন বাজেট ৰেখা পোৱা যায় আৰু সেইটোৰ লগত উচ্চতম প্ৰাপ্য IC স্পৰ্শ কৰি ভাৰসাম্য বিন্দু E₁, E₂, E₃ পোৱা যায়। এইসকলো ভাৰসাম্য বিন্দু সংযোগ কৰি যি ৰেখা পোৱা যায়, তাকেই মূল্য-ভোগ ৰেখা (PCC) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰতিটো ভাৰসাম্য বিন্দুৰ পৰা X-ৰ পৰিমাণ আৰু সংশ্লিষ্ট মূল্য লৈ মূল্য (P) আৰু পৰিমাণ (Q)-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰা হয়। যেতিয়া P আৰু Q-ৰ মাজত সম্পৰ্ক এটা নতুন ৰেখাচিত্ৰত (X-অক্ষত পৰিমাণ, Y-অক্ষত মূল্য) চিহ্নিত কৰা হয়, তেতিয়া পোৱা ৰেখাটোৱেই হ’ল চাহিদা ৰেখা (Demand Curve)। এইটো বাওঁ ওপৰৰ পৰা সোঁ তললৈ ঢালু — চাহিদাৰ সূত্ৰৰ পুনৰাবৃত্তি।

প্ৰশ্ন ৬। চাহিদাক প্ৰভাৱিত কৰা ছটা প্ৰধান কাৰক বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ এটা দ্ৰব্যৰ চাহিদাক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান কাৰকসমূহ —

(i) দ্ৰব্যৰ নিজৰ মূল্য (Own Price): চাহিদাৰ সূত্ৰৰ অনুসৰি মূল্য বঢ়িলে চাহিদা কমে আৰু মূল্য কমিলে চাহিদা বাঢ়ে।

(ii) উপভোক্তাৰ আয় (Income): সাধাৰণ দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত আয় বঢ়িলে চাহিদা বাঢ়ে; নিম্ন মানৰ দ্ৰব্যৰ (Inferior Goods) ক্ষেত্ৰত আয় বঢ়িলে চাহিদা কমে।

(iii) সম্পৰ্কীয় দ্ৰব্যৰ মূল্য (Price of Related Goods): প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্যৰ মূল্য বঢ়িলে মূল দ্ৰব্যৰ চাহিদা বাঢ়ে; পৰিপূৰক দ্ৰব্যৰ মূল্য বঢ়িলে মূল দ্ৰব্যৰ চাহিদা কমে।

(iv) উপভোক্তাৰ ৰুচি আৰু পছন্দ (Tastes and Preferences): ফেশ্বন, বিজ্ঞাপন, সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন আদিৰ ফলত ৰুচি সলনি হয় আৰু চাহিদা প্ৰভাৱিত হয়।

(v) উপভোক্তাৰ সংখ্যা (Number of Consumers): বজাৰৰ চাহিদা উপভোক্তাৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

(vi) ভৱিষ্যত মূল্যৰ আশা (Expectations): ভৱিষ্যতে মূল্য বঢ়িব বুলি আশা কৰিলে বৰ্তমানৰ চাহিদা বাঢ়ে; মূল্য কমিব বুলি আশা কৰিলে বৰ্তমানৰ চাহিদা কমে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)

বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)

১। দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা সন্তুষ্টিক কি বোলে?
(ক) মূল্য (খ) আয় (গ) উপযোগ (ঘ) চাহিদা

২। অংকীয় উপযোগ পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) আল্ফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল (খ) হিকছ্ (গ) এলেন (ঘ) এডাম স্মিথ

৩। নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ ঢালে প্ৰকাশ কৰে —
(ক) মূল্য অনুপাত (খ) আয় (গ) প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰ (MRS) (ঘ) উপযোগ

৪। বাজেট ৰেখাৰ ঢাল কি?
(ক) MU_x/MU_y (খ) P_x/P_y (গ) MRS (ঘ) MU_m

৫। চাহিদাৰ সূত্ৰৰ অনুসৰি মূল্য আৰু চাহিদাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক —
(ক) ধনাত্মক (খ) স্থিৰ (গ) বিপৰীত (ঘ) কোনো সম্পৰ্ক নাই

৬। যদি E_d = ১ হয়, চাহিদা —
(ক) সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক (খ) অধিক স্থিতিস্থাপক (গ) এককীয় স্থিতিস্থাপক (ঘ) সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক

৭। অংকীয় পদ্ধতিৰ ভাৰসাম্য চৰ্ত —
(ক) MU_x = MU_y (খ) MU_x/P_x = MU_y/P_y = MU_m (গ) MRS = ১ (ঘ) P_x = P_y

৮। গিফেন দ্ৰব্য (Giffen Good) হ’ল —
(ক) বিলাসী দ্ৰব্য (খ) নিম্ন মানৰ দ্ৰব্য য’ত আয় ক্ৰিয়া প্ৰতিস্থাপন ক্ৰিয়াতকৈ অধিক (গ) সাধাৰণ দ্ৰব্য (ঘ) ফ্ৰী দ্ৰব্য

৯। চাহিদাৰ গতিশীলতা (Movement) ঘটে —
(ক) আয় সলনি হ’লে (খ) ৰুচি সলনি হ’লে (গ) দ্ৰব্যৰ নিজৰ মূল্য সলনি হ’লে (ঘ) প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্যৰ মূল্য সলনি হ’লে

১০। যেতিয়া MU = 0 হয়, TU —
(ক) ঋণাত্মক (খ) ক্ৰমে বাঢ়ে (গ) সৰ্বোচ্চ (ঘ) শূন্য

শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

১। দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা সন্তুষ্টিৰ পৰিমাপক ____________ বোলে। (উপযোগ)

২। MU = TU_n − ____________। (TU_n−1)

৩। নিৰ্বিশেষ ৰেখাৰ ঢালক ____________ বোলে। (প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰ / MRS)

৪। বাজেট ৰেখাৰ সমীকৰণ হ’ল ____________ = M। (P_xX + P_yY)

৫। চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা ____________ ৰ অনুপাত। (চাহিদাৰ পৰিমাণৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন আৰু মূল্যৰ শতাংশ পৰিৱৰ্তন)

শুদ্ধ বা অশুদ্ধ লিখা (True or False)

১। প্ৰান্তিক উপযোগ সদায় ধনাত্মক হয়। — অশুদ্ধ (পৰিতৃপ্তিৰ পিছত MU ঋণাত্মক হ’ব পাৰে)।

২। দুটা নিৰ্বিশেষ ৰেখা পৰস্পৰ ছেদ কৰে। — অশুদ্ধ (কেতিয়াও ছেদ নকৰে)।

৩। চাহিদাৰ সূত্ৰৰ অনুসৰি মূল্য আৰু চাহিদাৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক থাকে। — অশুদ্ধ (বিপৰীত সম্পৰ্ক থাকে)।

৪। বাজেট ৰেখাৰ ঢাল দুয়ো দ্ৰব্যৰ মূল্যৰ অনুপাত। — শুদ্ধ।

৫। অপৰিহাৰ্য দ্ৰব্যৰ চাহিদা সাধাৰণতে অধিক স্থিতিস্থাপক হয়। — অশুদ্ধ (কম স্থিতিস্থাপক হয়)।

অতিৰিক্ত MCQ আৰু সংক্ষিপ্ত প্ৰশ্ন (Extra Practice)

১১। ক্ৰমিক উপযোগ পদ্ধতিৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) মাৰ্শ্বাল (খ) হিকছ্ আৰু এলেন (গ) ছ্যামুৱেলছন (ঘ) ৰবিন্স

১২। সম্পূৰ্ণ অস্থিতিস্থাপক চাহিদা ৰেখা কেনে?
(ক) অনুভূমিক (Horizontal) (খ) উলম্ব (Vertical) (গ) তিৰ্যক (ঘ) U-আকৃতিৰ

১৩। আয় বাঢ়িলে যিটো দ্ৰব্যৰ চাহিদা কমে সেইটো —
(ক) সাধাৰণ দ্ৰব্য (খ) নিম্ন মানৰ দ্ৰব্য (Inferior Good) (গ) বিলাসী দ্ৰব্য (ঘ) পৰিপূৰক দ্ৰব্য

সংক্ষিপ্ত প্ৰশ্ন: মুঠ ব্যয় পদ্ধতিৰে (Total Outlay Method) চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা কেনেদৰে নিৰূপণ কৰা হয়?

উত্তৰঃ মাৰ্শ্বালৰ মুঠ ব্যয় পদ্ধতিত মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মুঠ ব্যয় (Price × Quantity) কেনেকৈ পৰিৱৰ্তিত হয় তাক চোৱা হয় — (i) মূল্য কমিলেও মুঠ ব্যয় বাঢ়িলে E_d > 1 (অধিক স্থিতিস্থাপক)। (ii) মূল্য কমিলে বা বাঢ়িলে মুঠ ব্যয় অপৰিৱৰ্তিত থাকিলে E_d = 1 (এককীয়)। (iii) মূল্য কমিলে মুঠ ব্যয়ো কমিলে E_d < 1 (কম স্থিতিস্থাপক)।

সংক্ষিপ্ত প্ৰশ্ন: সাধাৰণ দ্ৰব্য (Normal Good) আৰু নিম্ন মানৰ দ্ৰব্য (Inferior Good)-ৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ সাধাৰণ দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত উপভোক্তাৰ আয় বাঢ়িলে চাহিদা বাঢ়ে (যেনে — দুধ, মাংস)। নিম্ন মানৰ দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত আয় বাঢ়িলে চাহিদা কমে (যেনে — মৰাপাট, কম দামৰ চাউল)। দুটাৰে মাজৰ পাৰ্থক্য আয় স্থিতিস্থাপকতা (Income Elasticity)-ৰ চিহ্ন (sign)-এ নিৰ্ণয় কৰে — সাধাৰণ দ্ৰব্যৰ বাবে ধনাত্মক, নিম্ন মানৰ দ্ৰব্যৰ বাবে ঋণাত্মক।

---

শব্দাৰ্থ (Glossary / Key Terms)

অসমীয়া পৰিভাষা	English Term	সংজ্ঞা/অৰ্থ
উপভোক্তা	Consumer	যিজনে দ্ৰব্য বা সেৱা ক্ৰয় কৰি ভোগ কৰে
উপযোগ	Utility	দ্ৰব্যৰ পৰা পোৱা সন্তুষ্টিৰ পৰিমাপ
মুঠ উপযোগ	Total Utility	সকলো একক ভোগৰ পৰা পোৱা সমষ্টি সন্তুষ্টি
প্ৰান্তিক উপযোগ	Marginal Utility	অতিৰিক্ত এক একক ভোগৰ পৰা সংযোজিত উপযোগ
হ্ৰাসমান প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ	Law of Diminishing MU	অধিক একক ভোগৰ লগে লগে MU ক্ৰমে কমে
সম-প্ৰান্তিক উপযোগৰ সূত্ৰ	Law of Equi-Marginal Utility	প্ৰতি টকাত প্ৰতি দ্ৰব্যৰ MU সমান হোৱা চৰ্ত
উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য	Consumer’s Equilibrium	উপভোক্তাই অধিকতম সন্তুষ্টি পোৱা অৱস্থা
নিৰ্বিশেষ ৰেখা	Indifference Curve	সমান সন্তুষ্টি দিয়া দ্ৰব্য সংমিশ্ৰণৰ লোকাছ্
প্ৰান্তিক প্ৰতিস্থাপন হাৰ	Marginal Rate of Substitution	X-ৰ এক এককৰ বাবে Y-ৰ ত্যাগ পৰিমাণ
বাজেট ৰেখা	Budget Line	আয় আৰু মূল্যৰ অধীনত প্ৰাপ্য সকলো সংমিশ্ৰণ
বাজেট সংহতি	Budget Set	বাজেট ৰেখা আৰু অক্ষৰ মাজৰ অঞ্চল
চাহিদা	Demand	নিৰ্দিষ্ট মূল্যত ক্ৰয়ৰ ইচ্ছা আৰু সামৰ্থ্য
চাহিদা ৰেখা	Demand Curve	মূল্য আৰু চাহিদাৰ পৰিমাণৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ৰেখা
চাহিদাৰ সূত্ৰ	Law of Demand	মূল্য আৰু চাহিদাৰ মাজৰ বিপৰীত সম্পৰ্ক
চাহিদাৰ গতিশীলতা	Movement along Demand Curve	নিজৰ মূল্য সলনি হ’লে ৰেখাৰ ওপৰত গতি
চাহিদাৰ স্থানান্তৰ	Shift of Demand Curve	আন কাৰক সলনি হ’লে ৰেখাটোৱেই স্থানান্তৰ
মূল্য স্থিতিস্থাপকতা	Price Elasticity of Demand	মূল্য পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি চাহিদাৰ সংবেদনশীলতা
প্ৰতিস্থাপন দ্ৰব্য	Substitute Goods	একে অভাৱ পূৰণ কৰা দ্ৰব্য (চাহ-কফি)
পৰিপূৰক দ্ৰব্য	Complementary Goods	একেলগে ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰব্য (গাড়ী-পেট্ৰল)
গিফেন দ্ৰব্য	Giffen Good	মূল্য কমিলেও চাহিদা কমা নিম্ন মানৰ দ্ৰব্য
মূল্য-ভোগ ৰেখা	Price Consumption Curve	মূল্য সলনি হোৱাৰ ফলত ভাৰসাম্য বিন্দুৰ লোকাছ্
আয়-ভোগ ৰেখা	Income Consumption Curve	আয় সলনি হোৱাৰ ফলত ভাৰসাম্য বিন্দুৰ লোকাছ্

---

আশাকৰোঁ HSLC Guru-ৰ এই পাঠটোৱে আপোনাক ASSEB Class 11 Economics Chapter 11 — উপভোক্তাৰ আচৰণৰ তত্ত্ব ভালদৰে আয়ত্ত কৰাত সহায় কৰিব। উপযোগ, নিৰ্বিশেষ ৰেখা, বাজেট ৰেখা, চাহিদাৰ সূত্ৰ আৰু মূল্য স্থিতিস্থাপকতাৰ ধাৰণাবোৰ ভালদৰে অভ্যাস কৰক — এই অধ্যায়ৰ পৰা প্ৰতিবছৰে ১, ৩ আৰু ৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আহে। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে hslcguru.com চাই থাকক।