Class 11 Economics Chapter 10 — ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আৰম্ভণি (Introduction to Microeconomics)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত আপুনি ASSEB (Assam State School Education Board) Class 11 Economics-ৰ Chapter 10 “ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ আৰম্ভণি (Introduction to Microeconomics)”-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, শূন্যস্থান, শুদ্ধ/অশুদ্ধ আৰু শব্দাৰ্থ পাব। অৰ্থনীতিৰ ভিত্তি গঢ়িবলৈ এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ — ইয়াত আমি অৰ্থনীতিৰ সংজ্ঞা, ব্যষ্টিবাদী আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ পাৰ্থক্য, দুষ্প্ৰাপ্যতা, কেন্দ্ৰীয় সমস্যা, উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা (PPF), সুযোগ ব্যয় আৰু অৰ্থব্যৱস্থাৰ প্ৰকাৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিম।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
অৰ্থনীতিৰ সংজ্ঞা: অৰ্থনীতি (Economics) হৈছে এনে এক সমাজ বিজ্ঞান যি মানুহৰ সীমিত সম্পদক অসীমিত অভাৱ পূৰণৰ বাবে কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাক অধ্যয়ন কৰে। ১৭৭৬ চনত আদম স্মিথ (Adam Smith)-এ “An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations” নামৰ গ্ৰন্থত অৰ্থনীতিক “ধন-সম্পদৰ বিজ্ঞান” বুলি কৈছিল। আলফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল (Alfred Marshall)-এ অৰ্থনীতিক “মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অধ্যয়ন” বুলি সংজ্ঞা দিছিল আৰু কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। লায়নেল ৰবিন্স (Lionel Robbins)-এ ১৯৩২ চনত কৈছিল — “অৰ্থনীতি হৈছে এনে এক বিজ্ঞান যি সীমিত সম্পদ আৰু বিকল্পযুক্ত ব্যৱহাৰৰ মাজত মানৱ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।” ৰবিন্সৰ সংজ্ঞাটোৱে দুষ্প্ৰাপ্যতা (scarcity) আৰু পছন্দ (choice)-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
ব্যষ্টিবাদী আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি: অৰ্থনীতি দুটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত — ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Microeconomics) আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Macroeconomics)। ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে ব্যক্তিগত একক যেনে এজন উপভোক্তা, এটা ফাৰ্ম, এটা উদ্যোগ আদিৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে। ই দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য, চাহিদা-যোগান, উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য, ফাৰ্মৰ উৎপাদন আদিৰ ওপৰত আলোচনা কৰে। আনহাতে সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে গোটেই অৰ্থব্যৱস্থাৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যকলাপ যেনে জাতীয় আয়, মুদ্ৰাস্ফীতি, নিয়োগ, বাণিজ্যিক চক্ৰ আদি বিষয় অধ্যয়ন কৰে। “Micro” শব্দটো গ্ৰীক “Mikros” পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “সৰু” আৰু “Macro” শব্দ “Makros” পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “ডাঙৰ”। নৰৱেজীয়ান অৰ্থনীতিবিদ ৰাগনাৰ ফ্ৰিচ (Ragnar Frisch)-এ ১৯৩৩ চনত এই দুটা শব্দ প্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
দুষ্প্ৰাপ্যতা আৰু কেন্দ্ৰীয় সমস্যা: দুষ্প্ৰাপ্যতা (Scarcity) হৈছে সমস্ত অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ মূল কাৰণ। মানুহৰ অভাৱ অসীম, কিন্তু সম্পদ সীমিত আৰু বিকল্পযুক্ত ব্যৱহাৰৰ যোগ্য। সেয়েহে প্ৰতিটো অৰ্থব্যৱস্থাত কিছুমান কেন্দ্ৰীয় সমস্যা (central problems) সমাধান কৰিব লাগে — (১) কি উৎপাদন কৰিব? (What to produce?) — কোন কোন দ্ৰব্য আৰু কিমান পৰিমাণে উৎপাদন কৰিব। (২) কেনেকৈ উৎপাদন কৰিব? (How to produce?) — শ্ৰম-ঘন (labour-intensive) নে পুঁজি-ঘন (capital-intensive) প্ৰযুক্তিৰে উৎপাদন কৰিব। (৩) কাৰ বাবে উৎপাদন কৰিব? (For whom to produce?) — উৎপাদিত দ্ৰব্যৰ বণ্টন কেনেদৰে হ’ব। ইয়াৰ উপৰিও সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ (fuller utilization) আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ (economic growth)-ৰ সমস্যাও কেন্দ্ৰীয় সমস্যাৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা (PPF) আৰু সুযোগ ব্যয়: উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা বা PPF (Production Possibility Frontier) হৈছে এনে এক ৰেখা যি দুটা দ্ৰব্যৰ বিভিন্ন সংযোগ দেখুৱায় যিবোৰ এটা অৰ্থব্যৱস্থাই উপলব্ধ সম্পদ আৰু প্ৰযুক্তিৰে উৎপাদন কৰিব পাৰে। PPF সাধাৰণতে মূল-বিন্দুৰ পৰা বহিৰ্মুখী ভাবে অৱতল (concave to origin) হয় কাৰণ সুযোগ ব্যয় বৃদ্ধি পায়। সুযোগ ব্যয় (Opportunity Cost) হৈছে এটা দ্ৰব্যৰ এক একক অতিৰিক্ত উৎপাদনৰ বাবে যি পৰিমাণৰ আন এটা দ্ৰব্য ত্যাগ কৰিব লগা হয়। PPF-ৰ ভিতৰৰ যিকোনো বিন্দু সম্পদৰ অসম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ (under-utilization) সূচায়, PPF-ৰ ওপৰৰ বিন্দু সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ আৰু PPF-ৰ বাহিৰৰ বিন্দু বৰ্তমান সম্পদেৰে অসম্ভৱ। প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি বা সম্পদ বৃদ্ধি হ’লে PPF সোঁফালে স্থানান্তৰিত হয় — যাক অৰ্থনৈতিক বিকাশ বোলে।
ধনাত্মক বনাম নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতি আৰু অৰ্থব্যৱস্থাৰ প্ৰকাৰ: ধনাত্মক অৰ্থনীতিয়ে (Positive Economics) “কি আছে” (what is) তাক বৰ্ণনা কৰে — তথ্যভিত্তিক বিশ্লেষণ; উদাহৰণ — “মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ ৬%”। নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতিয়ে (Normative Economics) “কি হোৱা উচিত” (what ought to be) তাক বিশ্লেষণ কৰে — মূল্য-নিৰ্ণায়ক বিচাৰ; উদাহৰণ — “মুদ্ৰাস্ফীতি কম হোৱা উচিত”। অৰ্থব্যৱস্থা প্ৰধানতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ — (১) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত অৰ্থব্যৱস্থা (Centrally Planned Economy) যত চৰকাৰে সকলো সিদ্ধান্ত লয় (যেনে — পূৰ্বৰ ছ’ভিয়েট ইউনিয়ন)। (২) মুক্ত বজাৰ অৰ্থব্যৱস্থা (Market Economy) যত মূল্য-প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰে আৱণ্টন হয় (যেনে — আমেৰিকা)। (৩) মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা (Mixed Economy) যত চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে ভূমিকা লয় (যেনে — ভাৰত)।
Summary (English)
Economics is a social science that studies how individuals and societies use scarce resources to satisfy unlimited wants. Adam Smith (1776) defined it as the “science of wealth,” Alfred Marshall as the “study of mankind in the ordinary business of life,” and Lionel Robbins (1932) as “the science which studies human behaviour as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses.” Economics is divided into Microeconomics — the study of individual units like consumers and firms — and Macroeconomics — the study of aggregate variables like national income, inflation and employment. Ragnar Frisch coined these terms in 1933. Scarcity gives rise to the central economic problems: what to produce, how to produce, for whom to produce, fuller utilization of resources, and growth. The Production Possibility Frontier (PPF) shows combinations of two goods producible with given resources; its slope measures opportunity cost. Positive economics describes “what is” while normative economics prescribes “what ought to be.” Economies are classified as centrally planned, market, or mixed.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1-Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। অৰ্থনীতি (Economics) মানে কি?
উত্তৰঃ অৰ্থনীতি হৈছে এনে এক সমাজ বিজ্ঞান যি সীমিত সম্পদৰ যোগেদি অসীমিত মানৱ অভাৱৰ পূৰণৰ পদ্ধতি অধ্যয়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ২। “Wealth of Nations” গ্ৰন্থৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ আদম স্মিথ (Adam Smith)। গ্ৰন্থখন ১৭৭৬ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩। ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Microeconomics)-ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি হৈছে অৰ্থনীতিৰ সেই শাখা যি ব্যক্তিগত একক যেনে উপভোক্তা, ফাৰ্ম, উদ্যোগৰ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি (Macroeconomics) কাক বোলে?
উত্তৰঃ গোটেই অৰ্থব্যৱস্থাৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যকলাপ যেনে জাতীয় আয়, মুদ্ৰাস্ফীতি, নিয়োগ আদি অধ্যয়ন কৰা শাখাটোক সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। দুষ্প্ৰাপ্যতা (Scarcity) মানে কি?
উত্তৰঃ অভাৱৰ তুলনাত সম্পদৰ সীমিত উপলব্ধতাকে দুষ্প্ৰাপ্যতা বোলে। ই অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ মূল কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৬। সুযোগ ব্যয় (Opportunity Cost) মানে কি?
উত্তৰঃ এটা দ্ৰব্যৰ এক একক অতিৰিক্ত উৎপাদনৰ বাবে যি পৰিমাণৰ আন এটা দ্ৰব্য ত্যাগ কৰিব লগা হয়, তাকে সুযোগ ব্যয় বোলে।
প্ৰশ্ন ৭। PPF-ৰ পূৰ্ণৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ PPF মানে Production Possibility Frontier (উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা)।
প্ৰশ্ন ৮। “Micro” আৰু “Macro” শব্দ দুটা কোনে প্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ নৰৱেজীয়ান অৰ্থনীতিবিদ ৰাগনাৰ ফ্ৰিচ (Ragnar Frisch)-এ ১৯৩৩ চনত প্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। ধনাত্মক অৰ্থনীতি (Positive Economics) কি?
উত্তৰঃ “কি আছে” (what is) সেই বাস্তৱ পৰিস্থিতি বৰ্ণনা কৰা অৰ্থনীতিৰ শাখাটোক ধনাত্মক অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ১০। নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতি (Normative Economics) কি?
উত্তৰঃ “কি হোৱা উচিত” (what ought to be) এই প্ৰশ্নৰ আধাৰত মূল্য-নিৰ্ণায়ক বিচাৰ কৰা অৰ্থনীতিৰ শাখাটোক নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ১১। অৰ্থনীতিৰ “Principles of Economics” গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ আলফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল (Alfred Marshall)। গ্ৰন্থখন ১৮৯০ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ১২। মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা (Mixed Economy)-ৰ এক উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰত — ইয়াত চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে সক্ৰিয়।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১। আদম স্মিথ আৰু ৰবিন্সৰ অৰ্থনীতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ আদম স্মিথে অৰ্থনীতিক “ধন-সম্পদৰ বিজ্ঞান” বুলি কৈছিল — ই কিদৰে ধন উৎপাদন আৰু বিতৰণ হয় তাক অধ্যয়ন কৰে। লায়নেল ৰবিন্সে কৈছিল — “অৰ্থনীতি হৈছে এনে এক বিজ্ঞান যি অসীমিত অভাৱ আৰু বিকল্পযুক্ত ব্যৱহাৰৰ সীমিত সম্পদৰ মাজত মানৱ আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।” ৰবিন্সৰ সংজ্ঞাত দুষ্প্ৰাপ্যতা আৰু পছন্দৰ ধাৰণা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ২। ব্যষ্টিবাদী আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (১) ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে ব্যক্তিগত একক অধ্যয়ন কৰে; সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে গোটেই অৰ্থব্যৱস্থা অধ্যয়ন কৰে। (২) ব্যষ্টিৰ চলক — মূল্য, চাহিদা, যোগান, ফাৰ্মৰ ভাৰসাম্য; সমষ্টিৰ চলক — জাতীয় আয়, মুদ্ৰাস্ফীতি, নিয়োগ। (৩) ব্যষ্টিক “মূল্য তত্ত্ব” আৰু সমষ্টিক “আয় আৰু নিয়োগ তত্ত্ব” বুলিও কোৱা হয়। (৪) ব্যষ্টিৰ পদ্ধতি আংশিক ভাৰসাম্য, সমষ্টিৰ পদ্ধতি সাধাৰণ ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ।
প্ৰশ্ন ৩। অৰ্থব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰীয় সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ অৰ্থব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰীয় সমস্যাসমূহ হ’ল — (১) কি উৎপাদন কৰিব আৰু কিমান পৰিমাণে? (২) কেনেকৈ উৎপাদন কৰিব — শ্ৰম-ঘন নে পুঁজি-ঘন প্ৰযুক্তিৰে? (৩) কাৰ বাবে উৎপাদন কৰিব আৰু বণ্টন কেনেদৰে হ’ব? (৪) সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কেনেদৰে নিশ্চিত কৰিব? (৫) অৰ্থনৈতিক বিকাশ কেনেদৰে অহৰহ ৰাখিব? এই সকলোবোৰ সমস্যাৰ মূল কাৰণ হৈছে দুষ্প্ৰাপ্যতা।
প্ৰশ্ন ৪। ধনাত্মক আৰু নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ধনাত্মক অৰ্থনীতি “কি আছে” তাক বৰ্ণনা কৰে আৰু তথ্য-ভিত্তিক, পৰীক্ষাযোগ্য; উদাহৰণ — “ভাৰতৰ মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ ৬%”। নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতি “কি হোৱা উচিত” তাক বিচাৰ কৰে, ই মূল্য-নিৰ্ণায়ক আৰু নৈতিক; উদাহৰণ — “মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ কম হোৱা উচিত”। ধনাত্মক বিজ্ঞানৰ দৰে, নৰ্মেটিভ নৈতিকতাৰ দৰে।
প্ৰশ্ন ৫। অৰ্থব্যৱস্থাৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ অৰ্থব্যৱস্থা প্ৰধানতঃ তিনি প্ৰকাৰৰ — (১) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত অৰ্থব্যৱস্থা: যত চৰকাৰে সকলো অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত লয়, ব্যক্তিগত সম্পত্তি কম। (২) মুক্ত বজাৰ অৰ্থব্যৱস্থা: যত মূল্য-সংকেতৰ যোগেদি ব্যক্তিগত খণ্ডই সিদ্ধান্ত লয়, চৰকাৰৰ ভূমিকা সীমিত। (৩) মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা: যত চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে সমান্তৰাল ভাবে কাম কৰে — ভাৰত ইয়াৰ এক প্ৰকৃষ্ট উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৬। সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ (Fuller Utilization of Resources) মানে কি?
উত্তৰঃ অৰ্থব্যৱস্থাৰ উপলব্ধ সকলো উৎপাদন সম্পদ — ভূমি, শ্ৰম, পুঁজি, উদ্যোগশীলতা — কাৰিকৰীভাৱে দক্ষ ভাবে ব্যৱহাৰ হোৱাকে সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ বোলে। যদি অৰ্থব্যৱস্থা PPF-ৰ ওপৰৰ বিন্দুত আছে, তেতিয়াহে সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ হৈছে বুলি ক’ব পাৰি; PPF-ৰ ভিতৰৰ বিন্দুৱে সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ বা বেকাৰত্ব সূচায়।
প্ৰশ্ন ৭। অৰ্থনৈতিক বিকাশ (Economic Growth) মানে কি? PPF-ৰ যোগেদি ইয়াক কেনেকৈ দেখুৱাব পাৰি?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক বিকাশ মানে দেশৰ উৎপাদন ক্ষমতাৰ দীৰ্ঘকালীন বৃদ্ধি — অৰ্থাৎ অধিক পৰিমাণে দ্ৰব্য আৰু সেৱা উৎপাদন কৰিব পৰা ক্ষমতা। ই সম্পদৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি, প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি বা শ্ৰমৰ গুণগত উন্নতিৰ ফলত হয়। PPF-ত ইয়াক সোঁফালৰ স্থানান্তৰ (rightward shift)-ৰ যোগেদি দেখুৱাব পাৰি — পুৰণা PPF-তকৈ নতুন PPF বহিৰ্মুখী, যাৰ ফলত আগৰ অসম্ভৱ সংযোগসমূহো এতিয়া উৎপাদনযোগ্য হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৮। অৰ্থনীতিক “সমাজ বিজ্ঞান” (Social Science) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ অৰ্থনীতি মানৱ সমাজৰ আচৰণ, সিদ্ধান্ত আৰু সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে — উৎপাদন, বণ্টন, উপভোগৰ ক্ষেত্ৰত মানুহ সমষ্টিগতভাৱে কেনেদৰে কাৰ্য কৰে তাক বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে। এই কাৰণে এইটো প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান নহয়, সমাজ বিজ্ঞান। তথাপি ই বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি (অনুমান, পৰীক্ষা, পৰিসংখ্যা) ব্যৱহাৰ কৰে।
৫-৬ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১। উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা (PPF) কাক বোলে? চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা (PPF) হৈছে এনে এক ৰেখা যি দুটা দ্ৰব্যৰ বিভিন্ন সংযোগ দেখুৱায় যিবোৰ এটা অৰ্থব্যৱস্থাই উপলব্ধ সম্পদ আৰু প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰৰ যোগেদি উৎপাদন কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ধৰি ল’বঁ এটা অৰ্থব্যৱস্থাই কেৱল কপাহী কাপোৰ আৰু গম উৎপাদন কৰে।
উদাহৰণ তালিকা —
| সংযোগ | কপাহী কাপোৰ (একক) | গম (টন) |
|---|---|---|
| A | 0 | 25 |
| B | 1 | 22 |
| C | 2 | 18 |
| D | 3 | 13 |
| E | 4 | 7 |
| F | 5 | 0 |
বৈশিষ্ট্যসমূহ: (১) PPF ঋণাত্মক ঢালু (downward sloping) — কাৰণ এটাৰ বৃদ্ধি আনটোৰ ত্যাগ মাগে। (২) PPF মূল-বিন্দুৰ ফালে অৱতল (concave to origin) — কাৰণ সুযোগ ব্যয় বৃদ্ধি পায়। (৩) PPF-ৰ ভিতৰৰ বিন্দু সম্পদৰ অসম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ; ওপৰৰ বিন্দু সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ; বাহিৰৰ বিন্দু অসম্ভৱ। (৪) সম্পদ বৃদ্ধি বা প্ৰযুক্তিৰ উন্নতি হ’লে PPF সোঁফালে স্থানান্তৰিত হয় — এইটোৱে অৰ্থনৈতিক বিকাশ সূচায়।
প্ৰশ্ন ২। সুযোগ ব্যয় (Opportunity Cost) কাক বোলে? উদাহৰণসহ বুজাই লিখা আৰু PPF-ৰ লগত ইয়াৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সুযোগ ব্যয় হৈছে এটা দ্ৰব্যৰ এক একক অতিৰিক্ত উৎপাদনৰ বাবে যি পৰিমাণৰ আন এটা দ্ৰব্য ত্যাগ কৰিব লগা হয়, সেই ত্যাগৰ পৰিমাণ। ই সম্পদ দুষ্প্ৰাপ্য হোৱাৰ ফলত ওলোৱা ধাৰণা।
উদাহৰণ: ওপৰৰ তালিকাত যেতিয়া অৰ্থব্যৱস্থাটোৱে B-ৰ পৰা C-লৈ যায়, ১ একক অতিৰিক্ত কাপোৰ পাবলৈ ৪ টন গম ত্যাগ কৰে — সুযোগ ব্যয় = ৪ টন। C-ৰ পৰা D-লৈ গ’লে সুযোগ ব্যয় = ৫ টন; D-ৰ পৰা E-লৈ = ৬ টন। অৰ্থাৎ অতিৰিক্ত কাপোৰ উৎপাদনৰ বাবে অধিকতৰ গম ত্যাগ কৰিব লাগে — এইটোৱেই সুযোগ ব্যয় বৃদ্ধি (increasing opportunity cost)।
PPF-ৰ লগত সম্পৰ্ক: PPF-ৰ ঢালেই (slope) সুযোগ ব্যয়। ঢাল = ΔY/ΔX। সুযোগ ব্যয় বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবেই PPF মূল-বিন্দুৰ ফালে অৱতল হয়। যদি সুযোগ ব্যয় ধ্ৰুৱক হ’লহেঁতেন, PPF এডাল সৰল ৰেখা হ’লহেঁতেন। সম্পদসমূহ সকলো দ্ৰব্যৰ উৎপাদনত সমানভাৱে দক্ষ নহয় বুলিয়েই সুযোগ ব্যয় বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ৩। ব্যষ্টিবাদী আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
| আধাৰ | ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি | সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি |
|---|---|---|
| অৰ্থ | ব্যক্তিগত এককৰ অধ্যয়ন | সামগ্ৰিক অৰ্থব্যৱস্থাৰ অধ্যয়ন |
| আন নাম | মূল্য তত্ত্ব (Price Theory) | আয় তত্ত্ব (Income Theory) |
| চলক | ব্যক্তিগত মূল্য, চাহিদা, যোগান | জাতীয় আয়, মুদ্ৰাস্ফীতি, নিয়োগ |
| পদ্ধতি | আংশিক ভাৰসাম্য | সাধাৰণ ভাৰসাম্য |
| উদ্দেশ্য | উৎপাদক/উপভোক্তাৰ ভাৰসাম্য | সামগ্ৰিক স্থিতিশীলতা/বিকাশ |
| প্ৰৱৰ্তক | আলফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল | জে. এম. কেইনছ্ (J.M. Keynes) |
| উদাহৰণ | চাহৰ মূল্য নিৰ্ণয় | দেশৰ GDP নিৰ্ণয় |
দুয়ো শাখা পৰস্পৰ পৰিপূৰক — ব্যষ্টি বিনা সমষ্টি অসম্পূৰ্ণ আৰু সমষ্টি বিনা ব্যষ্টিও অসম্পূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ৪। অৰ্থব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰীয় সমস্যাসমূহ আৰু সিহঁতৰ সমাধানৰ পদ্ধতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্থব্যৱস্থাৰ পাঁচটা কেন্দ্ৰীয় সমস্যা — (১) কি উৎপাদন কৰিব? সীমিত সম্পদেৰে কোন কোন দ্ৰব্য আৰু কিমান পৰিমাণ উৎপাদন কৰিব ই সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। যেনে — অধিক ভাত নে অধিক চাউল। (২) কেনেকৈ উৎপাদন কৰিব? উৎপাদনৰ পদ্ধতি — শ্ৰম-ঘন নে পুঁজি-ঘন। ভাৰতত শ্ৰম প্ৰচুৰ হোৱা বাবে শ্ৰম-ঘন পদ্ধতি উপযোগী। (৩) কাৰ বাবে উৎপাদন কৰিব? উৎপাদিত দ্ৰব্যৰ বণ্টন — ধনী, মধ্যবিত্ত, দৰিদ্ৰৰ মাজত কেনেদৰে ভাগ হ’ব। ই আয় বণ্টনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। (৪) সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কেনেদৰে কৰিব? সকলো উৎপাদন সম্পদৰ পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ। (৫) বিকাশ কেনেদৰে নিশ্চিত কৰিব? উৎপাদন ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ যোগেদি দীৰ্ঘকালীন বিকাশ। মুক্ত অৰ্থব্যৱস্থাত মূল্য-প্ৰক্ৰিয়াই, কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিতত চৰকাৰে আৰু মিশ্ৰিতত দুয়োৱে এই সমস্যাসমূহ সমাধান কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। অৰ্থনীতি অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব কি? এই অধ্যয়নৰ বাবে অৰ্থনীতিবিদসকলে কোন কোন উপাদান ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰঃ অৰ্থনীতি অধ্যয়নে আমাক দৈনন্দিন অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত উন্নতকৈ বুজিবলৈ সহায় কৰে — যেনে সঞ্চয়, খৰচ, মূল্যৰ পৰিৱৰ্তন আৰু চৰকাৰৰ নীতিৰ ফলাফল। ই দেশৰ বিকাশ, কাৰিকৰী পৰিৱৰ্তন, বেকাৰত্ব আৰু দৰিদ্ৰতাৰ সমস্যা সমাধানৰ পথ দেখুৱায়। নাগৰিক হিচাপে আমি বাজেট, কৰ-ব্যৱস্থা, মুদ্ৰাস্ফীতি আদিৰ ওপৰত স্পষ্ট ধাৰণা পাওঁ। অৰ্থনীতিবিদসকলে অধ্যয়নৰ বাবে — পৰিসংখ্যা, গণিত, লেখচিত্ৰ (graph), মডেল, অৰ্থ-পৰিসংখ্যা (econometrics), পৰীক্ষামূলক তথ্য আৰু ক্ষেত্ৰ-সমীক্ষা ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ সহায়ত তেওঁলোকে চাহিদা-যোগান, লাভ-সম্ভাৱনা, লেনদেন আদিৰ পূৰ্বানুমান দিয়ে। এই বিষয়ে চিন্তা কৰাটোৱেই “অৰ্থনৈতিক চিন্তা পদ্ধতি” — সীমিত সম্পদৰ বিকল্প ব্যৱহাৰৰ যুক্তি।
প্ৰশ্ন ৬। অৰ্থব্যৱস্থাৰ তিনিটা প্ৰকাৰ — কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত, মুক্ত বজাৰ আৰু মিশ্ৰিত — বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (১) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত অৰ্থব্যৱস্থা (Centrally Planned Economy): ইয়াত চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষই কি, কেনেকৈ আৰু কাৰ বাবে উৎপাদন কৰিব সকলো সিদ্ধান্ত লয়। ব্যক্তিগত সম্পত্তি কম, আয় বণ্টন তুলনামূলকভাৱে সমান। বহিৰ্গামী উদাহৰণ — পূৰ্বৰ ছ’ভিয়েট ইউনিয়ন, উত্তৰ কোৰিয়া। সুবিধা — সম্পদ অপচয় কম, সমান বণ্টন। অসুবিধা — দক্ষতা কম, প্ৰৰোচনাৰ অভাৱ।
(২) মুক্ত বজাৰ অৰ্থব্যৱস্থা (Market Economy): ইয়াত মূল্য-প্ৰক্ৰিয়া বা “অদৃশ্য হাত” (Adam Smith-ৰ ধাৰণা)-ৰ যোগেদি ব্যক্তিগত খণ্ডই সিদ্ধান্ত লয়। চৰকাৰৰ ভূমিকা সীমিত। উদাহৰণ — আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ। সুবিধা — দক্ষতা, উদ্ভাৱন। অসুবিধা — অসমতা, একচেতিয়াৰ সমস্যা।
(৩) মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা (Mixed Economy): চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড দুয়োৱে সক্ৰিয়। ভাৰত ইয়াৰ প্ৰকৃষ্ট উদাহৰণ — সাৰ্বজনীন খণ্ডই কৌশলগত উদ্যোগ চলায়, ব্যক্তিগতে অন্যান্য খণ্ড। সুবিধা — দুয়ো ব্যৱস্থাৰ ভাল দিশ পোৱা যায়। অসুবিধা — কেতিয়াবা চৰকাৰী অপচয় হয়।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। “Wealth of Nations” গ্ৰন্থখন কোন চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ১৭৭০ (খ) ১৭৭৬ (গ) ১৮৯০ (ঘ) ১৯৩২
উত্তৰঃ (খ) ১৭৭৬
প্ৰশ্ন ২। অৰ্থনীতিৰ “দুষ্প্ৰাপ্যতা” সংজ্ঞা কোনে দিছিল?
(ক) আদম স্মিথ (খ) মাৰ্শ্বাল (গ) লায়নেল ৰবিন্স (ঘ) কেইনছ্
উত্তৰঃ (গ) লায়নেল ৰবিন্স
প্ৰশ্ন ৩। “Micro” আৰু “Macro” শব্দ দুটাৰ ব্যৱহাৰ প্ৰথমে কোনে কৰিছিল?
(ক) মাৰ্শ্বাল (খ) কেইনছ্ (গ) ৰবিন্স (ঘ) ৰাগনাৰ ফ্ৰিচ
উত্তৰঃ (ঘ) ৰাগনাৰ ফ্ৰিচ
প্ৰশ্ন ৪। ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিক আন কি নামেৰে জনা যায়?
(ক) আয় তত্ত্ব (খ) মূল্য তত্ত্ব (গ) ৰাজস্ব তত্ত্ব (ঘ) মুদ্ৰা তত্ত্ব
উত্তৰঃ (খ) মূল্য তত্ত্ব
প্ৰশ্ন ৫। PPF মূল-বিন্দুৰ ফালে কেনে?
(ক) উত্তল (খ) অৱতল (গ) সৰল ৰেখা (ঘ) উলম্ব
উত্তৰঃ (খ) অৱতল
প্ৰশ্ন ৬। “মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ ৬%” — এইটো কি প্ৰকাৰৰ উক্তি?
(ক) নৰ্মেটিভ (খ) ধনাত্মক (গ) ব্যষ্টি (ঘ) সমষ্টি
উত্তৰঃ (খ) ধনাত্মক
প্ৰশ্ন ৭। ভাৰত কোন ধৰণৰ অৰ্থব্যৱস্থা?
(ক) মুক্ত বজাৰ (খ) কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত (গ) মিশ্ৰিত (ঘ) পৰম্পৰাগত
উত্তৰঃ (গ) মিশ্ৰিত
প্ৰশ্ন ৮। “অদৃশ্য হাত” (Invisible Hand) ধাৰণাৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) মাৰ্শ্বাল (খ) কেইনছ্ (গ) আদম স্মিথ (ঘ) ৰবিন্স
উত্তৰঃ (গ) আদম স্মিথ
প্ৰশ্ন ৯। PPF বাহিৰৰ বিন্দুটো কি বুজায়?
(ক) সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ (খ) অসম্ভৱ (গ) অসম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ (ঘ) ভাৰসাম্য
উত্তৰঃ (খ) অসম্ভৱ
প্ৰশ্ন ১০। সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে কাক জনা যায়?
(ক) আদম স্মিথ (খ) ৰবিন্স (গ) মাৰ্শ্বাল (ঘ) জে. এম. কেইনছ্
উত্তৰঃ (ঘ) জে. এম. কেইনছ্
প্ৰশ্ন ১১। তলৰ কোনটো সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতিৰ চলক?
(ক) এজন উপভোক্তাৰ চাহিদা (খ) এটা ফাৰ্মৰ যোগান (গ) দেশৰ জাতীয় আয় (ঘ) এটা দ্ৰব্যৰ মূল্য
উত্তৰঃ (গ) দেশৰ জাতীয় আয়
প্ৰশ্ন ১২। অৰ্থনীতি এক ___ বিজ্ঞান।
(ক) প্ৰাকৃতিক (খ) সমাজ (গ) গাণিতিক (ঘ) জৈৱিক
উত্তৰঃ (খ) সমাজ
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। “Wealth of Nations”-ৰ লেখক হ’ল __________। উত্তৰঃ আদম স্মিথ।
২। অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ মূল কাৰণ হৈছে __________। উত্তৰঃ দুষ্প্ৰাপ্যতা।
৩। PPF মূল-বিন্দুৰ ফালে __________। উত্তৰঃ অৱতল।
৪। “কি হোৱা উচিত” — এই প্ৰশ্ন __________ অৰ্থনীতিৰ। উত্তৰঃ নৰ্মেটিভ।
৫। ভাৰত এক __________ অৰ্থব্যৱস্থা। উত্তৰঃ মিশ্ৰিত।
৬। “ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি”-ৰ ইংৰাজী হ’ল __________। উত্তৰঃ Microeconomics।
৭। অৰ্থনীতিৰ “কল্যাণ-আধাৰিত” সংজ্ঞা __________ এ দিছিল। উত্তৰঃ আলফ্ৰেড মাৰ্শ্বাল।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা (True/False)
১। ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতিয়ে গোটেই অৰ্থব্যৱস্থা অধ্যয়ন কৰে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
২। ৰাগনাৰ ফ্ৰিচে “Micro” আৰু “Macro” শব্দ ১৯৩৩ চনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৩। PPF-ৰ ভিতৰৰ বিন্দু সম্পদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ সূচায়। উত্তৰঃ অশুদ্ধ।
৪। সুযোগ ব্যয়েই PPF-ৰ ঢাল। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ মূলতঃ মুক্ত বজাৰ অৰ্থব্যৱস্থা। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। অৰ্থনীতিৰ “ধন-সম্পদ” সংজ্ঞা ৰবিন্সে দিছিল। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (এইটো আদম স্মিথৰ সংজ্ঞা।)
৭। দুষ্প্ৰাপ্যতা থাকিলেহে অৰ্থনৈতিক সমস্যা সৃষ্টি হয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| অৰ্থনীতি | Economics | সীমিত সম্পদৰ যোগেদি অভাৱ পূৰণৰ অধ্যয়ন |
| ব্যষ্টিবাদী অৰ্থনীতি | Microeconomics | ব্যক্তিগত এককৰ আচৰণ অধ্যয়ন |
| সমষ্টিবাদী অৰ্থনীতি | Macroeconomics | সামগ্ৰিক অৰ্থব্যৱস্থাৰ অধ্যয়ন |
| দুষ্প্ৰাপ্যতা | Scarcity | অভাৱৰ তুলনাত সম্পদৰ ঘাটি |
| কেন্দ্ৰীয় সমস্যা | Central Problems | কি, কেনেকৈ, কাৰ বাবে উৎপাদন আদি |
| উৎপাদন সম্ভাৱনা সীমা | Production Possibility Frontier (PPF) | দুটা দ্ৰব্যৰ সম্ভাৱ্য সংযোগ দেখুউৱা ৰেখা |
| সুযোগ ব্যয় | Opportunity Cost | এটা পাবলৈ আনটো ত্যাগৰ পৰিমাণ |
| ধনাত্মক অৰ্থনীতি | Positive Economics | “কি আছে” তাৰ বৰ্ণনা |
| নৰ্মেটিভ অৰ্থনীতি | Normative Economics | “কি হোৱা উচিত” তাৰ বিচাৰ |
| কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পিত অৰ্থব্যৱস্থা | Centrally Planned Economy | চৰকাৰ-নিয়ন্ত্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা |
| মুক্ত বজাৰ অৰ্থব্যৱস্থা | Market Economy | মূল্য-প্ৰক্ৰিয়া-চালিত অৰ্থব্যৱস্থা |
| মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা | Mixed Economy | চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সংমিশ্ৰণ |
| সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ | Fuller Utilization | সকলো সম্পদৰ পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ |
| অৰ্থনৈতিক বিকাশ | Economic Growth | উৎপাদন ক্ষমতা বৃদ্ধি |
| অদৃশ্য হাত | Invisible Hand | মূল্য-প্ৰক্ৰিয়াৰ আদম স্মিথীয় ধাৰণা |
HSLC Guru-ৰ লগত থাকি ASSEB Class 11 Economics-ৰ আন আন অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰো অধ্যয়ন কৰক। শুভেচ্ছা!