ৰিডক্স বিক্ৰিয়া
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই অধ্যায়ত আমি ASSEB-ৰ Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অষ্টম অধ্যায় ৰিডক্স বিক্ৰিয়া (Redox Reactions) বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচনৰ ক্লাছিকেল ধাৰণা, ইলেকট্ৰন স্থানান্তৰ ধাৰণা, অক্সিডেচন সংখ্যা, ৰিডক্স বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ, সমীকৰণ ভাৰসাম্য কৰাৰ পদ্ধতি, ইলেকট্ৰোডিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণীৰ ক্ৰম এই সকলোৰে এক সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন এই পৃষ্ঠাত পোৱা যাব।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
ক্লাছিকেল ধাৰণা: ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ লগত অক্সিজেন যোগ হোৱা বা হাইড্ৰজেন আঁতৰোৱা প্ৰক্ৰিয়াক অক্সিডেচন (Oxidation) বোলে। যেনে — 2Mg + O₂ → 2MgO ; H₂S + Cl₂ → 2HCl + S । ইয়াৰ বিপৰীতে কোনো পদাৰ্থৰ পৰা অক্সিজেন আঁতৰোৱা বা হাইড্ৰজেন যোগ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ৰিডাকচন (Reduction) বোলে। যেনে — CuO + H₂ → Cu + H₂O ; Cl₂ + H₂ → 2HCl । অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচন সদায় একেলগে ঘটে; এই প্ৰকাৰৰ বিক্ৰিয়াকেই ৰিডক্স বিক্ৰিয়া বোলে। যিয়ে অক্সিডেচন ঘটায় তাক অক্সিডাইজিং এজেন্ট আৰু যিয়ে ৰিডাকচন ঘটায় তাক ৰিডিউচিং এজেন্ট বোলে।
ইলেকট্ৰন স্থানান্তৰ ধাৰণা: আধুনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা — ইলেকট্ৰন হেৰুওৱাটোক অক্সিডেচন আৰু ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰাটোক ৰিডাকচন বোলে। যেনে — Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ (অক্সিডেচন) আৰু Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (ৰিডাকচন)। মুঠ বিক্ৰিয়াঃ Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu। ইয়াত Zn-এ ইলেকট্ৰন এৰি দিয়ে আৰু Cu²⁺-এ ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰে।
অক্সিডেচন সংখ্যা (Oxidation Number): এজন আয়ন বা পৰমাণুৱে অণু এটাত বহন কৰা প্ৰকৃত বা কাল্পনিক চাৰ্জক অক্সিডেচন সংখ্যা বোলে। মূল নিয়ম — (i) মুক্ত মৌলৰ অক্সিডেচন সংখ্যা শূন্য, (ii) মনোএটমিক আয়নৰ চাৰ্জেই ইয়াৰ অক্সিডেচন সংখ্যা, (iii) যৌগত অক্সিজেনৰ অক্সিডেচন সংখ্যা সাধাৰণতে −2 (পাৰক্সাইডত −1, OF₂-ত +2), (iv) হাইড্ৰজেনৰ +1 (ধাতু হাইড্ৰাইডত −1), (v) ফ্লুৰিনৰ সদায় −1, (vi) নিৰপেক্ষ অণুৰ মুঠ অক্সিডেচন সংখ্যা শূন্য আৰু আয়নৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ চাৰ্জৰ সমান।
প্ৰকাৰ আৰু ভাৰসাম্য: ৰিডক্স বিক্ৰিয়া চাৰি প্ৰকাৰৰ — সংযোজন (Combination), বিয়োজন (Decomposition), স্থানচ্যুতি (Displacement) আৰু অসমানুপাতন (Disproportionation)। সমীকৰণ ভাৰসাম্য কৰাৰ দুটা পদ্ধতি আছে — অক্সিডেচন সংখ্যা পদ্ধতি আৰু অৰ্ধ-বিক্ৰিয়া (আয়ন-ইলেকট্ৰন) পদ্ধতি। ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষত অক্সিডেচন এনোডত আৰু ৰিডাকচন কেথোডত হয়। প্ৰামাণিক ইলেকট্ৰোড বিভৱ (E°)-ৰ ক্ৰম অনুসৰি সজোৱা টেবুলক ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণী বোলে; H₂/H⁺-ৰ E° = 0.00 V লোৱা হয়। কোষৰ EMF — $E^\circ_{\text{cell}} = E^\circ_{\text{cathode}} – E^\circ_{\text{anode}}$। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ — ধাতু নিষ্কাশন, বেটাৰী নিৰ্মাণ, সংক্ষাৰণ ৰোধ, জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া, ব্লীচিং আৰু ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল সংশ্লেষণত।
Summary (English)
Redox reactions involve simultaneous oxidation and reduction. The classical concept defines oxidation as addition of oxygen or removal of hydrogen, and reduction as the opposite. The modern electron-transfer concept defines oxidation as loss of electrons and reduction as gain of electrons (mnemonic: OIL RIG). The species that is reduced acts as oxidizing agent, while the species that is oxidized acts as reducing agent. Oxidation number is the apparent charge an atom holds in a molecule, assigned using fixed rules. Redox reactions are classified as combination, decomposition, displacement (metal-metal or metal-hydrogen), and disproportionation, where one species is simultaneously oxidized and reduced. Balancing of redox equations is done by oxidation-number method or by the half-reaction (ion-electron) method. In an electrochemical cell, oxidation occurs at the anode and reduction at the cathode; the standard cell EMF is $E^\circ_{\text{cell}} = E^\circ_{\text{cathode}} – E^\circ_{\text{anode}}$. The electrochemical series arranges electrodes in increasing order of reduction potential and predicts spontaneity, displacement and corrosion behaviour.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। ৰিডক্স বিক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যিবোৰ বিক্ৰিয়াত অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচন একেলগে সংঘটিত হয়, সেই বিক্ৰিয়াসমূহকে ৰিডক্স বিক্ৰিয়া বোলে।
প্ৰশ্ন ২। অক্সিডেচন সংখ্যা কাক বোলে?
উত্তৰ: এটা পৰমাণুৱে অণু বা আয়ন এটাত বহন কৰা প্ৰকৃত বা কাল্পনিক চাৰ্জক ইয়াৰ অক্সিডেচন সংখ্যা বোলে।
প্ৰশ্ন ৩। OIL RIG-ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: Oxidation Is Loss (of electrons), Reduction Is Gain (of electrons) — অৰ্থাৎ ইলেকট্ৰন হেৰুৱা = অক্সিডেচন, ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ = ৰিডাকচন।
প্ৰশ্ন ৪। অক্সিডাইজিং এজেন্ট কাক বোলে?
উত্তৰ: যি পদাৰ্থই বিক্ৰিয়াত আন এক পদাৰ্থক অক্সিডাইজ কৰে আৰু নিজে ৰিডিউচ হয় (ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰে), তাকেই অক্সিডাইজিং এজেন্ট বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। মুক্ত মৌলৰ অক্সিডেচন সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: মুক্ত মৌলৰ অক্সিডেচন সংখ্যা সদায় শূন্য (0)।
প্ৰশ্ন ৬। H₂SO₄-ত গন্ধকৰ অক্সিডেচন সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: +6।
প্ৰশ্ন ৭। অসমানুপাতন বিক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰ: যি ৰিডক্স বিক্ৰিয়াত একেটা মৌলে একেলগে অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচন দুয়োটা ঘটায়, তাকেই অসমানুপাতন (Disproportionation) বিক্ৰিয়া বোলে।
প্ৰশ্ন ৮। প্ৰামাণিক হাইড্ৰজেন ইলেকট্ৰোডৰ E° কিমান?
উত্তৰ: 0.00 V (শূন্য ভোল্ট) ধৰি লোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষত অক্সিডেচন কোন ইলেকট্ৰোডত হয়?
উত্তৰ: এনোড (Anode)-ত অক্সিডেচন হয় আৰু কেথোড (Cathode)-ত ৰিডাকচন হয়।
প্ৰশ্ন ১০। KMnO₄-ত মেংগেনিজৰ অক্সিডেচন সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: +7।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচনৰ ক্লাছিকেল আৰু আধুনিক সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰ: ক্লাছিকেলঃ অক্সিজেন যোগ বা হাইড্ৰজেন আঁতৰোৱাক অক্সিডেচন আৰু ইয়াৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়াক ৰিডাকচন বোলে। আধুনিকঃ ইলেকট্ৰন হেৰুওৱাক অক্সিডেচন আৰু ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰাক ৰিডাকচন বোলে। উদাহৰণ — Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ (অক্সিডেচন), Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (ৰিডাকচন)।
প্ৰশ্ন ২। K₂Cr₂O₇-ত ক্ৰোমিয়ামৰ অক্সিডেচন সংখ্যা নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: ধৰোঁ Cr-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা x। 2(+1) + 2x + 7(−2) = 0 ⇒ 2 + 2x − 14 = 0 ⇒ 2x = 12 ⇒ x = +6। সেয়ে K₂Cr₂O₇-ত Cr-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা +6।
প্ৰশ্ন ৩। অক্সিডাইজিং আৰু ৰিডিউচিং এজেন্টৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: অক্সিডাইজিং এজেন্টে ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰি আনক অক্সিডাইজ কৰে আৰু নিজে ৰিডিউচ হয় (যেনে — KMnO₄, K₂Cr₂O₇, O₂)। ৰিডিউচিং এজেন্টে ইলেকট্ৰন এৰি দি আনক ৰিডিউচ কৰে আৰু নিজে অক্সিডাইজ হয় (যেনে — H₂, Na, Zn, CO)।
প্ৰশ্ন ৪। অসমানুপাতন বিক্ৰিয়াৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: 2H₂O₂ → 2H₂O + O₂। ইয়াত O-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা −1ৰ পৰা H₂O-ত −2 (ৰিডাকচন) আৰু O₂-ত 0 (অক্সিডেচন) লৈ পৰিৱৰ্তন হয়। আন উদাহৰণ — 3Cl₂ + 6NaOH → 5NaCl + NaClO₃ + 3H₂O।
প্ৰশ্ন ৫। ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণী বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ এটা উপযোগ লিখা।
উত্তৰ: ইলেকট্ৰোডসমূহক ইহঁতৰ প্ৰামাণিক ৰিডাকচন বিভৱৰ (E°) মান অনুসৰি ক্ৰমান্বয়ে সজাই থোৱা টেবুলকেই ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণী বোলে। উপযোগ — ইয়াৰ সহায়ত কোনো ধাতুৱে আনৰ পৰা স্থানচ্যুতি ঘটাব পাৰে নে নাই, কোষৰ EMF ধনাত্মক হ’ব নে ঋণাত্মক, এই সকলো ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৬। স্থানচ্যুতি বিক্ৰিয়া কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বিক্ৰিয়াত যেতিয়া এটা মৌলে আন এক যৌগৰ পৰা আন এক মৌলক স্থানচ্যুত কৰে, তাকেই স্থানচ্যুতি বিক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণ — Zn + CuSO₄ → ZnSO₄ + Cu (ধাতু-ধাতু), Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ (ধাতু-হাইড্ৰজেন)।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। অক্সিডেচন সংখ্যা পদ্ধতিৰে তলৰ বিক্ৰিয়াটো ভাৰসাম্য কৰা — Cu + HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + NO + H₂O।
উত্তৰ: Cu-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা 0 → +2 (পৰিৱৰ্তন +2)। N-ৰ +5 → +2 (পৰিৱৰ্তন −3)। ইলেকট্ৰন সমান কৰিবলৈ Cu-ক 3 আৰু N-ক 2 গুণাঃ 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O। ইয়াত 6টা NO₃⁻ লৱণত ৰয় আৰু 2টা NO হৈ আঁতৰে; H আৰু O সংখ্যা মিলে।
প্ৰশ্ন ২। অৰ্ধ-বিক্ৰিয়া পদ্ধতিৰে তলৰ এচিডিক মাধ্যমৰ বিক্ৰিয়াটো ভাৰসাম্য কৰা — MnO₄⁻ + Fe²⁺ → Mn²⁺ + Fe³⁺।
উত্তৰ: অৰ্ধ-বিক্ৰিয়াসমূহঃ Fe²⁺ → Fe³⁺ + e⁻ ; MnO₄⁻ + 8H⁺ + 5e⁻ → Mn²⁺ + 4H₂O। ইলেকট্ৰন সমান কৰিবলৈ প্ৰথম অৰ্ধ-বিক্ৰিয়াক 5 গুণাঃ 5Fe²⁺ → 5Fe³⁺ + 5e⁻। দুয়োটা যোগ কৰিলে — MnO₄⁻ + 5Fe²⁺ + 8H⁺ → Mn²⁺ + 5Fe³⁺ + 4H₂O। চাৰ্জ আৰু পৰমাণু দুয়ো সমান।
প্ৰশ্ন ৩। ক্ষাৰীয় মাধ্যমত ভাৰসাম্য কৰা — MnO₄⁻ + I⁻ → MnO₂ + I₂।
উত্তৰ: অৰ্ধ-বিক্ৰিয়াঃ MnO₄⁻ + 2H₂O + 3e⁻ → MnO₂ + 4OH⁻ ; 2I⁻ → I₂ + 2e⁻। ইলেকট্ৰন সমান কৰিবলৈ — প্ৰথমটোক 2 আৰু দ্বিতীয়টোক 3 গুণাঃ 2MnO₄⁻ + 4H₂O + 6e⁻ → 2MnO₂ + 8OH⁻ ; 6I⁻ → 3I₂ + 6e⁻। যোগ কৰিলে — 2MnO₄⁻ + 6I⁻ + 4H₂O → 2MnO₂ + 3I₂ + 8OH⁻।
প্ৰশ্ন ৪। ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষৰ গঠন আৰু কাৰ্য পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা। ডেনিয়েল কোষৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষত স্বতঃস্ফূৰ্ত ৰিডক্স বিক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে বৈদ্যুতিক শক্তি উৎপন্ন কৰা হয়। ই দুটা অৰ্ধ-কোষেৰে গঠিত — এনোড (অক্সিডেচন) আৰু কেথোড (ৰিডাকচন)। দুয়োটাক লৱণ-সেতু (Salt Bridge)-ৰ দ্বাৰা সংযোগ কৰা হয় যিয়ে চাৰ্জ ভাৰসাম্য ৰাখে। ডেনিয়েল কোষঃ Zn(s)|ZnSO₄(aq)||CuSO₄(aq)|Cu(s)। এনোডত Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ আৰু কেথোডত Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu। মুঠ বিক্ৰিয়া — Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu। কোষৰ EMF — $E^\circ_{\text{cell}} = E^\circ_{\text{cathode}} – E^\circ_{\text{anode}}$ = 0.34 − (−0.76) = 1.10 V।
প্ৰশ্ন ৫। ৰিডক্স বিক্ৰিয়াৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: (i) সংযোজন: 2Mg + O₂ → 2MgO; H₂ + Cl₂ → 2HCl। (ii) বিয়োজন: 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂; 2H₂O → 2H₂ + O₂। (iii) স্থানচ্যুতি: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu (ধাতু), Cl₂ + 2KI → 2KCl + I₂ (অধাতু)। (iv) অসমানুপাতন: 2H₂O₂ → 2H₂O + O₂; Cl₂ + 2OH⁻ → Cl⁻ + ClO⁻ + H₂O। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে অক্সিডেচন সংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন স্পষ্ট।
প্ৰশ্ন ৬। ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণীৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োগসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণী (Electrochemical Series) ধাতুৰ ৰিডিউচিং প্ৰৱৃত্তি অনুসৰি সজোৱা টেবুল। ইয়াৰ গুৰুত্ব ও প্ৰয়োগ — (i) ধাতুসমূহৰ ক্ৰিয়াশীলতা নিৰ্ণয়; ওপৰৰ ধাতুৱে তলৰটোক স্থানচ্যুত কৰিব পাৰে। (ii) কোষৰ EMF গণনা — $E^\circ_{\text{cell}} = E^\circ_{\text{cathode}} – E^\circ_{\text{anode}}$। (iii) বিক্ৰিয়াৰ স্বতঃস্ফূৰ্ততা নিৰ্ধাৰণ; ধনাত্মক EMF মানে স্বতঃস্ফূৰ্ত। (iv) তেজাবৰ পৰা H₂ মুক্ত কৰিব পৰা ধাতু চিনাক্ত কৰা। (v) সংক্ষাৰণ আৰু ধাতু সুৰক্ষা পৰিকল্পনাত সহায়। (vi) বেটাৰী আৰু ইলেক্ট্ৰোলাইটিক ছেলৰ ডিজাইনত প্ৰয়োগ।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQs)
১। ইলেকট্ৰন হেৰুওৱা প্ৰক্ৰিয়াক কয় —
(A) ৰিডাকচন (B) অক্সিডেচন (C) নিউট্ৰেলাইজেচন (D) হাইড্ৰোলাইছিছ
উত্তৰ: (B) অক্সিডেচন।
২। KMnO₄-ত Mn-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা —
(A) +2 (B) +4 (C) +6 (D) +7
উত্তৰ: (D) +7।
৩। প্ৰামাণিক হাইড্ৰজেন ইলেকট্ৰোডৰ E° —
(A) +0.34 V (B) 0.00 V (C) −0.76 V (D) +1.10 V
উত্তৰ: (B) 0.00 V।
৪। 2H₂O₂ → 2H₂O + O₂ — এইটো কেনে বিক্ৰিয়া?
(A) সংযোজন (B) বিয়োজন (C) অসমানুপাতন (D) স্থানচ্যুতি
উত্তৰ: (C) অসমানুপাতন।
৫। NaH-ত H-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা —
(A) +1 (B) −1 (C) 0 (D) +2
উত্তৰ: (B) −1।
৬। ডেনিয়েল কোষৰ EMF —
(A) 0.34 V (B) 0.76 V (C) 1.10 V (D) 2.0 V
উত্তৰ: (C) 1.10 V।
৭। অক্সিডাইজিং এজেন্ট হ’ল —
(A) Zn (B) Na (C) KMnO₄ (D) H₂
উত্তৰ: (C) KMnO₄।
৮। OF₂-ত O-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা —
(A) −2 (B) −1 (C) +1 (D) +2
উত্তৰ: (D) +2।
৯। ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষত অক্সিডেচন হয় —
(A) কেথোডত (B) এনোডত (C) লৱণ-সেতুত (D) ইলেকট্ৰোলাইটত
উত্তৰ: (B) এনোডত।
১০। F-ৰ অক্সিডেচন সংখ্যা সদায় —
(A) 0 (B) +1 (C) −1 (D) +7
উত্তৰ: (C) −1।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the blanks)
১। ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক ____ বোলে। (ৰিডাকচন)
২। মুক্ত মৌলৰ অক্সিডেচন সংখ্যা ____ । (শূন্য / 0)
৩। ডেনিয়েল কোষৰ EMF ____ V। (1.10)
৪। H₂SO₄-ত গন্ধকৰ অক্সিডেচন সংখ্যা ____ । (+6)
৫। ____ এজেন্টে ইলেকট্ৰন এৰি দিয়ে। (ৰিডিউচিং)
সঁচা/মিছা (True / False)
১। অক্সিডেচন আৰু ৰিডাকচন সদায় একেলগে ঘটে। (সঁচা)
২। অসমানুপাতন বিক্ৰিয়াত একেটা মৌলেই অক্সিডাইজ আৰু ৰিডিউচ দুয়ো হয়। (সঁচা)
৩। OF₂-ত অক্সিজেনৰ অক্সিডেচন সংখ্যা −2। (মিছা — +2)
৪। কেথোডত অক্সিডেচন হয়। (মিছা — কেথোডত ৰিডাকচন)
৫। ইলেকট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণীত হাইড্ৰজেনৰ E° = 0.00 V। (সঁচা)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Redox Reaction | ৰিডক্স বিক্ৰিয়া |
| Oxidation | অক্সিডেচন |
| Reduction | ৰিডাকচন |
| Oxidation Number | অক্সিডেচন সংখ্যা |
| Oxidizing Agent | অক্সিডাইজিং এজেন্ট |
| Reducing Agent | ৰিডিউচিং এজেন্ট |
| Electron Transfer | ইলেকট্ৰন স্থানান্তৰ |
| Combination | সংযোজন |
| Decomposition | বিয়োজন |
| Displacement | স্থানচ্যুতি |
| Disproportionation | অসমানুপাতন |
| Half Reaction | অৰ্ধ-বিক্ৰিয়া |
| Ion-Electron Method | আয়ন-ইলেকট্ৰন পদ্ধতি |
| Electrochemical Cell | ইলেকট্ৰোকেমিকেল কোষ |
| Anode | এনোড |
| Cathode | কেথোড |
| Salt Bridge | লৱণ-সেতু |
| Standard Electrode Potential | প্ৰামাণিক ইলেকট্ৰোড বিভৱ |
| Electrochemical Series | ইলেক্ট্ৰোকেমিকেল শ্ৰেণী |
| EMF (Electromotive Force) | ইলেকট্ৰোমোটিভ বল |
| Daniell Cell | ডেনিয়েল কোষ |
| Standard Hydrogen Electrode | প্ৰামাণিক হাইড্ৰজেন ইলেকট্ৰোড |
| Spontaneous | স্বতঃস্ফূৰ্ত |
| Acidic Medium | এচিডিক মাধ্যম |
| Alkaline Medium | ক্ষাৰীয় মাধ্যম |
| Free Element | মুক্ত মৌল |
| Peroxide | পাৰক্সাইড |
| Hydride | হাইড্ৰাইড |
| Charge Balance | চাৰ্জ ভাৰসাম্য |
| Reaction Equation | বিক্ৰিয়া সমীকৰণ |