সাম্যাৱস্থা
HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ সপ্তম অধ্যায় সাম্যাৱস্থা (Equilibrium)ৰ বিষয়ে অসমীয়া মাধ্যমত সম্পূৰ্ণ আলোচনা কৰিম। ভৌতিক সাম্যাৱস্থা, ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা, ভৰ-ক্ৰিয়াৰ সূত্ৰ, সাম্যাৱস্থা ধ্ৰুৱক $K_c$ আৰু $K_p$, লে শ্বাটেলিয়াৰৰ নীতি, আম্ল-ক্ষাৰ সাম্যাৱস্থা, pH, বাফাৰ আৰু দ্ৰৱ্যতা গুণফল $K_{sp}$ৰ লগতে সংখ্যাগত সমস্যাৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা পাব। ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ, MCQ আৰু সূত্ৰৰ তালিকা এই পাঠত সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
ভৌতিক সাম্যাৱস্থা (Physical Equilibrium): এক বদ্ধ পাত্ৰত যেতিয়া দুটা পৰ্যায়ৰ মাজত পৰিবৰ্তন উভয়মুখী হয় আৰু পূৰ্বমুখী আৰু পশ্চাৎমুখী গতিৰ হাৰ সমান হয়, তেতিয়া সাম্যাৱস্থা স্থাপন হয়। যেনে — তৰল-বাষ্প সাম্যাৱস্থাত $H_2O(l) \rightleftharpoons H_2O(g)$, কঠিন-তৰল সাম্যাৱস্থাত $H_2O(s) \rightleftharpoons H_2O(l)$, আৰু গেছ-দ্ৰৱণ সাম্যাৱস্থাত $CO_2(g) \rightleftharpoons CO_2$ (in solution)। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতা আৰু চাপত গতিশীল সাম্যাৱস্থা স্থাপিত হয়।
ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা (Chemical Equilibrium): উভয়মুখী বিক্ৰিয়াত পূৰ্বমুখী আৰু পশ্চাৎমুখী হাৰ সমান হোৱা অৱস্থাক ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা বোলে। ই গতিশীল (dynamic) প্ৰকৃতিৰ। ভৰ-ক্ৰিয়াৰ সূত্ৰ অনুসৰি, $aA + bB \rightleftharpoons cC + dD$ বিক্ৰিয়াৰ বাবে সাম্যাৱস্থা ধ্ৰুৱক $K_c$ আৰু গেছীয় বিক্ৰিয়াৰ বাবে $K_p$ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিক্ৰিয়া ভাগফল $Q$-ৰ মূল্যৰ লগত $K$-ৰ তুলনা কৰি বিক্ৰিয়াৰ দিশ অনুমান কৰিব পাৰি — যদি $Q < K$ পূৰ্বমুখী, $Q > K$ পশ্চাৎমুখী, $Q = K$ সাম্যাৱস্থা।
লে শ্বাটেলিয়াৰৰ নীতি: সাম্যাৱস্থাত থকা এক প্ৰক্ৰিয়াত ঘনত্ব, চাপ বা উষ্ণতাৰ পৰিবৰ্তন কৰিলে সাম্যাৱস্থা সেই পৰিবৰ্তনৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰাৰ দিশত স্থানান্তৰিত হয়। আয়নিক সাম্যাৱস্থাত আৰ্হেনিয়াছ, ব্ৰন্স্টেড-লৌৰী আৰু লুইছ এই তিনিটা আম্ল-ক্ষাৰ সংজ্ঞা মুখ্য। আৰ্হেনিয়াছ মতে আম্ল $H^+$ আৰু ক্ষাৰ $OH^-$ দিয়ে; ব্ৰন্স্টেড মতে আম্ল প্ৰটন দাতা, ক্ষাৰ প্ৰটন গ্ৰাহক; লুইছ মতে আম্ল ইলেক্ট্ৰন যোৰ গ্ৰাহক, ক্ষাৰ দাতা।
pH, $K_a$, $K_b$, $K_w$, বাফাৰ আৰু $K_{sp}$: জলীয় দ্ৰৱণৰ অম্লতা $pH = -\log_{10}[H^+]$-ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়। দুৰ্বল আম্ল-ক্ষাৰৰ আয়নন ধ্ৰুৱক $K_a$, $K_b$; পানীৰ আয়নন গুণফল $K_w = 10^{-14}$ (২৫°C-ত)। অস্টৱাল্ডৰ লঘুকৰণ নিয়মে দুৰ্বল ইলেক্ট্ৰোলাইটৰ বিয়োজন মাত্ৰা $\alpha$ৰ সৈতে $K_a$ৰ সম্বন্ধ দিয়ে। উমৈহতীয়া-আয়ন প্ৰভাৱ, বাফাৰ দ্ৰৱণ (Henderson-Hasselbalch সমীকৰণ) আৰু অল্প-দ্ৰৱনীয় লৱণৰ দ্ৰৱ্যতা গুণফল $K_{sp}$ এই পাঠৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
Summary (English)
This chapter explores the concept of equilibrium in physical and chemical systems. Physical equilibrium includes vapour-liquid, solid-liquid and gas-solution equilibria where two phases coexist in dynamic balance. Chemical equilibrium is reached in reversible reactions when forward and backward rates become equal; it is dynamic in nature. The law of mass action defines the equilibrium constant $K_c$ in terms of concentrations and $K_p$ in terms of partial pressures, related by $K_p = K_c (RT)^{\Delta n_g}$. The reaction quotient $Q$ predicts the direction of reaction. Le Chatelier’s principle explains how changes in concentration, pressure or temperature shift equilibrium. Ionic equilibrium covers Arrhenius, Brønsted-Lowry and Lewis concepts of acids and bases. Important topics include pH and pOH calculations, ionisation constants $K_a$ and $K_b$ with $K_a \cdot K_b = K_w$, Ostwald’s dilution law, the common-ion effect, buffer solutions described by the Henderson-Hasselbalch equation, and the solubility product $K_{sp}$ of sparingly soluble salts. Numerical applications include pH calculation of strong/weak acids, salts and buffers.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Question & Answer)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা কি?
উত্তৰ: উভয়মুখী বিক্ৰিয়াত পূৰ্বমুখী আৰু পশ্চাৎমুখী বিক্ৰিয়াৰ হাৰ সমান হোৱা অৱস্থাক ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: $K_p$ আৰু $K_c$ৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: $K_p = K_c (RT)^{\Delta n_g}$, য’ত $\Delta n_g$ গেছীয় উৎপাদ আৰু বিক্ৰিয়কৰ মলৰ পাৰ্থক্য।
প্ৰশ্ন ৩: pH কি?
উত্তৰ: দ্ৰৱণৰ হাইড্ৰোজেন আয়নৰ ঘনত্বৰ ঋণাত্মক সাধাৰণ লগ; অৰ্থাৎ $pH = -\log_{10}[H^+]$।
প্ৰশ্ন ৪: $K_w$ কি?
উত্তৰ: বিশুদ্ধ পানীৰ আয়নন গুণফল $K_w = [H^+][OH^-] = 10^{-14}$ (২৫°C-ত)।
প্ৰশ্ন ৫: ব্ৰন্স্টেড-লৌৰী মতে আম্ল কি?
উত্তৰ: প্ৰটন ($H^+$) দিব পৰা যৌগক ব্ৰন্স্টেড-লৌৰী আম্ল বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: লুইছ ক্ষাৰ কি?
উত্তৰ: ইলেক্ট্ৰন যোৰ দান কৰিব পৰা পদাৰ্থক লুইছ ক্ষাৰ বোলে। যেনে $NH_3$, $H_2O$।
প্ৰশ্ন ৭: বিক্ৰিয়া ভাগফল $Q$ কি?
উত্তৰ: বিক্ৰিয়াৰ যিকোনো সময়ত উৎপাদ আৰু বিক্ৰিয়কৰ ঘনত্বৰ অনুপাতক $Q$ বোলে। যদি $Q = K$, সাম্যাৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৮: বাফাৰ দ্ৰৱণ কি?
উত্তৰ: অলপ আম্ল বা ক্ষাৰ যোগ কৰিলেও যাৰ pH প্ৰায় অপৰিৱৰ্তিত থাকে, এনে দ্ৰৱণক বাফাৰ দ্ৰৱণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: দ্ৰৱ্যতা গুণফল $K_{sp}$ কি?
উত্তৰ: অল্প-দ্ৰৱনীয় লৱণৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱণত আয়নসমূহৰ ঘনত্বৰ গুণফলক $K_{sp}$ বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: উমৈহতীয়া-আয়ন প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: দুৰ্বল ইলেক্ট্ৰোলাইটৰ দ্ৰৱণত উমৈহতীয়া আয়ন থকা প্ৰবল ইলেক্ট্ৰোলাইট যোগ কৰিলে দুৰ্বল ইলেক্ট্ৰোলাইটৰ আয়নন কমি যোৱা ঘটনাক উমৈহতীয়া-আয়ন প্ৰভাৱ বোলে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১১: ভৌতিক সাম্যাৱস্থাৰ তিনিটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: (i) তৰল-বাষ্প: $H_2O(l) \rightleftharpoons H_2O(g)$ — বদ্ধ পাত্ৰত নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত। (ii) কঠিন-তৰল: $H_2O(s) \rightleftharpoons H_2O(l)$ — গলন বিন্দুত। (iii) গেছ-দ্ৰৱণ: $CO_2(g) \rightleftharpoons CO_2(aq)$ — চ’দা পানীত।
প্ৰশ্ন ১২: ভৰ-ক্ৰিয়াৰ সূত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এক ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ হাৰ বিক্ৰিয়কসমূহৰ ক্ৰিয়াশীল ভৰৰ গুণফলৰ সমানুপাতিক। বিক্ৰিয়া $aA + bB \rightleftharpoons cC + dD$-ৰ বাবে সাম্যাৱস্থা ধ্ৰুৱক —
$K_c = \frac{[C]^c[D]^d}{[A]^a[B]^b}$
প্ৰশ্ন ১৩: লে শ্বাটেলিয়াৰৰ নীতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: সাম্যাৱস্থাত থকা এক প্ৰক্ৰিয়াত ঘনত্ব, চাপ বা উষ্ণতা সলনি কৰিলে সাম্যাৱস্থা সেই পৰিবৰ্তনৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰাৰ দিশত স্থানান্তৰিত হয়। যেনে — $N_2 + 3H_2 \rightleftharpoons 2NH_3$ বিক্ৰিয়াত চাপ বঢ়ালে সাম্যাৱস্থা $NH_3$-ৰ ফালে ঢাল খায়।
প্ৰশ্ন ১৪: আৰ্হেনিয়াছ আম্ল-ক্ষাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: জলীয় দ্ৰৱণত $H^+$ আয়ন উৎপাদন কৰা পদাৰ্থ আম্ল আৰু $OH^-$ আয়ন উৎপাদন কৰা পদাৰ্থ ক্ষাৰ। যেনে $HCl \to H^+ + Cl^-$, $NaOH \to Na^+ + OH^-$।
প্ৰশ্ন ১৫: বাফাৰ দ্ৰৱণৰ দুটা প্ৰকাৰ লিখা।
উত্তৰ: (i) আম্লীয় বাফাৰ — দুৰ্বল আম্ল আৰু তাৰ লৱণৰ মিশ্ৰণ। যেনে $CH_3COOH + CH_3COONa$। (ii) ক্ষাৰীয় বাফাৰ — দুৰ্বল ক্ষাৰ আৰু তাৰ লৱণৰ মিশ্ৰণ। যেনে $NH_4OH + NH_4Cl$।
প্ৰশ্ন ১৬: অস্টৱাল্ডৰ লঘুকৰণ সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰ: দুৰ্বল ইলেক্ট্ৰোলাইটৰ বাবে যদি ঘনত্ব $c$ আৰু বিয়োজন মাত্ৰা $\alpha$, তেন্তে —
$K_a = \frac{c\alpha^2}{1-\alpha}$
প্ৰশ্ন ১৭: $K_a$ আৰু $K_b$ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক লিখা।
উত্তৰ: এক সংযুগ্ম আম্ল-ক্ষাৰ যোৰৰ বাবে —
$K_a \cdot K_b = K_w = 10^{-14}$ at 25°C
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১৮: $N_2(g) + 3H_2(g) \rightleftharpoons 2NH_3(g)$ বিক্ৰিয়াৰ বাবে $K_c$ আৰু $K_p$ৰ ৰাশিমালা লিখা আৰু $K_p$ৰ সৈতে $K_c$ৰ সম্পৰ্ক উলিওৱা।
উত্তৰ: ভৰ-ক্ৰিয়াৰ সূত্ৰ অনুসৰি —
$K_c = \frac{[C]^c[D]^d}{[A]^a[B]^b}$
এই বিক্ৰিয়াৰ বাবে $K_c = \frac{[NH_3]^2}{[N_2][H_2]^3}$ আৰু $K_p = \frac{p_{NH_3}^2}{p_{N_2} \cdot p_{H_2}^3}$।
$K_p = K_c (RT)^{\Delta n_g}$
ইয়াত $\Delta n_g = 2 – (1+3) = -2$, সেয়ে $K_p = K_c (RT)^{-2}$। অৰ্থাৎ চাপ বঢ়ালে $NH_3$ বেছিকৈ গঠন হ’ব। এই সম্পৰ্কৰ পৰাই হেবাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ অনুকূল চৰ্ত নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৯: $0.01 \, M$ HCl দ্ৰৱণৰ pH নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: HCl এক প্ৰবল আম্ল, সম্পূৰ্ণৰূপে আয়নিত হয়।
$[H^+] = 0.01 \, M = 10^{-2} \, M$
$pH = -\log_{10}[H^+]$
$pH = -\log(10^{-2}) = 2$
সেয়ে $0.01 \, M$ HCl দ্ৰৱণৰ pH = ২। এনেকৈ $pOH = 14 – 2 = 12$।
প্ৰশ্ন ২০: $0.1 \, M$ ছেচেটিক আম্ল ($K_a = 1.8 \times 10^{-5}$)-ৰ pH নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: অস্টৱাল্ডৰ সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি —
$K_a = \frac{c\alpha^2}{1-\alpha}$
যেহেতু $\alpha$ অতি কম, $1 – \alpha \approx 1$, সেয়ে $\alpha = \sqrt{K_a / c} = \sqrt{1.8 \times 10^{-5} / 0.1} = \sqrt{1.8 \times 10^{-4}} \approx 1.34 \times 10^{-2}$।
$[H^+] = c\alpha = 0.1 \times 1.34 \times 10^{-2} = 1.34 \times 10^{-3} \, M$
$pH = -\log(1.34 \times 10^{-3}) \approx 2.87$
প্ৰশ্ন ২১: $CH_3COOH$ ($0.1 \, M$) আৰু $CH_3COONa$ ($0.1 \, M$)-ৰ মিশ্ৰণৰ pH নিৰ্ণয় কৰা ($pK_a = 4.74$)।
উত্তৰ: এই হ’ল আম্লীয় বাফাৰ। হেণ্ডাৰছন-হেছেলবেলক সমীকৰণ —
$pH = pK_a + \log\frac{[A^-]}{[HA]}$
$pH = 4.74 + \log\frac{0.1}{0.1} = 4.74 + \log 1 = 4.74 + 0 = 4.74$
সেয়ে এই বাফাৰ দ্ৰৱণৰ pH = ৪.৭৪। ইয়াৰ pH অলপ আম্ল-ক্ষাৰ যোগ কৰিলেও বিশেষ সলনি নহ’ব।
প্ৰশ্ন ২২: $AgCl$-ৰ $K_{sp} = 1.6 \times 10^{-10}$ হ’লে ইয়াৰ দ্ৰৱ্যতা নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: $AgCl \rightleftharpoons Ag^+ + Cl^-$ —
$K_{sp} = [A^+][B^-]$
যদি দ্ৰৱ্যতা $s \, mol/L$, তেন্তে $[Ag^+] = [Cl^-] = s$, সেয়ে $K_{sp} = s^2$।
$s = \sqrt{1.6 \times 10^{-10}} = 1.26 \times 10^{-5} \, mol/L$
সেয়ে $AgCl$-ৰ দ্ৰৱ্যতা $1.26 \times 10^{-5} \, mol/L$।
বহু-বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১. $K_p$ আৰু $K_c$ৰ সম্পৰ্ক —
(ক) $K_p = K_c$ (খ) $K_p = K_c (RT)^{\Delta n}$ (গ) $K_p = K_c \cdot RT$ (ঘ) $K_p = K_c / RT$
উত্তৰ: (খ)
২. বিশুদ্ধ পানীৰ pH —
(ক) ০ (খ) ৭ (গ) ১৪ (ঘ) ১
উত্তৰ: (খ)
৩. $K_w$-ৰ মান (২৫°C-ত) —
(ক) $10^{-7}$ (খ) $10^{-14}$ (গ) $10^{-10}$ (ঘ) $1$
উত্তৰ: (খ)
৪. ব্ৰন্স্টেড আম্ল হ’ল —
(ক) ইলেক্ট্ৰন গ্ৰাহক (খ) প্ৰটন গ্ৰাহক (গ) প্ৰটন দাতা (ঘ) ইলেক্ট্ৰন দাতা
উত্তৰ: (গ)
৫. বাফাৰ দ্ৰৱণৰ pH সমীকৰণ —
(ক) $pH = pK_a + \log\frac{[A^-]}{[HA]}$ (খ) $pH = -\log[OH^-]$ (গ) $pH = K_a$ (ঘ) $pH = K_w$
উত্তৰ: (ক)
৬. $K_a$ বঢ়িলে আম্লৰ শক্তি —
(ক) কমে (খ) বাঢ়ে (গ) সমান থাকে (ঘ) শূন্য হয়
উত্তৰ: (খ)
৭. দ্ৰৱ্যতা গুণফল $K_{sp}$ৰ একক —
(ক) $mol/L$ (খ) লৱণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (গ) একক নাই (ঘ) $L/mol$
উত্তৰ: (খ)
৮. $Q < K$ হ'লে বিক্ৰিয়া —
(ক) পশ্চাৎমুখী আগবাঢ়ে (খ) পূৰ্বমুখী আগবাঢ়ে (গ) বন্ধ হয় (ঘ) সাম্যাৱস্থাত থাকে
উত্তৰ: (খ)
৯. অস্টৱাল্ডৰ লঘুকৰণ নিয়মৰ ৰাশিমালা —
(ক) $K_a = \frac{c\alpha^2}{1-\alpha}$ (খ) $K_a = c\alpha$ (গ) $K_a = \alpha^2/c$ (ঘ) $K_a = c^2 \alpha$
উত্তৰ: (ক)
১০. লে শ্বাটেলিয়াৰৰ নীতি অনুসৰি, উষ্ণতা বঢ়ালে এক ঊষ্মাশোষী বিক্ৰিয়াৰ সাম্যাৱস্থা —
(ক) পশ্চাৎমুখী (খ) পূৰ্বমুখী (গ) সলনি নহয় (ঘ) বন্ধ হয়
উত্তৰ: (খ)
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. সাম্যাৱস্থাত পূৰ্বমুখী আৰু পশ্চাৎমুখী হাৰ ____ হয়। (সমান)
২. $pH + pOH = $ ____ (২৫°C-ত)। (১৪)
৩. লুইছ ক্ষাৰ ইলেক্ট্ৰন যোৰৰ ____। (দাতা)
৪. দুৰ্বল আম্লৰ আয়নন ধ্ৰুৱকক ____ বোলে। ($K_a$)
৫. $K_a \cdot K_b = $ ____ ($K_w$)
সঁচা/মিছা (True/False)
১. ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থা গতিশীল প্ৰকৃতিৰ। (সঁচা)
২. $K_{sp}$ উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (সঁচা)
৩. বাফাৰ দ্ৰৱণৰ pH অলপ আম্ল-ক্ষাৰ যোগ কৰিলেও বহুত সলনি হয়। (মিছা)
৪. প্ৰবল আম্লৰ $K_a$ মান অতিশয় কম। (মিছা)
৫. উমৈহতীয়া-আয়ন প্ৰভাৱে দুৰ্বল ইলেক্ট্ৰোলাইটৰ আয়নন কমায়। (সঁচা)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term |
|---|---|
| সাম্যাৱস্থা | Equilibrium |
| উভয়মুখী বিক্ৰিয়া | Reversible Reaction |
| সাম্যাৱস্থা ধ্ৰুৱক | Equilibrium Constant |
| ভৰ-ক্ৰিয়াৰ সূত্ৰ | Law of Mass Action |
| বিক্ৰিয়া ভাগফল | Reaction Quotient |
| লে শ্বাটেলিয়াৰৰ নীতি | Le Chatelier’s Principle |
| আম্ল | Acid |
| ক্ষাৰ | Base |
| প্ৰটন দাতা | Proton Donor |
| প্ৰটন গ্ৰাহক | Proton Acceptor |
| আয়নন ধ্ৰুৱক | Ionisation Constant |
| বিয়োজন মাত্ৰা | Degree of Dissociation |
| উমৈহতীয়া-আয়ন প্ৰভাৱ | Common-Ion Effect |
| বাফাৰ দ্ৰৱণ | Buffer Solution |
| দ্ৰৱ্যতা গুণফল | Solubility Product |
| সংযুগ্ম আম্ল-ক্ষাৰ যোৰ | Conjugate Acid-Base Pair |
সূত্ৰৰ তালিকা (Formula Table)
| ৰাশি | সূত্ৰ |
|---|---|
| সাম্যাৱস্থা ধ্ৰুৱক | $K_c = \frac{[C]^c[D]^d}{[A]^a[B]^b}$ |
| $K_p$-$K_c$ সম্পৰ্ক | $K_p = K_c (RT)^{\Delta n_g}$ |
| pH | $pH = -\log_{10}[H^+]$ |
| pOH | $pOH = -\log_{10}[OH^-]$ |
| $K_w$ | $K_w = [H^+][OH^-] = 10^{-14}$ |
| $K_a \cdot K_b$ | $K_a \cdot K_b = K_w = 10^{-14}$ at 25°C |
| অস্টৱাল্ড নিয়ম | $K_a = \frac{c\alpha^2}{1-\alpha}$ |
| হেণ্ডাৰছন সমীকৰণ | $pH = pK_a + \log\frac{[A^-]}{[HA]}$ |
| $K_{sp}$ (AB type) | $K_{sp} = [A^+][B^-]$ |
| pH + pOH | $pH + pOH = 14$ at 25°C |
এই পাঠৰ সকলো প্ৰশ্ন আৰু সূত্ৰ ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞান পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। সাম্যাৱস্থাৰ ধাৰণা — ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু আয়নিক — তিনিওটাকেই ভালদৰে আয়ত্ব কৰিলে পৰীক্ষাত উচ্চ নম্বৰ পোৱা সহজ হ’ব। সংখ্যাগত সমস্যাবোৰ অভ্যাস কৰি pH, $K_a$, $K_b$, $K_{sp}$ আৰু বাফাৰৰ গণনা সহজে আয়ত্ব কৰিব পাৰিব। আশাকৰোঁ এই পাঠটোৱে আপোনাৰ ASSEB পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব।