Class 11 Chemistry Chapter 6 Question Answer | তাপগতি বিদ্যা
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞান (Chemistry) বিষয়ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “তাপগতি বিদ্যা” (Thermodynamics) ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি তাপ আৰু কাৰ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় সূত্ৰ, এনথেলপি, এনট্ৰপি, গিব্ছ মুক্ত শক্তি আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ততা সম্পৰ্কে অধ্যয়ন কৰিম। তাপগতি বিদ্যা ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা যিয়ে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ শক্তি পৰিৱৰ্তন আৰু দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ সহায় কৰে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
তাপগতি বিদ্যা হৈছে শক্তি, তাপ আৰু কাৰ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানৰ এটা শাখা। তাপগতি বিদ্যাত আমি এটা প্ৰণালী (system) আৰু তাৰ পৰিৱেশ (surroundings) ক বিবেচনা কৰোঁ। প্ৰণালী হৈছে অধ্যয়নৰ অধীনত থকা মহাবিশ্বৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশ আৰু পৰিৱেশ হৈছে প্ৰণালীৰ বাহিৰৰ সকলো অংশ। প্ৰণালী তিনি প্ৰকাৰৰ — মুক্ত প্ৰণালী (open system) য’ত পদাৰ্থ আৰু শক্তি দুয়োটাৰ আদান-প্ৰদান হয়, বদ্ধ প্ৰণালী (closed system) য’ত কেৱল শক্তিৰ আদান-প্ৰদান হয়, আৰু বিচ্ছিন্ন প্ৰণালী (isolated system) য’ত একোৱে আদান-প্ৰদান নহয়। প্ৰণালীৰ অৱস্থা নিৰ্ণয় কৰা চলক যেনে P, V, T, U আদিক অৱস্থা ফলন (state function) বোলে। বিস্তৃত ধৰ্ম (extensive) ৰাশিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে যেনে আয়তন, ভৰ; কিন্তু নিবিড় ধৰ্ম (intensive) ৰাশিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে যেনে উষ্ণতা, ঘনত্ব।
তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ ই কয় যে শক্তি ধ্বংস বা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি, কেৱল ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। গাণিতিক ভাৱে ΔU = q + w য’ত ΔU হৈছে আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন, q হৈছে শোষণ কৰা তাপ আৰু w হৈছে কৰা কাৰ্য। চাপ-আয়তন কাৰ্য w = -PΔV। সমোষ্ণ (isothermal) প্ৰক্ৰিয়াত উষ্ণতা স্থিৰ থাকে আৰু ৰুদ্ধতাপীয় (adiabatic) প্ৰক্ৰিয়াত তাপৰ আদান-প্ৰদান নহয়। এনথেলপি H = U + PV আৰু স্থিৰ চাপত ΔH = qp। এনথেলপি আৰু আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক হ’ল ΔH = ΔU + Δn_g RT। স্থিৰ আয়তনৰ তাপ ধাৰিতা Cv আৰু স্থিৰ চাপৰ তাপ ধাৰিতা Cp আৰু আদৰ্শ গেছৰ বাবে Cp – Cv = R।
তাপৰসায়ন (thermochemistry) ত আমি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ তাপ পৰিৱৰ্তন অধ্যয়ন কৰোঁ। প্ৰামাণিক এনথেলপি (ΔH°) হৈছে 1 bar চাপ আৰু নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত পৰিমাপ কৰা মান। গঠনৰ এনথেলপি (ΔHf), দহনৰ এনথেলপি (ΔHc), নিষ্ক্ৰিয়কৰণৰ এনথেলপি (ΔHneut) আদি বিভিন্ন ধৰণৰ এনথেলপি আছে। হেচ্ছৰ সূত্ৰ অনুসৰি বিক্ৰিয়াৰ মুঠ এনথেলপি পৰিৱৰ্তন পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। বন্ধন এনথেলপি (bond enthalpy) হৈছে এক মোল বন্ধন ভাঙিবলৈ লগা শক্তি। কেলাচ এনথেলপি (lattice enthalpy) হৈছে আয়নসমূহক বিচ্ছিন্ন কৰিবলৈ লগা শক্তি।
তাপগতি বিদ্যাৰ দ্বিতীয় সূত্ৰ ই এনট্ৰপিৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে। এনট্ৰপি (S) হৈছে এটা প্ৰণালীৰ অসংগঠনৰ পৰিমাপ। ΔS = q_rev/T। এটা স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে মহাবিশ্বৰ মুঠ এনট্ৰপি বৃদ্ধি হয়, অৰ্থাৎ ΔS_total ≥ 0। গিব্ছ মুক্ত শক্তি G = H – TS। স্থিৰ চাপ আৰু উষ্ণতাত ΔG = ΔH – TΔS। যদি ΔG < 0 হয় তেন্তে প্ৰক্ৰিয়াটো স্বতঃস্ফূৰ্ত, ΔG > 0 হ’লে অস্বতঃস্ফূৰ্ত আৰু ΔG = 0 হ’লে সাম্যাৱস্থাত আছে। তৃতীয় সূত্ৰ অনুসৰি পৰম শূন্য উষ্ণতাত এটা নিখুঁত স্ফটিকৰ এনট্ৰপি শূন্য। সাম্যাৱস্থাত ΔG° = -RT ln K।
Summary (in English)
Thermodynamics is the branch of science dealing with the relationships between energy, heat, and work. A system is the part of the universe under study, while surroundings include everything outside the system. Systems are classified as open (exchange both matter and energy), closed (only energy), or isolated (neither). Properties like P, V, T, U are state functions that depend only on the current state. Extensive properties depend on amount; intensive properties do not.
The First Law states that energy is conserved.
$\Delta U = q + w$
Pressure-volume work is w = -PΔV. Enthalpy H = U + PV; for reactions involving gases.
$\Delta H = \Delta U + \Delta n_g RT$
For ideal gases.
$C_p – C_v = R$
Thermochemistry deals with heat changes; Hess’s Law states the total enthalpy change is path-independent. The Second Law introduces entropy (S), a measure of disorder; spontaneous processes increase the total entropy of the universe (ΔS_total ≥ 0). The Gibbs free energy ΔG = ΔH – TΔS determines spontaneity at constant T and P: ΔG < 0 spontaneous, ΔG > 0 non-spontaneous, ΔG = 0 equilibrium. The Third Law states that the entropy of a perfect crystal at absolute zero is zero. At equilibrium, ΔG° = -RT ln K, linking thermodynamics to chemical equilibrium and reaction direction.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: তাপগতি বিদ্যা কাক বোলে?
উত্তৰ: শক্তি, তাপ আৰু কাৰ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানৰ শাখাটোক তাপগতি বিদ্যা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰণালী (system) কাক বোলে?
উত্তৰ: অধ্যয়নৰ অধীনত থকা মহাবিশ্বৰ নিৰ্দিষ্ট অংশটোক প্ৰণালী বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: বিচ্ছিন্ন প্ৰণালীৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: থাৰ্মফ্লাস্কত ৰখা গৰম পানী এটা বিচ্ছিন্ন প্ৰণালীৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৪: অৱস্থা ফলন কাক বোলে?
উত্তৰ: যিবোৰ ফলনৰ মান কেৱল প্ৰণালীৰ আৰম্ভণিৰ আৰু অন্তিম অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, সেইবোৰক অৱস্থা ফলন বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: এনথেলপিৰ একক কি?
উত্তৰ: এনথেলপিৰ SI একক হৈছে জুল (J) বা কিলোজুল (kJ)।
প্ৰশ্ন ৬: এনট্ৰপিৰ একক কি?
উত্তৰ: এনট্ৰপিৰ SI একক হৈছে J K⁻¹ mol⁻¹।
প্ৰশ্ন ৭: Cp আৰু Cv ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: আদৰ্শ গেছৰ বাবে।
$C_p – C_v = R$
প্ৰশ্ন ৮: তাপগতি বিদ্যাৰ তৃতীয় সূত্ৰ কি?
উত্তৰ: পৰম শূন্য উষ্ণতাত এটা নিখুঁত স্ফটিকৰ এনট্ৰপি শূন্য হয়।
প্ৰশ্ন ৯: স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ΔG ৰ মান কি হ’ব?
উত্তৰ: স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ΔG ৰ মান ঋণাত্মক (ΔG < 0) হ’ব।
প্ৰশ্ন ১০: বিস্তৃত ধৰ্মৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: আয়তন, ভৰ, আভ্যন্তৰীণ শক্তি বিস্তৃত ধৰ্মৰ উদাহৰণ।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: মুক্ত, বদ্ধ আৰু বিচ্ছিন্ন প্ৰণালীৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
(ক) মুক্ত প্ৰণালী: পদাৰ্থ আৰু শক্তি দুয়োটাৰে আদান-প্ৰদান হয়। উদাহৰণ — খোলা পাত্ৰত গৰম কৰা পানী।
(খ) বদ্ধ প্ৰণালী: কেৱল শক্তিৰ আদান-প্ৰদান হয়, পদাৰ্থৰ নহয়। উদাহৰণ — ঢাকনি দিয়া পাত্ৰত গৰম কৰা পানী।
(গ) বিচ্ছিন্ন প্ৰণালী: পদাৰ্থ আৰু শক্তি একোৱে আদান-প্ৰদান নহয়। উদাহৰণ — থাৰ্মফ্লাস্কত ৰখা গৰম পানী।
প্ৰশ্ন ২: তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ লিখা আৰু ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ অনুসৰি, শক্তি ধ্বংস বা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি, কেৱল এক ৰূপৰ পৰা আন এক ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।
$\Delta U = q + w$
য’ত ΔU হৈছে আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন, q হৈছে প্ৰণালীয়ে শোষণ কৰা তাপ আৰু w হৈছে প্ৰণালীৰ ওপৰত কৰা কাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩: এনথেলপি কাক বোলে? ΔH আৰু ΔU ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক লিখা।
উত্তৰ: এনথেলপি হৈছে এটা প্ৰণালীৰ মুঠ তাপ পদাৰ্থ যাক H = U + PV ৰে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। স্থিৰ চাপত এনথেলপি পৰিৱৰ্তন তাপৰ সমান।
$\Delta H = \Delta U + \Delta n_g RT$
য’ত Δn_g হৈছে গেছীয় উৎপাদ আৰু গেছীয় বিক্ৰিয়কৰ মোলৰ পাৰ্থক্য।
প্ৰশ্ন ৪: হেচ্ছৰ সূত্ৰ বিৱৰণ কৰা।
উত্তৰ: হেচ্ছৰ সূত্ৰ অনুসৰি, এটা বিক্ৰিয়াৰ মুঠ এনথেলপি পৰিৱৰ্তন বিক্ৰিয়াটো সম্পন্ন হোৱা পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। অৰ্থাৎ বিক্ৰিয়াটো এটা ষ্টেপত হওঁক বা একাধিক ষ্টেপত হওঁক, মুঠ ΔH সমান হ’ব।
$\Delta H_{rxn} = \sum \Delta H_f(\text{products}) – \sum \Delta H_f(\text{reactants})$
প্ৰশ্ন ৫: এনট্ৰপি কাক বোলে? ই কেনেকৈ পৰিমাপ কৰা হয়?
উত্তৰ: এনট্ৰপি হৈছে এটা প্ৰণালীৰ অসংগঠন বা যাদৃচ্ছিকতাৰ পৰিমাপ। ইয়াক S ৰে সূচোৱা হয়।
$\Delta S = \frac{q_{rev}}{T}$
য’ত q_rev হৈছে প্ৰত্যাবৰ্তনীয় প্ৰক্ৰিয়াত শোষণ কৰা তাপ আৰু T হৈছে পৰম উষ্ণতা।
প্ৰশ্ন ৬: গিব্ছ মুক্ত শক্তি আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ততাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গিব্ছ মুক্ত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তনে স্বতঃস্ফূৰ্ততা নিৰ্ণয় কৰে।
$\Delta G = \Delta H – T\Delta S$
যদি ΔG < 0 হয় প্ৰক্ৰিয়াটো স্বতঃস্ফূৰ্ত, ΔG > 0 হ’লে অস্বতঃস্ফূৰ্ত, আৰু ΔG = 0 হ’লে সাম্যাৱস্থাত আছে।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ বিৱৰণ কৰা আৰু গাণিতিক ৰূপত প্ৰকাশ কৰা। সমোষ্ণ আৰু ৰুদ্ধতাপীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে কাৰ্যৰ ৰাশি লিখা।
উত্তৰ: তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ হৈছে শক্তি সংৰক্ষণৰ সূত্ৰৰ এটা ৰূপ। ই কয় যে এটা পৃথক প্ৰণালীৰ মুঠ শক্তি স্থিৰ থাকে।
$\Delta U = q + w$
য’ত —
(ক) ΔU = আভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন
(খ) q = প্ৰণালীয়ে শোষণ কৰা তাপ (ধনাত্মক যেতিয়া শোষিত)
(গ) w = প্ৰণালীৰ ওপৰত কৰা কাৰ্য (ধনাত্মক যেতিয়া কাৰ্য কৰা হয়)
সমোষ্ণ প্ৰত্যাবৰ্তনীয় প্ৰসাৰণ ৰ বাবে আদৰ্শ গেছৰ বাবে কাৰ্য —
$w = -nRT \ln\frac{V_2}{V_1}$
সমোষ্ণ প্ৰক্ৰিয়াত উষ্ণতা স্থিৰ থাকে গতিকে ΔU = 0 আৰু q = -w।
ৰুদ্ধতাপীয় প্ৰক্ৰিয়াত তাপৰ আদান-প্ৰদান নহয়, q = 0 গতিকে ΔU = w। এই প্ৰক্ৰিয়াত PVγ = স্থিৰ য’ত γ = Cp/Cv।
প্ৰশ্ন ২: এক মোল আদৰ্শ গেছৰ 27°C উষ্ণতাত 5 L ৰ পৰা 50 L লৈ সমোষ্ণ প্ৰত্যাবৰ্তনীয় প্ৰসাৰণ হ’ল। কৰা কাৰ্য নিৰ্ণয় কৰা। (R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹)
উত্তৰ: দিয়া আছে — n = 1 mol, T = 300 K, V₁ = 5 L, V₂ = 50 L
$w = -nRT \ln\frac{V_2}{V_1}$
w = -(1)(8.314)(300) ln(50/5)
w = -2494.2 × ln(10)
w = -2494.2 × 2.303
w = -5743.8 J ≈ -5.74 kJ
সমোষ্ণ প্ৰক্ৰিয়াত ΔU = 0 গতিকে q = -w = +5.74 kJ।
প্ৰশ্ন ৩: এটা বিক্ৰিয়াৰ ΔH = -75 kJ আৰু ΔS = -150 J K⁻¹। 298 K উষ্ণতাত বিক্ৰিয়াটো স্বতঃস্ফূৰ্ত হ’বনে?
উত্তৰ: দিয়া আছে — ΔH = -75 kJ = -75000 J, ΔS = -150 J K⁻¹, T = 298 K
$\Delta G = \Delta H – T\Delta S$
ΔG = -75000 – (298)(-150)
ΔG = -75000 + 44700
ΔG = -30300 J = -30.3 kJ
যিহেতু ΔG ঋণাত্মক, বিক্ৰিয়াটো 298 K উষ্ণতাত স্বতঃস্ফূৰ্ত।
প্ৰশ্ন ৪: এটা বিক্ৰিয়াৰ বাবে ΔG° = -45.5 kJ/mol আৰু T = 298 K। সাম্য ধ্ৰুৱক K নিৰ্ণয় কৰা। (R = 8.314 J K⁻¹ mol⁻¹)
উত্তৰ: দিয়া আছে — ΔG° = -45500 J/mol, T = 298 K, R = 8.314
$\Delta G^\circ = -RT \ln K$
-45500 = -(8.314)(298) ln K
ln K = 45500 / 2477.6 = 18.36
K = e^18.36 ≈ 9.4 × 10⁷
সাম্য ধ্ৰুৱক K ৰ মান বহুত বৃহৎ গতিকে বিক্ৰিয়াটো প্ৰায় সম্পূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ৫: তাপগতি বিদ্যাৰ দ্বিতীয় সূত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা আৰু এনট্ৰপি, গিব্ছ মুক্ত শক্তিৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক বুজোৱা।
উত্তৰ: তাপগতি বিদ্যাৰ দ্বিতীয় সূত্ৰ অনুসৰি, এটা স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াত মহাবিশ্বৰ মুঠ এনট্ৰপি বৃদ্ধি হয়। অৰ্থাৎ ΔS_total = ΔS_system + ΔS_surroundings ≥ 0।
এনট্ৰপি হৈছে অসংগঠনৰ পৰিমাপ —
$\Delta S = \frac{q_{rev}}{T}$
গিব্ছ মুক্ত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন —
$\Delta G = \Delta H – T\Delta S$
ΔG ৰ মানৰ পৰা স্বতঃস্ফূৰ্ততা বুজা যায় —
(ক) ΔG < 0 — স্বতঃস্ফূৰ্ত
(খ) ΔG > 0 — অস্বতঃস্ফূৰ্ত
(গ) ΔG = 0 — সাম্যাৱস্থা
সাম্যাৱস্থাত ΔG° = -RT ln K, যিয়ে তাপগতি বিদ্যাক ৰাসায়নিক সাম্যাৱস্থাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
১. তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ হৈছে —
(ক) ΔU = q + w (খ) ΔU = q – w (গ) ΔH = q (ঘ) PV = nRT
উত্তৰ: (ক) ΔU = q + w
২. এটা মুক্ত প্ৰণালীৰ উদাহৰণ হৈছে —
(ক) থাৰ্মফ্লাস্ক (খ) ঢাকনি দিয়া পাত্ৰ (গ) খোলা পাত্ৰ (ঘ) কোনোটোৱেই নহয়
উত্তৰ: (গ) খোলা পাত্ৰ
৩. Cp – Cv ৰ মান হৈছে —
(ক) 0 (খ) R (গ) 2R (ঘ) R/2
উত্তৰ: (খ) R
৪. স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে —
(ক) ΔG > 0 (খ) ΔG = 0 (গ) ΔG < 0 (ঘ) ΔG = ∞
উত্তৰ: (গ) ΔG < 0
৫. এনট্ৰপিৰ একক হৈছে —
(ক) J (খ) J K (গ) J K⁻¹ mol⁻¹ (ঘ) J mol⁻¹
উত্তৰ: (গ) J K⁻¹ mol⁻¹
৬. ৰুদ্ধতাপীয় প্ৰক্ৰিয়াত —
(ক) q = 0 (খ) ΔT = 0 (গ) ΔU = 0 (ঘ) w = 0
উত্তৰ: (ক) q = 0
৭. এনথেলপিৰ সংজ্ঞা হৈছে —
(ক) H = U + PV (খ) H = U – PV (গ) H = U + TS (ঘ) H = U – TS
উত্তৰ: (ক) H = U + PV
৮. তৃতীয় সূত্ৰ অনুসৰি, পৰম শূন্য উষ্ণতাত নিখুঁত স্ফটিকৰ এনট্ৰপি —
(ক) অসীম (খ) ঋণাত্মক (গ) শূন্য (ঘ) ধনাত্মক
উত্তৰ: (গ) শূন্য
৯. কোনটো অৱস্থা ফলন নহয়?
(ক) U (খ) H (গ) q (ঘ) S
উত্তৰ: (গ) q (তাপ অৱস্থা ফলন নহয়)
১০. ΔG° = -RT ln K সম্পৰ্কত K হৈছে —
(ক) তাপ ধাৰিতা (খ) সাম্য ধ্ৰুৱক (গ) গেছ ধ্ৰুৱক (ঘ) এনট্ৰপি
উত্তৰ: (খ) সাম্য ধ্ৰুৱক
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. তাপগতি বিদ্যাৰ প্ৰথম সূত্ৰ হৈছে ΔU = q + ______।
উত্তৰ: w
২. Cp – Cv ৰ মান হৈছে ______।
উত্তৰ: R
৩. স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ΔG ৰ মান ______ হ’ব।
উত্তৰ: ঋণাত্মক (negative)
৪. পৰম শূন্য উষ্ণতাত নিখুঁত স্ফটিকৰ এনট্ৰপি ______।
উত্তৰ: শূন্য (০)
৫. ______ ৰ সূত্ৰ অনুসৰি বিক্ৰিয়াৰ মুঠ ΔH পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
উত্তৰ: হেচ্ছ (Hess)
সঁচা / মিছা (True / False)
১. তাপ এটা অৱস্থা ফলন।
উত্তৰ: মিছা (তাপ পথৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে)
২. বিচ্ছিন্ন প্ৰণালীত পদাৰ্থ আৰু শক্তি একোৱে আদান-প্ৰদান নহয়।
উত্তৰ: সঁচা
৩. সমোষ্ণ প্ৰক্ৰিয়াত ΔU ≠ 0।
উত্তৰ: মিছা (আদৰ্শ গেছৰ বাবে ΔU = 0)
৪. ΔG = 0 হ’লে প্ৰক্ৰিয়াটো সাম্যাৱস্থাত আছে।
উত্তৰ: সঁচা
৫. এনট্ৰপি অসংগঠনৰ পৰিমাপ।
উত্তৰ: সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Thermodynamics | তাপগতি বিদ্যা |
| System | প্ৰণালী |
| Surroundings | পৰিৱেশ |
| Open system | মুক্ত প্ৰণালী |
| Closed system | বদ্ধ প্ৰণালী |
| Isolated system | বিচ্ছিন্ন প্ৰণালী |
| State function | অৱস্থা ফলন |
| Internal energy | আভ্যন্তৰীণ শক্তি |
| Enthalpy | এনথেলপি |
| Entropy | এনট্ৰপি |
| Gibbs free energy | গিব্ছ মুক্ত শক্তি |
| Spontaneous | স্বতঃস্ফূৰ্ত |
| Reversible | প্ৰত্যাবৰ্তনীয় |
| Isothermal | সমোষ্ণ |
| Adiabatic | ৰুদ্ধতাপীয় |
| Heat capacity | তাপ ধাৰিতা |
| Bond enthalpy | বন্ধন এনথেলপি |
| Lattice enthalpy | কেলাচ এনথেলপি |
| Hess’s law | হেচ্ছৰ সূত্ৰ |
| Equilibrium constant | সাম্য ধ্ৰুৱক |
সূত্ৰ তালিকা (Formula Table)
| সূত্ৰৰ নাম | সূত্ৰ |
|---|---|
| প্ৰথম সূত্ৰ | ΔU = q + w |
| চাপ-আয়তন কাৰ্য | w = -PΔV |
| সমোষ্ণ প্ৰত্যাবৰ্তনীয় কাৰ্য | w = -nRT ln(V₂/V₁) |
| এনথেলপিৰ সংজ্ঞা | H = U + PV |
| ΔH আৰু ΔU | ΔH = ΔU + Δn_g RT |
| তাপ ধাৰিতাৰ সম্পৰ্ক | Cp – Cv = R |
| হেচ্ছৰ সূত্ৰ | ΔH_rxn = ΣΔHf(products) – ΣΔHf(reactants) |
| এনট্ৰপি | ΔS = q_rev/T |
| গিব্ছ মুক্ত শক্তি | ΔG = ΔH – TΔS |
| সাম্য ধ্ৰুৱক | ΔG° = -RT ln K |
| দ্বিতীয় সূত্ৰ | ΔS_total ≥ 0 |
| তৃতীয় সূত্ৰ | S = 0 at T = 0 K (perfect crystal) |
আশাকৰোঁ ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “তাপগতি বিদ্যা” ৰ এই বিতং আলোচনাটোৱে আপোনাক প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব। তাপগতি বিদ্যাৰ সূত্ৰসমূহ বুজিবলৈ অভ্যাসৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব আৰু সংখ্যাগত সমস্যাবোৰ অভ্যাস কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট চাই থাকিব। ধন্যবাদ!