পদাৰ্থৰ অৱস্থা
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। আজি আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অধ্যায় ৫ “পদাৰ্থৰ অৱস্থা” (States of Matter)ৰ এক বিস্তৃত আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি অন্তঃআণৱিক বল, গেছীয় অৱস্থাৰ নিয়মসমূহ, আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ, কাইনেটিক তত্ত্ব, বাস্তৱ গেছৰ আচৰণ আৰু তৰল অৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ শিকিম। এই অধ্যায়টো গেছীয় আৰু তৰল অৱস্থাৰ পৰিমাণাত্মক অধ্যয়নৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাৰ বাবে এক মূল অধ্যায়।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
অন্তঃআণৱিক বল (Intermolecular Forces): অণুসমূহৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰা আকৰ্ষণ আৰু বিকৰ্ষণ বলকেই অন্তঃআণৱিক বল বোলা হয়। এইবোৰ ভেন ডাৰ ৱালছ বল হিচাপে জনাজাত। ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদসমূহ হ’ল — (i) বিচ্ছুৰণ বল বা লণ্ডন বল (Dispersion/London Forces): যিকোনো অণুৰ মাজত ক্ষণিক দ্বিমেৰুতাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা দুৰ্বল আকৰ্ষণ; অমেৰুদ্ধাৰ অণুৰ মাজতো এই বল ক্ৰিয়াশীল। (ii) দ্বিমেৰু-দ্বিমেৰু বল (Dipole-Dipole): স্থায়ী দ্বিমেৰুযুক্ত অণুৰ মাজত (যেনে HCl, H₂O)। (iii) দ্বিমেৰু-আবিষ্ট দ্বিমেৰু বল (Dipole-Induced Dipole): এক মেৰুদ্ধাৰ অণুৱে পাৰ্শ্বৱৰ্তী অমেৰুদ্ধাৰ অণুত দ্বিমেৰু আবিষ্ট কৰা ফলত উদ্ভৱ। (iv) হাইড্ৰ’জেন বন্ধন (Hydrogen Bond): H আৰু অতি বৈদ্যুতঋণাত্মক পৰমাণু (F, O, N)ৰ মাজত। তাপীয় শক্তি (Thermal Energy) হৈছে কণাবোৰৰ অনিয়মীয়া গতিৰ ফলত উদ্ভৱ শক্তি, যিয়ে অন্তঃআণৱিক বলৰ বিৰুদ্ধে ক্ৰিয়া কৰে।
গেছীয় অৱস্থাৰ নিয়মসমূহ: (১) বয়লৰ নিয়ম (Boyle’s Law): স্থিৰ উষ্ণতাত নিৰ্দিষ্ট ভৰৰ গেছৰ আয়তন তাৰ চাপৰ ব্যস্তানুপাতিক — PV = ধ্ৰুৱক। (২) চাৰ্লছৰ নিয়ম (Charles’ Law): স্থিৰ চাপত নিৰ্দিষ্ট ভৰৰ গেছৰ আয়তন পৰম উষ্ণতাৰ সমানুপাতিক — V/T = ধ্ৰুৱক। (৩) গে-লুছাকৰ নিয়ম (Gay-Lussac’s Law): স্থিৰ আয়তনত চাপ পৰম উষ্ণতাৰ সমানুপাতিক — P/T = ধ্ৰুৱক। (৪) এভোগেড্ৰ’ৰ নিয়ম (Avogadro’s Law): একে উষ্ণতা আৰু চাপত একে আয়তনৰ সকলো গেছত একে সংখ্যক অণু থাকে — V ∝ n। এই চাৰিওটা নিয়ম একত্ৰিত কৰিলে আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ পোৱা যায় PV = nRT, য’ত R = সাৰ্বজনীন গেছ ধ্ৰুৱক = ৮.৩১৪ J K⁻¹ mol⁻¹। ডাল্টনৰ আংশিক চাপৰ নিয়ম (Dalton’s Law): অপ্ৰতিক্ৰিয়াশীল গেছৰ মিশ্ৰণৰ মুঠ চাপ প্ৰতিটো গেছৰ আংশিক চাপৰ যোগফলৰ সমান — P_total = P₁ + P₂ + P₃ + …।
আণৱিক গতিতত্ত্ব আৰু মেক্সৱেল-বল্টজমেন বিতৰণ: গতিতত্ত্ব অনুসৰি গেছৰ অণুবোৰ অতি ক্ষুদ্ৰ, পৰস্পৰৰ পৰা বহু দূৰত অৱস্থিত, সদায় গতিশীল আৰু ইহঁতৰ মাজত কোনো আকৰ্ষণ নাই। অণুবোৰৰ গড় কাইনেটিক শক্তি পৰম উষ্ণতাৰ সমানুপাতিক। প্ৰতি মোলৰ বাবে গড় কাইনেটিক শক্তি KE = (3/2)RT। মেক্সৱেল-বল্টজমেন বিতৰণে দেখুৱায় যে গেছৰ অণুবোৰৰ বেগ এক বিস্তৃত পৰিসৰত বিতৰিত, একে নহয়। তিনিটা বিশেষ বেগ আছে — মূল গড় বৰ্গমূল বেগ (rms speed) u_rms = √(3RT/M), গড় বেগ (average speed) u_avg = √(8RT/πM), আৰু অতি সম্ভাব্য বেগ (most probable speed) u_mp = √(2RT/M)। ইহঁতৰ অনুপাত u_mp : u_avg : u_rms = ১ : ১.১২৮ : ১.২২৪।
বাস্তৱ গেছ আৰু তৰল অৱস্থা: বাস্তৱ গেছসমূহে আদৰ্শ আচৰণৰ পৰা বিচ্যুতি প্ৰদৰ্শন কৰে — উচ্চ চাপ আৰু নিম্ন উষ্ণতাত এই বিচ্যুতি অধিক। ভেন ডাৰ ৱালছ সমীকৰণে দুটা সংশোধন আনে — চাপ আৰু আয়তনৰ ক্ষেত্ৰত: (P + a/V²)(V − b) = RT, য’ত ‘a’ আকৰ্ষণৰ পৰিমাপ আৰু ‘b’ আণৱিক আয়তনৰ পৰিমাপ। সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক Z = PV/nRT; আদৰ্শ গেছৰ বাবে Z = ১, Z > ১ হ’লে গেছ কম সংকোচনযোগ্য, Z < ১ হ’লে অধিক সংকোচনযোগ্য। প্ৰতিটো গেছৰ এক ক্ৰান্তি উষ্ণতা (Tc), ক্ৰান্তি চাপ (Pc) আৰু ক্ৰান্তি আয়তন (Vc) আছে যাৰ ওপৰত গেছক তৰলত পৰিৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰি — ইয়াকেই ক্ৰান্তি পৰিঘটনা বোলা হয়। তৰল অৱস্থা: বাষ্প চাপ — তৰলৰ পৃষ্ঠত বাষ্পৰ ভাৰসাম্য চাপ; পৃষ্ঠ টান (Surface Tension) — তৰল পৃষ্ঠৰ একক দৈৰ্ঘ্যত ক্ৰিয়াশীল বল (একক: N/m); সান্দ্ৰতা (Viscosity) — তৰলৰ প্ৰৱাহৰ বাধা (একক: poise বা Pa·s)।
Summary (English)
Chapter 5 explores the three states of matter with emphasis on gases and liquids. Intermolecular forces include London dispersion forces (in all molecules), dipole-dipole forces (polar molecules), dipole-induced dipole forces, and hydrogen bonding (H with F, O, N). Thermal energy opposes these forces and determines the state. The gaseous state is governed by Boyle’s law (PV = constant at constant T), Charles’ law (V/T = constant at constant P), Gay-Lussac’s law (P/T = constant at constant V), and Avogadro’s law (V proportional to n). Combined, these give the ideal gas equation PV = nRT, where R = 8.314 J/K/mol. Dalton’s law states the total pressure of a non-reacting gas mixture equals the sum of partial pressures. The kinetic theory explains gas behaviour, and the Maxwell-Boltzmann distribution describes molecular speeds — most probable, average, and rms. Real gases deviate from ideality at high pressure and low temperature, described by the van der Waals equation with constants a (attraction) and b (volume). The compressibility factor Z = PV/nRT measures deviation. Critical phenomena define the temperature above which liquefaction is impossible. Liquids show vapour pressure, surface tension, and viscosity.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Question & Answer)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: বয়লৰ নিয়ম কি?
উত্তৰ: স্থিৰ উষ্ণতাত নিৰ্দিষ্ট ভৰৰ গেছৰ আয়তন তাৰ চাপৰ ব্যস্তানুপাতিক, অৰ্থাৎ PV = ধ্ৰুৱক।
প্ৰশ্ন ২: চাৰ্লছৰ নিয়ম লিখা।
উত্তৰ: স্থিৰ চাপত নিৰ্দিষ্ট ভৰৰ গেছৰ আয়তন পৰম উষ্ণতাৰ সমানুপাতিক, অৰ্থাৎ V/T = ধ্ৰুৱক।
প্ৰশ্ন ৩: আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ কি?
উত্তৰ: আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ হ’ল —
$PV = nRT$
প্ৰশ্ন ৪: সাৰ্বজনীন গেছ ধ্ৰুৱক R-ৰ মান কি?
উত্তৰ: R = ৮.৩১৪ J K⁻¹ mol⁻¹ = ০.০৮২১ L atm K⁻¹ mol⁻¹।
প্ৰশ্ন ৫: সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক Z কি?
উত্তৰ: সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক হ’ল বাস্তৱ গেছৰ আদৰ্শ আচৰণৰ পৰা বিচ্যুতিৰ পৰিমাপ —
$Z = \frac{PV}{nRT}$
প্ৰশ্ন ৬: পৃষ্ঠ টানৰ এছ.আই. একক কি?
উত্তৰ: পৃষ্ঠ টানৰ এছ.আই. একক হ’ল N/m (নিউটন প্ৰতি মিটাৰ) বা J/m²।
প্ৰশ্ন ৭: এভোগেড্ৰ’ৰ সংখ্যাৰ মান কি?
উত্তৰ: এভোগেড্ৰ’ৰ সংখ্যা NA = ৬.০২২ × ১০²³ mol⁻¹।
প্ৰশ্ন ৮: ক্ৰান্তি উষ্ণতা (Critical Temperature) কি?
উত্তৰ: যি উষ্ণতাৰ ওপৰত কেৱল চাপ প্ৰয়োগ কৰি গেছক তৰলত পৰিৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰি, তাকে ক্ৰান্তি উষ্ণতা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: এছ.টি.পি. (STP) চৰ্তত ১ মোল গেছৰ আয়তন কিমান?
উত্তৰ: STP চৰ্তত (০°C, ১ atm) ১ মোল গেছৰ আয়তন ২২.৪ লিটাৰ।
প্ৰশ্ন ১০: সান্দ্ৰতা (Viscosity) কাক বোলে?
উত্তৰ: তৰলৰ প্ৰৱাহৰ বাধাৰ পৰিমাপকেই সান্দ্ৰতা বোলা হয়। ইয়াৰ একক হ’ল poise বা Pa·s।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: অন্তঃআণৱিক বল আৰু আন্তঃআণৱিক বলৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: অন্তঃআণৱিক বল (Intramolecular forces) হ’ল এটা অণুৰ ভিতৰৰ পৰমাণুসমূহৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰা বল (যেনে সমযোজী, আয়নিক বন্ধন)। আন্তঃআণৱিক বল (Intermolecular forces) হ’ল ভিন্ন অণুৰ মাজত ক্ৰিয়া কৰা বল (যেনে ভেন ডাৰ ৱালছ বল, হাইড্ৰ’জেন বন্ধন)। অন্তঃআণৱিক বল আন্তঃআণৱিক বলতকৈ বহু গুণে শক্তিশালী।
প্ৰশ্ন ২: হাইড্ৰ’জেন বন্ধন কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু আৰু এটা অতি বৈদ্যুতঋণাত্মক পৰমাণু (F, O, N)ৰ মাজত উদ্ভৱ হোৱা দুৰ্বল আকৰ্ষণ বলকেই হাইড্ৰ’জেন বন্ধন বোলা হয়। উদাহৰণ — H₂O-ৰ মাজত O—H…O হাইড্ৰ’জেন বন্ধন; HF, NH₃-ৰ মাজতো এই বন্ধন উপস্থিত। হাইড্ৰ’জেন বন্ধনৰ ফলতে পানীৰ স্ফুটনাংক উচ্চ।
প্ৰশ্ন ৩: ডাল্টনৰ আংশিক চাপৰ নিয়ম বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: স্থিৰ উষ্ণতা আৰু আয়তনত দুই বা ততোধিক অপ্ৰতিক্ৰিয়াশীল গেছৰ মিশ্ৰণে প্ৰদান কৰা মুঠ চাপ, প্ৰতিটো উপাদান গেছে সেই একে আয়তনত একেলা থাকিলে যি চাপ প্ৰদান কৰিলেহেঁতেন (অৰ্থাৎ আংশিক চাপ) তাৰ যোগফলৰ সমান। অৰ্থাৎ P_total = P₁ + P₂ + P₃ + …।
প্ৰশ্ন ৪: মেক্সৱেল-বল্টজমেন বেগ বিতৰণৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰ: (i) গেছৰ অণুসমূহৰ বেগ একে নহয়, এক বিস্তৃত পৰিসৰত বিতৰিত। (ii) উষ্ণতা বঢ়াৰ লগে লগে গড় বেগ বঢ়ে আৰু বিতৰণ বক্ৰ সমতল হৈ পৰে। (iii) বেগৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মান আছে — অতি সম্ভাব্য বেগ (u_mp), গড় বেগ (u_avg) আৰু rms বেগ (u_rms)। ইহঁতৰ অনুপাত u_mp : u_avg : u_rms = ১ : ১.১২৮ : ১.২২৪।
প্ৰশ্ন ৫: সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক Z-ৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: Z = PV/nRT। আদৰ্শ গেছৰ বাবে Z = ১। যদি Z > ১, তেন্তে গেছ আদৰ্শ গেছতকৈ কম সংকোচনযোগ্য (বিকৰ্ষণ বল প্ৰাধান্য)। যদি Z < ১, তেন্তে গেছ আদৰ্শ গেছতকৈ অধিক সংকোচনযোগ্য (আকৰ্ষণ বল প্ৰাধান্য)। অতি উচ্চ চাপত প্ৰায় সকলো গেছৰ Z > ১।
প্ৰশ্ন ৬: পৃষ্ঠ টান কাক বোলে? ইয়াৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ: তৰলৰ পৃষ্ঠত একক দৈৰ্ঘ্যত পৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে ক্ৰিয়া কৰা বলকেই পৃষ্ঠ টান বোলা হয়। ইয়াৰ একক N/m। কাৰণ — তৰলৰ ভিতৰৰ অণুসমূহে চাৰিও ফালৰ পৰা সমান বল অনুভৱ কৰে; কিন্তু পৃষ্ঠৰ অণুসমূহে কেৱল ভিতৰৰ ফালেৰে বল অনুভৱ কৰে, যাৰ ফলত পৃষ্ঠত টান উদ্ভৱ হয়।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Mark Questions with Numericals)
প্ৰশ্ন ১: আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ PV = nRT উৎপন্ন কৰা।
উত্তৰ: আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ গেছীয় অৱস্থাৰ চাৰিটা মৌলিক নিয়মৰ সংযোগৰ পৰা পোৱা যায় —
(i) বয়লৰ নিয়ম: V ∝ ১/P (n, T স্থিৰ)
(ii) চাৰ্লছৰ নিয়ম: V ∝ T (n, P স্থিৰ)
(iii) এভোগেড্ৰ’ৰ নিয়ম: V ∝ n (P, T স্থিৰ)
এই তিনিওটা সংযুক্ত কৰিলে — V ∝ nT/P, অৰ্থাৎ V = R(nT/P), য’ত R সাৰ্বজনীন গেছ ধ্ৰুৱক। এইটো পুনৰ সজাইলে পোৱা যায় —
$PV = nRT$
একে গেছৰ দুটা অৱস্থাৰ মাজত সম্পৰ্ক হ’ল —
$\frac{P_1V_1}{T_1} = \frac{P_2V_2}{T_2}$
প্ৰশ্ন ২: ৩৭৩ K উষ্ণতা আৰু ১ atm চাপত ১ মোল গেছৰ আয়তন উলিওৱা। R = ০.০৮২১ L atm K⁻¹ mol⁻¹।
উত্তৰ: দিয়া আছে — n = ১ mol, T = ৩৭৩ K, P = ১ atm, R = ০.০৮২১ L atm/K/mol।
$PV = nRT$
V = nRT/P = (১ × ০.০৮২১ × ৩৭৩)/১ = ৩০.৬২ L।
সুতৰাং, ৩৭৩ K আৰু ১ atm-ত গেছৰ আয়তন ≈ ৩০.৬২ লিটাৰ।
প্ৰশ্ন ৩: এটা গেছৰ আয়তন ২৭৩ K আৰু ১ atm চাপত ২২.৪ লিটাৰ। ৫৪৬ K উষ্ণতা আৰু ২ atm চাপত ইয়াৰ আয়তন কিমান হ’ব?
উত্তৰ: দিয়া আছে — P₁ = ১ atm, V₁ = ২২.৪ L, T₁ = ২৭৩ K; P₂ = ২ atm, T₂ = ৫৪৬ K, V₂ = ?
$\frac{P_1V_1}{T_1} = \frac{P_2V_2}{T_2}$
V₂ = (P₁V₁T₂)/(T₁P₂) = (১ × ২২.৪ × ৫৪৬)/(২৭৩ × ২) = ১২২৩০.৪/৫৪৬ = ২২.৪ L।
সুতৰাং, নতুন আয়তন V₂ = ২২.৪ লিটাৰ।
প্ৰশ্ন ৪: ভেন ডাৰ ৱালছ সমীকৰণ লিখা আৰু ইয়াত ব্যৱহৃত সংশোধনসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বাস্তৱ গেছৰ আচৰণ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ভেন ডাৰ ৱালছে দুটা সংশোধন আনিছিল — চাপ আৰু আয়তনৰ ক্ষেত্ৰত। ১ মোল গেছৰ বাবে সমীকৰণটো হ’ল —
$\left(P + \frac{a}{V^2}\right)(V – b) = RT$
চাপ সংশোধন (a/V²): বাস্তৱ গেছত অণুবোৰৰ মাজত আকৰ্ষণ বল আছে, যাৰ ফলত পৰিমাপিত চাপ প্ৰকৃত চাপতকৈ কম। সেয়েহে P-ত a/V² যোগ কৰা হয়। ‘a’ হ’ল আকৰ্ষণৰ পৰিমাপ। আয়তন সংশোধন (b): অণুসমূহৰ নিজা আয়তন আছে, সেয়েহে গেছৰ মুক্ত আয়তন (V−b)। ‘b’ হ’ল কোভল্যুম, যিটো আণৱিক আয়তনৰ চাৰিগুণ।
প্ৰশ্ন ৫: আণৱিক গতিতত্ত্বৰ মুখ্য স্বীকাৰ্যসমূহ লিখা।
উত্তৰ: আণৱিক গতিতত্ত্বৰ মুখ্য স্বীকাৰ্যসমূহ —
(i) গেছ বহু সংখ্যক ক্ষুদ্ৰ অণুৰে গঠিত যিবোৰক বিন্দু সদৃশ ধৰা হয়।
(ii) অণুসমূহ অনিয়মীয়াকৈ সকলো দিশতে গতিশীল।
(iii) অণুবোৰৰ মাজত কোনো আকৰ্ষণ বা বিকৰ্ষণ নাই (আদৰ্শ গেছত)।
(iv) অণুসমূহৰ মাজৰ সংঘৰ্ষ স্থিতিস্থাপক।
(v) অণুবোৰৰ গড় কাইনেটিক শক্তি পৰম উষ্ণতাৰ সমানুপাতিক।
(vi) প্ৰতি মোলৰ গড় কাইনেটিক শক্তি —
$KE = \frac{3}{2}RT$
(vii) তিনিটা বেগ সংজ্ঞায়িত — rms, গড় আৰু অতি সম্ভাব্য বেগ:
$u_{rms} = \sqrt{\frac{3RT}{M}}$
$u_{avg} = \sqrt{\frac{8RT}{\pi M}}$
$u_{mp} = \sqrt{\frac{2RT}{M}}$
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১. বয়লৰ নিয়ম অনুসৰি স্থিৰ উষ্ণতাত —
(ক) PV = ধ্ৰুৱক ✓
(খ) V/T = ধ্ৰুৱক
(গ) P/T = ধ্ৰুৱক
(ঘ) V/n = ধ্ৰুৱক
২. R-ৰ মান J K⁻¹ mol⁻¹ এককত —
(ক) ০.০৮২১
(খ) ৮.৩১৪ ✓
(গ) ১.৯৮৭
(ঘ) ৬.০২২
৩. rms বেগৰ সূত্ৰ হ’ল —
(ক) √(2RT/M)
(খ) √(3RT/M) ✓
(গ) √(8RT/πM)
(ঘ) √(RT/M)
৪. আদৰ্শ গেছৰ বাবে সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক Z-ৰ মান —
(ক) ০
(খ) ১ ✓
(গ) ২
(ঘ) অসীম
৫. ভেন ডাৰ ৱালছ ধ্ৰুৱক ‘b’-ৰ অৰ্থ —
(ক) আকৰ্ষণৰ পৰিমাপ
(খ) কোভল্যুম (আণৱিক আয়তন) ✓
(গ) উষ্ণতা সংশোধক
(ঘ) চাপ সংশোধক
৬. STP-ত ১ মোল গেছৰ আয়তন —
(ক) ১১.২ L
(খ) ২২.৪ L ✓
(গ) ১০ L
(ঘ) ১০০ L
৭. পৃষ্ঠ টানৰ একক হ’ল —
(ক) N/m²
(খ) N/m ✓
(গ) Pa
(ঘ) J
৮. হাইড্ৰ’জেন বন্ধন সম্ভৱ —
(ক) HCl-ত
(খ) CH₄-ত
(গ) H₂O-ত ✓
(ঘ) CO₂-ত
৯. u_mp : u_avg : u_rms-ৰ অনুপাত —
(ক) ১ : ১ : ১
(খ) ১ : ১.১২৮ : ১.২২৪ ✓
(গ) ২ : ৩ : ১
(ঘ) ১ : ২ : ৩
১০. ক্ৰান্তি উষ্ণতাৰ ওপৰত গেছক তৰলত পৰিৱৰ্তন কৰিব —
(ক) পাৰি
(খ) নোৱাৰি ✓
(গ) কেৱল উষ্ণতা বঢ়ালেহে
(ঘ) কেৱল আয়তন বঢ়ালেহে
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. আদৰ্শ গেছ সমীকৰণটো হ’ল ________। উত্তৰ: PV = nRT
২. সাৰ্বজনীন গেছ ধ্ৰুৱক R-ৰ মান ________ J/K/mol। উত্তৰ: ৮.৩১৪
৩. বাস্তৱ গেছসমূহে ________ চাপ আৰু ________ উষ্ণতাত আদৰ্শ আচৰণ দেখুৱায়। উত্তৰ: নিম্ন, উচ্চ
৪. ভেন ডাৰ ৱালছ ধ্ৰুৱক ________ আকৰ্ষণৰ পৰিমাপ। উত্তৰ: a
৫. পৃষ্ঠ টানৰ একক ________। উত্তৰ: N/m
সঁচা/মিছা (True/False)
১. বয়লৰ নিয়ম অনুসৰি স্থিৰ উষ্ণতাত PV ধ্ৰুৱক। সঁচা
২. আদৰ্শ গেছৰ Z = ০। মিছা (Z = ১)
৩. হাইড্ৰ’জেন বন্ধন কেৱল H আৰু F, O, N-ৰ মাজতহে হয়। সঁচা
৪. সান্দ্ৰতা উষ্ণতা বঢ়াৰ লগে লগে বঢ়ে। মিছা (কমে)
৫. STP-ত ১ মোল গেছৰ আয়তন ২২.৪ লিটাৰ। সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| Assamese Term | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| অন্তঃআণৱিক বল | Intermolecular Forces | অণুৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বল |
| বিচ্ছুৰণ বল | Dispersion/London Forces | ক্ষণিক দ্বিমেৰুৰ ফলত উদ্ভৱ বল |
| দ্বিমেৰু-দ্বিমেৰু বল | Dipole-Dipole Force | মেৰুদ্ধাৰ অণুৰ মাজৰ বল |
| হাইড্ৰ’জেন বন্ধন | Hydrogen Bond | H আৰু F/O/N-ৰ মাজৰ বল |
| তাপীয় শক্তি | Thermal Energy | কণাৰ গতিৰ শক্তি |
| বয়লৰ নিয়ম | Boyle’s Law | PV = ধ্ৰুৱক |
| চাৰ্লছৰ নিয়ম | Charles’ Law | V/T = ধ্ৰুৱক |
| গে-লুছাকৰ নিয়ম | Gay-Lussac’s Law | P/T = ধ্ৰুৱক |
| এভোগেড্ৰ’ৰ নিয়ম | Avogadro’s Law | V ∝ n |
| আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ | Ideal Gas Equation | PV = nRT |
| আংশিক চাপ | Partial Pressure | মিশ্ৰণৰ এটা গেছৰ চাপ |
| গতিতত্ত্ব | Kinetic Theory | গেছৰ আণৱিক ব্যাখ্যা |
| মূল গড় বৰ্গমূল বেগ | RMS Speed | √(3RT/M) |
| গড় বেগ | Average Speed | √(8RT/πM) |
| অতি সম্ভাব্য বেগ | Most Probable Speed | √(2RT/M) |
| সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক | Compressibility Factor | Z = PV/nRT |
| ক্ৰান্তি উষ্ণতা | Critical Temperature | তৰলকৰণৰ ঊৰ্ধ্বসীমা |
| বাষ্প চাপ | Vapour Pressure | তৰলৰ ভাৰসাম্য বাষ্প চাপ |
| পৃষ্ঠ টান | Surface Tension | পৃষ্ঠৰ একক দৈৰ্ঘ্যৰ বল |
| সান্দ্ৰতা | Viscosity | প্ৰৱাহৰ বাধা |
| ভেন ডাৰ ৱালছ ধ্ৰুৱক | van der Waals Constants | a, b সংশোধক |
সূত্ৰৰ তালিকা (Formula Table)
| সূত্ৰ | নাম | ব্যৱহাৰ |
|---|---|---|
| PV = ধ্ৰুৱক | বয়লৰ নিয়ম | স্থিৰ T-ত P আৰু V |
| V/T = ধ্ৰুৱক | চাৰ্লছৰ নিয়ম | স্থিৰ P-ত V আৰু T |
| P/T = ধ্ৰুৱক | গে-লুছাকৰ নিয়ম | স্থিৰ V-ত P আৰু T |
| V ∝ n | এভোগেড্ৰ’ৰ নিয়ম | P, T স্থিৰ |
| PV = nRT | আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ | সাধাৰণ গেছ গণনা |
| P₁V₁/T₁ = P₂V₂/T₂ | সংযুক্ত গেছ নিয়ম | দুই অৱস্থাৰ তুলনা |
| P_total = P₁+P₂+P₃ | ডাল্টনৰ নিয়ম | আংশিক চাপ |
| (P + a/V²)(V−b) = RT | ভেন ডাৰ ৱালছ | বাস্তৱ গেছ |
| Z = PV/nRT | সংকোচনযোগ্যতা | বিচ্যুতি পৰিমাপ |
| KE = (3/2)RT | গড় কাইনেটিক শক্তি | প্ৰতি মোল |
| u_rms = √(3RT/M) | RMS বেগ | গড় বৰ্গমূল বেগ |
| u_avg = √(8RT/πM) | গড় বেগ | গাণিতিক গড় |
| u_mp = √(2RT/M) | অতি সম্ভাব্য বেগ | সৰ্বাধিক অণু |
| R = ৮.৩১৪ J/K/mol | গেছ ধ্ৰুৱক | SI একক |
| R = ০.০৮২১ L atm/K/mol | গেছ ধ্ৰুৱক | L atm একক |
গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্তব্য (Important Notes)
মন্তব্য ১: আদৰ্শ গেছ এক কাল্পনিক ধাৰণা; প্ৰকৃত গেছসমূহে নিম্ন চাপ আৰু উচ্চ উষ্ণতাত আদৰ্শ আচৰণৰ ওচৰ চপাই আহে।
মন্তব্য ২: পানীৰ অস্বাভাৱিক উচ্চ স্ফুটনাংক, পৃষ্ঠ টান আৰু সান্দ্ৰতাৰ মূল কাৰণ হ’ল হাইড্ৰ’জেন বন্ধন।
মন্তব্য ৩: সংখ্যাত্মক সমস্যা সমাধানৰ সময়ত উষ্ণতাক সদায় কেলভিনত (T = ত + ২৭৩) ৰূপান্তৰিত কৰিব লাগে।
মন্তব্য ৪: ভেন ডাৰ ৱালছ ধ্ৰুৱক ‘a’-ৰ মান যিমান বেছি গেছ সিমান সহজে তৰলত পৰিৱৰ্তিত হয় (যেনে SO₂, NH₃)।
মন্তব্য ৫: বয়লৰ আৰু চাৰ্লছৰ নিয়মত উষ্ণতা আৰু চাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা আদৰ্শ গেছৰ ক্ষেত্ৰতহে সম্পূৰ্ণ প্ৰযোজ্য।
উপসংহাৰ: “পদাৰ্থৰ অৱস্থা” অধ্যায়টোত আমি অন্তঃআণৱিক বল, গেছীয় অৱস্থাৰ মৌলিক নিয়ম, আদৰ্শ গেছ সমীকৰণ PV = nRT, কাইনেটিক তত্ত্ব, মেক্সৱেল-বল্টজমেন বেগ বিতৰণ, বাস্তৱ গেছৰ ভেন ডাৰ ৱালছ সমীকৰণ, সংকোচনযোগ্যতা গুণাংক Z আৰু তৰল অৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ অধ্যয়ন কৰিলোঁ। সংখ্যাত্মক সমস্যাবোৰৰ অভ্যাস কৰি ভালকৈ আয়ত্ত কৰক। ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ — সফলতা কামনাৰে। HSLC Guru-ৰ লগত থাকক!