ৰাসায়নিক বন্ধন আৰু আণৱিক গাঁথনি

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru ৱেবচাইটলৈ আপোনালোকক আদৰণি জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB-ৰ Class 11 Chemistry-ৰ Chapter 4 — ৰাসায়নিক বন্ধন আৰু আণৱিক গাঁথনি (Chemical Bonding and Molecular Structure) অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ টোকাসমূহ অসমীয়া মাধ্যমত আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টো ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অন্যতম মৌলিক অধ্যায়; ইয়াত আমি পৰমাণুসমূহ কেনেকৈ একগোট হৈ অণু গঠন কৰে, কোনে কোনে নিয়মেৰে বন্ধন গঠন হয় আৰু অণুৰ আকৃতি কেনেকুৱা হয় সেই বিষয়ে শিকিম।

---

সাৰাংশ (Assamese Summary)

ৰাসায়নিক বন্ধনৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে কছেল আৰু লুইছ (Kossel আৰু Lewis)-এ ১৯১৬ চনত স্বতন্ত্ৰভাৱে আগবঢ়াইছিল। তেওঁলোকে কৈছিল যে যিকোনো পৰমাণুৱে নিজৰ ভেলেন্স শ্বেলত নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ দৰে স্থিৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস (octet/duplet) লাভ কৰিবলৈ ইলেক্ট্ৰন বিনিময় বা ভগাই লোৱা কাৰ্য কৰে। ইয়াকে অষ্টক নিয়ম (octet rule) বুলি কোৱা হয়। দুটা পৰমাণুৰ মাজৰ ইলেক্ট্ৰোনেগেটিভিটিৰ পাৰ্থক্য বেছি হ’লে ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰ ঘটি আয়নিক বন্ধন (ionic bond) গঠন হয়; পাৰ্থক্য কম হ’লে ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰাৰ মাধ্যমেৰে সমযোজী বন্ধন (covalent bond) গঠন হয়। আয়নিক যৌগৰ স্থিৰতা পৰিমাপৰ বাবে লেটিচ এন্থেলপি (lattice enthalpy) আৰু ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰ (Born-Haber cycle) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সমযোজী বন্ধন বুজাবলৈ লুইছ গাঁথনি (Lewis structure) অংকন কৰা হয় য’ত প্ৰতিটো পৰমাণুৰ চাৰিওফালে ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰনসমূহ ডট হিচাপে দেখুওৱা হয়। কোনো এটা পৰমাণুৰ ফৰমেল চাৰ্জ (formal charge) নিৰ্ণয়ৰ বাবে সূত্ৰ $\text{FC} = V – L – \frac{B}{2}$ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য’ত V হ’ল ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন, L হ’ল lone pair ইলেক্ট্ৰন আৰু B হ’ল বন্ধনত যুক্ত ইলেক্ট্ৰন। বন্ধন প্যাৰামিটাৰ (bond parameters)-ৰ ভিতৰত বন্ধন দৈৰ্ঘ্য (bond length), বন্ধন কোণ (bond angle), বন্ধন শক্তি (bond energy) আৰু বন্ধন ক্ৰম (bond order) উল্লেখযোগ্য। বন্ধন ক্ৰম বঢ়াৰ লগে লগে বন্ধন দৈৰ্ঘ্য কমে আৰু বন্ধন শক্তি বাঢ়ে।

অণুৰ আকৃতি ব্যাখ্যাৰ বাবে VSEPR (Valence Shell Electron Pair Repulsion) তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ মতে কেন্দ্ৰীয় পৰমাণুৰ চাৰিওফালে থকা ইলেক্ট্ৰন যোৰসমূহে পৰস্পৰে সৰ্বাধিক দূৰত্বত থাকিবলৈ বিচাৰে। ইয়াৰ ফলত অণুৰ আকৃতি linear (BeCl₂), trigonal planar (BF₃), tetrahedral (CH₄), trigonal bipyramidal (PCl₅) আৰু octahedral (SF₆) আদি বিভিন্ন ৰূপ লয়। ভেলেন্স বন্ধ তত্ত্ব (VBT)-এ বন্ধন গঠনক অৰ্বিটেলৰ আবৃত্তিৰ (overlap) দ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰে। হাইব্ৰিডাইজেচন (hybridisation)-ত একে পৰমাণুৰ বিভিন্ন অৰ্বিটেল মিহলি হৈ সমান শক্তিৰ নতুন অৰ্বিটেল সৃষ্টি কৰে — sp (linear, 180°), sp² (trigonal, 120°), sp³ (tetrahedral, 109.5°), sp³d (trigonal bipyramidal) আৰু sp³d² (octahedral)। স্টেৰিক সংখ্যা $\text{SN} = \text{lone pairs} + \sigma\text{-bonds}$ দ্বাৰা হাইব্ৰিডাইজেচনৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।

আণৱিক অৰ্বিটেল তত্ত্ব (MOT)-এ অণুৰ ভিতৰৰ ইলেক্ট্ৰনসমূহ আণৱিক অৰ্বিটেলত থাকে বুলি কয় — bonding আৰু antibonding অৰ্বিটেল। বন্ধন ক্ৰম $\text{Bond order} = \frac{N_b – N_a}{2}$ সূত্ৰৰ পৰা নিৰ্ণয় কৰা হয়, য’ত N_b হ’ল bonding অৰ্বিটেলৰ ইলেক্ট্ৰন আৰু N_a হ’ল antibonding অৰ্বিটেলৰ ইলেক্ট্ৰন। H₂ অণুৰ বন্ধন ক্ৰম 1, N₂-ৰ 3 আৰু O₂-ৰ 2 (O₂ paramagnetic)। হাইড্ৰ’জেন বন্ধন (hydrogen bonding) দুই প্ৰকাৰৰ — অন্তঃআণৱিক (intermolecular, যেনে H₂O, HF) আৰু অভ্যন্তৰীণ (intramolecular, যেনে o-nitrophenol)। অণুৰ পোলাৰিটি (polarity) ডাইপ’ল মম’ণ্ট (dipole moment, μ = q × d)-ৰ দ্বাৰা পৰিমাপ কৰা হয়; ইয়াৰ একক Debye (D)।

Summary (English)

This chapter introduces chemical bonding through the Kossel-Lewis approach, where atoms attain noble gas configurations by losing, gaining, or sharing electrons. Ionic bonds form by electron transfer between atoms with large electronegativity differences; covalent bonds form by electron sharing. Lattice enthalpy and the Born-Haber cycle quantify the stability of ionic compounds. Lewis dot structures, formal charge $\text{FC} = V – L – \frac{B}{2}$, and bond parameters (length, angle, energy, order) describe covalent molecules. The VSEPR theory predicts molecular geometry (linear, trigonal planar, tetrahedral, trigonal bipyramidal, octahedral) based on electron-pair repulsion. Valence Bond Theory explains bond formation by orbital overlap, while hybridisation (sp, sp², sp³, sp³d, sp³d²) accounts for observed geometries with steric number $\text{SN} = \text{lone pairs} + \sigma\text{-bonds}$. Molecular Orbital Theory introduces bonding and antibonding orbitals; bond order $\frac{N_b – N_a}{2}$ explains stability and magnetic behaviour of H₂, N₂, and O₂ (paramagnetic). Hydrogen bonding (intra/intermolecular) and dipole moment (μ = q × d) explain polarity and physical properties of molecules.

---

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: অষ্টক নিয়ম কাক বোলে?

উত্তৰ: পৰমাণুৱে নিজৰ বাহিৰৰ শ্বেলত ৮টা ইলেক্ট্ৰন লাভ কৰিবলৈ ইলেক্ট্ৰন আদান-প্ৰদান বা ভাগ-বতৰা কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই অষ্টক নিয়ম (octet rule) বোলে।

প্ৰশ্ন ২: আয়নিক বন্ধন কাক বোলে?

উত্তৰ: দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰন সম্পূৰ্ণৰূপে স্থানান্তৰিত হৈ ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আয়নৰ মাজত স্থিৰ-বৈদ্যুতিক আকৰ্ষণৰ দ্বাৰা গঠিত হোৱা বন্ধনকেই আয়নিক বন্ধন বোলে।

প্ৰশ্ন ৩: সমযোজী বন্ধন কি?

উত্তৰ: দুটা পৰমাণুৱে যেতিয়া পৰস্পৰে এজোৰ বা ততোধিক ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি বন্ধন গঠন কৰে, তেতিয়া তাক সমযোজী বন্ধন (covalent bond) বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: লেটিচ এন্থেলপি কি?

উত্তৰ: এক ম’ল আয়নিক যৌগক ইয়াৰ গেছীয় আয়নসমূহলৈ বিভাজিত কৰিবলৈ লগা শক্তিকে লেটিচ এন্থেলপি বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: বন্ধন ক্ৰম কাক বোলে?

উত্তৰ: দুটা পৰমাণুৰ মাজত থকা সমযোজী বন্ধনৰ সংখ্যাকে বন্ধন ক্ৰম (bond order) বোলে। MOT অনুসৰি $\text{Bond order} = \frac{N_b – N_a}{2}$।

প্ৰশ্ন ৬: ডাইপ’ল মম’ণ্টৰ একক কি?

উত্তৰ: ডাইপ’ল মম’ণ্টৰ একক হ’ল Debye (D)। 1 D = 3.33 × 10⁻³⁰ Cm।

প্ৰশ্ন ৭: CH₄ অণুৰ আকৃতি কি?

উত্তৰ: CH₄ অণুৰ আকৃতি tetrahedral; বন্ধন কোণ 109.5°।

প্ৰশ্ন ৮: sp হাইব্ৰিডাইজেচনৰ উদাহৰণ এটা দিয়া।

উত্তৰ: BeCl₂ অণুৰ Be পৰমাণু sp হাইব্ৰিডাইজড; ইয়াৰ আকৃতি linear (180°)।

প্ৰশ্ন ৯: H₂O অণুৰ বন্ধন কোণ কিমান?

উত্তৰ: H₂O অণুৰ বন্ধন কোণ প্ৰায় 104.5°; দুটা lone pair-ৰ বিকৰ্ষণৰ বাবে ই tetrahedral কোণ 109.5°-তকৈ কম।

প্ৰশ্ন ১০: অক্সিজেন অণু (O₂) কি ধৰ্মী?

উত্তৰ: O₂ অণু paramagnetic; কাৰণ ইয়াৰ π* অৰ্বিটেলত দুটা unpaired ইলেক্ট্ৰন থাকে।

২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (2-3 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: আয়নিক আৰু সমযোজী বন্ধনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: (i) আয়নিক বন্ধনত ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰ হয়, কিন্তু সমযোজী বন্ধনত ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়। (ii) আয়নিক যৌগ পানীত দ্ৰৱণীয়, সমযোজী যৌগ অপোলাৰ দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয়। (iii) আয়নিক যৌগৰ গলনাংক উচ্চ, সমযোজী যৌগৰ নিম্ন। (iv) আয়নিক যৌগে দ্ৰৱণত বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে, সমযোজী যৌগে নকৰে।

প্ৰশ্ন ২: ফৰমেল চাৰ্জ কাক বোলে? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: এটা পলি-এটমিক অণু বা আয়নৰ কোনো এটা পৰমাণুৱে বহন কৰা কাল্পনিক চাৰ্জকেই ফৰমেল চাৰ্জ বোলে। ইয়াক নিৰ্ণয়ৰ সূত্ৰ $\text{FC} = V – L – \frac{B}{2}$, য’ত V = ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন, L = lone pair ইলেক্ট্ৰন, B = bonding ইলেক্ট্ৰন। উদাহৰণ — O₃ অণুত কেন্দ্ৰীয় O-ৰ FC = +1, এটা শেষৰ O-ৰ FC = -1, আনটোৰ FC = 0।

প্ৰশ্ন ৩: VSEPR তত্ত্বৰ মূল নীতিসমূহ লিখা।

উত্তৰ: (i) কেন্দ্ৰীয় পৰমাণুৰ চাৰিওফালে থকা ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন যোৰসমূহে পৰস্পৰে বিকৰ্ষণ কৰে। (ii) ইহঁতে সৰ্বাধিক দূৰত্বত অৱস্থান কৰি ন্যূনতম বিকৰ্ষণৰ গাঁথনি গঠন কৰে। (iii) lone pair – lone pair > lone pair – bond pair > bond pair – bond pair বিকৰ্ষণ। (iv) বহু-বন্ধনে অধিক স্থান অধিকাৰ কৰে এক-বন্ধনতকৈ।

প্ৰশ্ন ৪: NH₃-ৰ বন্ধন কোণ H₂O-তকৈ বেছি কিয়?

উত্তৰ: NH₃-ত এটাহে lone pair আছে, কিন্তু H₂O-ত দুটা lone pair আছে। অধিক lone pair-এ অধিক বিকৰ্ষণ কৰি bond pair-সমূহক ওচৰ চপাই আনে। সেয়ে NH₃-ৰ বন্ধন কোণ 107° আৰু H₂O-ৰ মাত্ৰ 104.5°।

প্ৰশ্ন ৫: Sigma আৰু pi বন্ধনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: (i) σ-বন্ধন head-on overlap-ৰ পৰা গঠিত, π-বন্ধন lateral overlap-ৰ পৰা। (ii) σ-বন্ধন π-বন্ধনতকৈ সবল। (iii) σ-বন্ধনত ঘূৰ্ণনৰ স্বাধীনতা আছে, π-বন্ধনত নাই। (iv) দুটা পৰমাণুৰ মাজত এটা σ-বন্ধন থাকিবই, কিন্তু π-বন্ধন σ-ৰ পিছত গঠিত হয়।

প্ৰশ্ন ৬: হাইড্ৰ’জেন বন্ধন কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদ লিখা।

উত্তৰ: এটা H পৰমাণুৱে যেতিয়া অধিক ইলেক্ট্ৰোনেগেটিভ পৰমাণুৰ (F, O, N) সৈতে দুৰ্বল আকৰ্ষণ স্থাপন কৰে, তাকে হাইড্ৰ’জেন বন্ধন বোলে। দুই প্ৰকাৰ — (i) আন্তঃআণৱিক (intermolecular) যেনে H₂O, HF; (ii) অভ্যন্তৰীণ (intramolecular) যেনে o-nitrophenol, salicylaldehyde।

৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (5-7 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰ বুজাই লিখা। NaCl-ৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰয়োগ দেখুউৱা।

উত্তৰ: ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰ এটা তাপ-গতিবিজ্ঞানমূলক চক্ৰ যাৰ দ্বাৰা আয়নিক যৌগৰ লেটিচ এন্থেলপি নিৰ্ণয় কৰা হয়। এই চক্ৰত হেছ-ৰ নিয়ম প্ৰয়োগ কৰা হয়। NaCl-ৰ গঠনৰ ক্ষেত্ৰত পদক্ষেপসমূহ — (i) Na(s) → Na(g), sublimation enthalpy (ΔH_s); (ii) Na(g) → Na⁺(g) + e⁻, ionisation enthalpy (IE); (iii) ½Cl₂(g) → Cl(g), bond dissociation enthalpy (½ΔH_d); (iv) Cl(g) + e⁻ → Cl⁻(g), electron gain enthalpy (ΔH_eg); (v) Na⁺(g) + Cl⁻(g) → NaCl(s), lattice enthalpy (U)। সমষ্টিগত ভাবে — ΔH_f = ΔH_s + IE + ½ΔH_d + ΔH_eg + U। ইয়াৰ পৰা U নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ২: হাইব্ৰিডাইজেচন কি? sp, sp², sp³, sp³d আৰু sp³d² হাইব্ৰিডাইজেচনৰ উদাহৰণসহ আকৃতি ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: হাইব্ৰিডাইজেচন হ’ল একে শক্তিৰ ওচৰ-চাপৰ পাৰমাণৱিক অৰ্বিটেলসমূহ মিহলি হৈ সমান শক্তিৰ নতুন অৰ্বিটেলত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। স্টেৰিক সংখ্যা $\text{SN} = \text{lone pairs} + \sigma\text{-bonds}$ দ্বাৰা ইয়াৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰা হয়। (i) sp — BeCl₂, linear, 180°; (ii) sp² — BF₃, trigonal planar, 120°; (iii) sp³ — CH₄, tetrahedral, 109.5°; (iv) sp³d — PCl₅, trigonal bipyramidal, 90°/120°; (v) sp³d² — SF₆, octahedral, 90°। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে অৰ্বিটেলৰ সংখ্যা SN-ৰ সমান।

প্ৰশ্ন ৩: আণৱিক অৰ্বিটেল তত্ত্ব (MOT) ব্যাখ্যা কৰা আৰু O₂ অণুৰ MO ডায়াগ্ৰাম অংকন কৰি ইয়াৰ paramagnetic ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: MOT-ৰ মতে অণুত পৰমাণুৰ অৰ্বিটেলসমূহ সংযোজিত হৈ আণৱিক অৰ্বিটেল গঠন কৰে। এই আণৱিক অৰ্বিটেল দুই প্ৰকাৰৰ — bonding (σ, π) যিবোৰ কম শক্তিৰ আৰু antibonding (σ*, π*) যিবোৰ বেছি শক্তিৰ। অণুত ইলেক্ট্ৰনসমূহে Aufbau, Pauli আৰু Hund-ৰ নিয়ম মানি ভৰে। বন্ধন ক্ৰম $\text{Bond order} = \frac{N_b – N_a}{2}$। O₂ অণুত মুঠ ১৬টা ইলেক্ট্ৰন। ইয়াৰ বিন্যাস — σ1s² σ*1s² σ2s² σ*2s² σ2pz² π2px² π2py² π*2px¹ π*2py¹। ইয়াত N_b = 10, N_a = 6, সেয়ে বন্ধন ক্ৰম = (10-6)/2 = 2। π* অৰ্বিটেলত দুটা unpaired ইলেক্ট্ৰন থকাৰ বাবে O₂ paramagnetic।

প্ৰশ্ন ৪: N₂ আৰু H₂ অণুৰ MO বিন্যাস লিখি বন্ধন ক্ৰম নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰ: H₂ অণু — মুঠ 2 ইলেক্ট্ৰন। বিন্যাস: σ1s²। বন্ধন ক্ৰম = (2-0)/2 = 1। H₂ diamagnetic। N₂ অণু — মুঠ 14 ইলেক্ট্ৰন। বিন্যাস: σ1s² σ*1s² σ2s² σ*2s² π2px² π2py² σ2pz²। N_b = 10, N_a = 4। বন্ধন ক্ৰম = (10-4)/2 = 3। N₂-ত triple bond আছে আৰু ই অতি স্থিৰ। N₂ diamagnetic কাৰণ কোনো unpaired ইলেক্ট্ৰন নাই।

প্ৰশ্ন ৫: ডাইপ’ল মম’ণ্ট কি? CO₂ অণুৰ μ = 0 কিয়, কিন্তু H₂O-ৰ μ ≠ 0?

উত্তৰ: ডাইপ’ল মম’ণ্ট হ’ল চাৰ্জৰ পৰিমাণ আৰু চাৰ্জৰ মাজৰ দূৰত্বৰ গুণফল। সূত্ৰ — μ = q × d। ই vector quantity আৰু একক Debye (D)। CO₂ অণুটো linear (O=C=O); দুটা C=O বন্ধনৰ ডাইপ’ল মম’ণ্ট সমান কিন্তু বিপৰীত দিশত হোৱাৰ বাবে নেট ডাইপ’ল শূন্য (μ = 0)। সেয়ে CO₂ nonpolar। H₂O অণু bent (104.5°); দুটা O-H বন্ধনৰ ডাইপ’ল মম’ণ্ট সম্পূৰ্ণৰূপে কাটাকাটি নহয়, ফলত নেট μ = 1.85 D। সেয়ে H₂O polar অণু।

প্ৰশ্ন ৭: বন্ধন প্যাৰামিটাৰসমূহ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: চাৰিটা মূল বন্ধন প্যাৰামিটাৰ আছে — (i) বন্ধন দৈৰ্ঘ্য (Bond Length): দুটা বন্ধিত পৰমাণুৰ কেন্দ্ৰৰ মাজৰ গড় দূৰত্ব। ইয়াক pm বা Å-ত মাপা হয়। (ii) বন্ধন কোণ (Bond Angle): এটা পৰমাণুৰ চাৰিওফালে দুটা বন্ধনৰ মাজৰ কোণ। (iii) বন্ধন এন্থেলপি (Bond Enthalpy): এক ম’ল গেছীয় অৱস্থাৰ অণুৰ বন্ধন ভাঙিবলৈ লগা শক্তি (kJ/mol)। (iv) বন্ধন ক্ৰম (Bond Order): দুটা পৰমাণুৰ মাজত থকা বন্ধনৰ সংখ্যা।

প্ৰশ্ন ৮: resonance কাক বোলে?

উত্তৰ: এটা অণুৰ গাঁথনি যেতিয়া এটা মাত্ৰ লুইছ গাঁথনিৰে সঠিকভাৱে দেখুৱাব নোৱাৰি, তেতিয়া বহুতো canonical structure-ৰ মিশ্ৰণৰূপে দেখুৱা হয়। ইয়াকে resonance বোলে। উদাহৰণ — O₃, CO₃²⁻, SO₂, বেঞ্জিন (C₆H₆)। আচল গাঁথনিটো এই canonical structure-সমূহৰ গড় বা hybrid।

MCQ (Multiple Choice Questions)

১. NaCl-ত কি ধৰণৰ বন্ধন আছে?
(a) সমযোজী (b) আয়নিক (c) সংযোজী (d) ধাতৱ
উত্তৰ: (b) আয়নিক

২. CH₄-ৰ বন্ধন কোণ কিমান?
(a) 90° (b) 104.5° (c) 109.5° (d) 120°
উত্তৰ: (c) 109.5°

৩. N₂-ৰ বন্ধন ক্ৰম কিমান?
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
উত্তৰ: (c) 3

৪. SF₆ অণুৰ আকৃতি কি?
(a) tetrahedral (b) octahedral (c) trigonal bipyramidal (d) square planar
উত্তৰ: (b) octahedral

৫. কোনটো অণু paramagnetic?
(a) N₂ (b) O₂ (c) H₂ (d) F₂
উত্তৰ: (b) O₂

৬. BF₃-ৰ হাইব্ৰিডাইজেচন কি?
(a) sp (b) sp² (c) sp³ (d) sp³d
উত্তৰ: (b) sp²

৭. ডাইপ’ল মম’ণ্টৰ একক—
(a) Newton (b) Coulomb (c) Debye (d) Joule
উত্তৰ: (c) Debye

৮. অভ্যন্তৰীণ হাইড্ৰ’জেন বন্ধনৰ উদাহৰণ—
(a) H₂O (b) HF (c) o-nitrophenol (d) NH₃
উত্তৰ: (c) o-nitrophenol

৯. PCl₅-ৰ আকৃতি—
(a) tetrahedral (b) octahedral (c) trigonal bipyramidal (d) square pyramidal
উত্তৰ: (c) trigonal bipyramidal

১০. H₂O অণুৰ ডাইপ’ল মম’ণ্ট প্ৰায়—
(a) 0 D (b) 1.85 D (c) 3.0 D (d) 5.0 D
উত্তৰ: (b) 1.85 D

খালী ঠাই পূৰোৱা (Fill in the Blanks)

১. কছেল-লুইছৰ মতে পৰমাণুৱে _____ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস লাভ কৰিবলৈ বন্ধন গঠন কৰে।
উত্তৰ: নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ (octet)।

২. CH₄-ৰ কেন্দ্ৰীয় C পৰমাণুৰ হাইব্ৰিডাইজেচন _____।
উত্তৰ: sp³।

৩. O₂-ৰ বন্ধন ক্ৰম _____।
উত্তৰ: 2।

৪. CO₂ অণুটো _____ কিন্তু H₂O _____।
উত্তৰ: nonpolar; polar।

৫. ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰ _____ এন্থেলপি নিৰ্ণয়ত ব্যৱহৃত হয়।
উত্তৰ: লেটিচ।

সঁচা/মিছা (True/False)

১. আয়নিক বন্ধনত ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়। — মিছা

২. N₂ অণুত triple bond আছে। — সঁচা

৩. sp³ হাইব্ৰিডাইজেচনৰ বন্ধন কোণ 120°। — মিছা

৪. O₂ অণু paramagnetic। — সঁচা

৫. ডাইপ’ল মম’ণ্ট এক vector quantity। — সঁচা

শব্দাৰ্থ (Glossary Table)

অসমীয়া শব্দ	English Term	অৰ্থ / সংজ্ঞা
ৰাসায়নিক বন্ধন	Chemical Bond	পৰমাণুসমূহক একগোট কৰি ৰখা আকৰ্ষণ বল
অষ্টক নিয়ম	Octet Rule	বাহিৰৰ শ্বেলত ৮টা ইলেক্ট্ৰন লাভৰ প্ৰৱণতা
আয়নিক বন্ধন	Ionic Bond	ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ দ্বাৰা গঠিত বন্ধন
সমযোজী বন্ধন	Covalent Bond	ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰাৰ দ্বাৰা গঠিত বন্ধন
লেটিচ এন্থেলপি	Lattice Enthalpy	আয়নিক যৌগ বিভাজনৰ শক্তি
ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰ	Born-Haber Cycle	আয়নিক যৌগৰ শক্তি বিশ্লেষণৰ চক্ৰ
লুইছ গাঁথনি	Lewis Structure	ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰনৰ ডট গঠন
ফৰমেল চাৰ্জ	Formal Charge	পৰমাণুৰ কাল্পনিক চাৰ্জ
বন্ধন দৈৰ্ঘ্য	Bond Length	দুটা বন্ধিত পৰমাণুৰ মাজৰ দূৰত্ব
বন্ধন কোণ	Bond Angle	তিনিটা পৰমাণুৱে গঠন কৰা কোণ
বন্ধন শক্তি	Bond Energy	বন্ধন ভাঙিবলৈ লগা শক্তি
বন্ধন ক্ৰম	Bond Order	দুটা পৰমাণুৰ মাজত থকা বন্ধনৰ সংখ্যা
VSEPR তত্ত্ব	VSEPR Theory	ইলেক্ট্ৰন যোৰ বিকৰ্ষণৰ আধাৰত আকৃতি নিৰ্ণয়
ভেলেন্স বন্ধ তত্ত্ব	Valence Bond Theory	অৰ্বিটেল overlap-ৰ আধাৰত বন্ধন
হাইব্ৰিডাইজেচন	Hybridisation	অৰ্বিটেলৰ মিশ্ৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া
আণৱিক অৰ্বিটেল	Molecular Orbital	অণুত থকা ইলেক্ট্ৰনৰ অৰ্বিটেল
bonding অৰ্বিটেল	Bonding Orbital	কম শক্তিৰ আণৱিক অৰ্বিটেল
antibonding অৰ্বিটেল	Antibonding Orbital	বেছি শক্তিৰ আণৱিক অৰ্বিটেল
হাইড্ৰ’জেন বন্ধন	Hydrogen Bond	H আৰু ইলেক্ট্ৰোনেগেটিভ পৰমাণুৰ মাজৰ আকৰ্ষণ
ডাইপ’ল মম’ণ্ট	Dipole Moment	চাৰ্জ আৰু দূৰত্বৰ গুণফল (μ = q×d)
polar অণু	Polar Molecule	নেট ডাইপ’ল মম’ণ্ট থকা অণু
nonpolar অণু	Nonpolar Molecule	নেট ডাইপ’ল মম’ণ্ট শূন্য থকা অণু
paramagnetic	Paramagnetic	unpaired ইলেক্ট্ৰন থকা ধৰ্মী
diamagnetic	Diamagnetic	সকলো ইলেক্ট্ৰন paired থকা ধৰ্মী
linear আকৃতি	Linear Shape	180° বন্ধন কোণৰ আকৃতি
tetrahedral আকৃতি	Tetrahedral Shape	109.5° বন্ধন কোণৰ আকৃতি
octahedral আকৃতি	Octahedral Shape	90° বন্ধন কোণৰ আকৃতি (6 কোণ)
স্টেৰিক সংখ্যা	Steric Number	lone pair + σ-বন্ধনৰ যোগফল
σ-বন্ধন	Sigma Bond	head-on overlap-ৰ পৰা গঠিত বন্ধন
π-বন্ধন	Pi Bond	lateral overlap-ৰ পৰা গঠিত বন্ধন

গুৰুত্বপূৰ্ণ বিন্দু (Key Points to Remember)

১. কছেল-লুইছ পদ্ধতি অনুসৰি পৰমাণুৱে নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ স্থিৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্যাস লাভ কৰিবলৈ বন্ধন গঠন কৰে।

২. আয়নিক বন্ধন ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ দ্বাৰা গঠিত হয় আৰু সাধাৰণতে ধাতু আৰু অধাতুৰ মাজত হয়।

৩. সমযোজী বন্ধন ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰাৰ দ্বাৰা গঠিত আৰু সাধাৰণতে অধাতু-অধাতুৰ মাজত হয়।

৪. লেটিচ এন্থেলপি যিমান বেছি, আয়নিক যৌগ সিমানে স্থিৰ। ব’ৰ্ণ-হেবাৰ চক্ৰৰ দ্বাৰা ইয়াক নিৰ্ণয় কৰা যায়।

৫. লুইছ গাঁথনিত বন্ধিত আৰু lone pair ইলেক্ট্ৰনসমূহ ডট হিচাপে অংকন কৰা হয়।

৬. ফৰমেল চাৰ্জ $\text{FC} = V – L – \frac{B}{2}$ সূত্ৰৰ পৰা নিৰ্ণয় কৰা হয়।

৭. বন্ধন ক্ৰম বঢ়াৰ লগে লগে বন্ধন দৈৰ্ঘ্য কমে আৰু বন্ধন শক্তি বাঢ়ে।

৮. VSEPR তত্ত্ব অনুসৰি অণুৰ আকৃতি ইলেক্ট্ৰন যোৰৰ বিকৰ্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

৯. lone pair – lone pair > lone pair – bond pair > bond pair – bond pair বিকৰ্ষণ ক্ৰম।

১০. ভেলেন্স বন্ধ তত্ত্ব (VBT) অনুসৰি অৰ্বিটেলৰ overlap-ৰ পৰা বন্ধন গঠিত হয়।

১১. হাইব্ৰিডাইজেচন একে শক্তিৰ অৰ্বিটেলৰ মিশ্ৰণ; স্টেৰিক সংখ্যাই ইয়াৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰে।

১২. MOT অনুসৰি অণুত bonding আৰু antibonding আণৱিক অৰ্বিটেল থাকে। বন্ধন ক্ৰম $\frac{N_b – N_a}{2}$।

১৩. O₂ অণু paramagnetic — ইয়াত দুটা unpaired ইলেক্ট্ৰন আছে। N₂ আৰু H₂ diamagnetic।

১৪. হাইড্ৰ’জেন বন্ধন H₂O-ৰ উচ্চ স্ফুটনাংকৰ মূল কাৰণ।

১৫. CO₂ অণু linear (μ = 0) কিন্তু H₂O bent (μ = 1.85 D)।

মনত ৰখা টোকা (Quick Revision Notes)

BeCl₂ — sp, linear, 180°। BF₃ — sp², trigonal planar, 120°। CH₄ — sp³, tetrahedral, 109.5°। NH₃ — sp³, pyramidal, 107°। H₂O — sp³, bent, 104.5°। PCl₅ — sp³d, trigonal bipyramidal, 90°/120°। SF₆ — sp³d², octahedral, 90°। C₂H₄ — sp², planar, 120°। C₂H₂ — sp, linear, 180°।

বন্ধন ক্ৰম তালিকা: H₂ = 1, He₂ = 0 (অস্তিত্বহীন), Li₂ = 1, Be₂ = 0, B₂ = 1, C₂ = 2, N₂ = 3, O₂ = 2, F₂ = 1, Ne₂ = 0।

সাধাৰণ ভুল এৰাব লাগে: (i) sp³ মানে সদায় tetrahedral নহয় — lone pair থাকিলে আকৃতি সলনি হয়। (ii) ফৰমেল চাৰ্জ আৰু oxidation state একে নহয়। (iii) bond order এক ভগ্নাংশো হ’ব পাৰে (যেনে O₂⁺ = 2.5)। (iv) σ-বন্ধন সদায় π-বন্ধনৰ আগতে গঠিত হয়। (v) hybridisation এক mathematical ধাৰণা মাত্ৰ; ই অৰ্বিটেলৰ আচল অৱস্থা নহয়।

পৰীক্ষাত প্ৰায় অহা প্ৰশ্ন: (i) NH₃ আৰু H₂O-ৰ বন্ধন কোণ ভিন কিয়? (ii) O₂ paramagnetic কিয়? (iii) Born-Haber চক্ৰৰ সহায়ত NaCl-ৰ লেটিচ এন্থেলপি নিৰ্ণয়। (iv) CO₂-ৰ ডাইপ’ল মম’ণ্ট শূন্য কিয়? (v) MO ডায়াগ্ৰাম অংকনেৰে N₂-ৰ বন্ধন ক্ৰম। (vi) sp, sp², sp³ হাইব্ৰিডাইজেচনৰ পাৰ্থক্য। (vii) hydrogen bonding-ৰ প্ৰভাৱ পানীৰ ভৌতিক ধৰ্মত।

সূত্ৰ সমষ্টি (Formula Set): বন্ধন ক্ৰম $\text{Bond order} = \frac{N_b – N_a}{2}$, ফৰমেল চাৰ্জ $\text{FC} = V – L – \frac{B}{2}$, স্টেৰিক সংখ্যা $\text{SN} = \text{lone pairs} + \sigma\text{-bonds}$, ডাইপ’ল মম’ণ্ট μ = q × d (একক Debye)।

কেইটামান বিশেষ অণুৰ ডাইপ’ল মম’ণ্ট মান (D-ত): H₂O = 1.85, NH₃ = 1.47, HF = 1.82, HCl = 1.07, HBr = 0.79, HI = 0.38, CO₂ = 0, BF₃ = 0, CH₄ = 0।

আশাকৰোঁ ASSEB Class 11 Chemistry-ৰ Chapter 4 — ৰাসায়নিক বন্ধন আৰু আণৱিক গাঁথনিৰ এই সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সাৰাংশই আপোনালোকৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত যথেষ্ট সহায় কৰিব। কছেল-লুইছ পদ্ধতি, VSEPR তত্ত্ব, হাইব্ৰিডাইজেচন আৰু MOT-ৰ মূল ধাৰণাসমূহ ভালদৰে আয়ত্ত কৰক। প্ৰতিটো অণুৰ আকৃতি, বন্ধন কোণ আৰু বন্ধন ক্ৰম মুখস্থ ৰাখক। লুইছ গাঁথনি অংকন আৰু ফৰমেল চাৰ্জ নিৰ্ণয়ৰ অভ্যাস কৰক। MO ডায়াগ্ৰাম অংকন কৰি O₂, N₂, H₂-ৰ বন্ধন ক্ৰম আৰু চুম্বকীয় ধৰ্ম নিৰ্ণয়ৰ পদ্ধতি ভালদৰে শিকক। আমাৰ HSLC Guru ৱেবচাইটত ASSEB-ৰ আন আন অধ্যায়ৰ বিষয়েও বিতং আলোচনা পাব। শুভেচ্ছা ৰ’ল!