মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু ধৰ্মৰ পৰ্যাবৃত্তি
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থীসকল! HSLC Guru-ৰ ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ তৃতীয় অধ্যায় মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু ধৰ্মৰ পৰ্যাবৃত্তিলৈ আপোনালোকক স্বাগতম জনাইছোঁ। এই অধ্যায়ত আমি পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ক্ৰমবিকাশ, আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়ম, দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ গাঁথনি, s, p, d, f-ব্লক বিভাজন আৰু পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ, আয়নীকৰণ এনথেলপি, ইলেকট্ৰন-গ্ৰহণ এনথেলপি, বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতাৰ দৰে ধৰ্মৰ পৰ্যাবৃত্ত প্ৰৱণতা সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম।
সাৰাংশ
প্ৰাৰম্ভিক শ্ৰেণীবিভাজন: ১৮১৭ চনত জাৰ্মান ৰসায়নবিদ ডবেৰাইনাৰ (Döbereiner)-এ ত্ৰিভুজ নিয়ম (Triads) প্ৰদান কৰিছিল য’ত একে ধৰ্মৰ তিনিটা মৌলক একগোট কৰি মাজৰ মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আনুমানিকভাৱে দুয়োপাশৰ মৌলৰ ভৰৰ গড়ৰ সমান হিচাপে দেখুৱাইছিল (যেনে Li, Na, K)। ১৮৬৪ চনত ইংৰাজ ৰসায়নবিদ নিউলেণ্ডছ (Newlands)-এ অষ্টক নিয়ম (Law of Octaves) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল য’ত পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমত মৌল সজালে প্ৰতিটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথমটোৰ সৈতে মিল পোৱা গৈছিল। ১৮৬৯ চনত ৰাছিয়ান ৰসায়নবিদ মেণ্ডেলিভ (Mendeleev)-এ পৰ্যাবৃত্ত নিয়ম প্ৰকাশ কৰি কৈছিল— “মৌলসমূহৰ ধৰ্ম তেওঁলোকৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন।” তেওঁ সেই সময়ত অজ্ঞাত মৌল যেনে Eka-aluminium (Ga), Eka-silicon (Ge)-ৰ ধৰ্ম পূৰ্বানুমান কৰিছিল।
মেণ্ডেলিভৰ তালিকাৰ সীমাবদ্ধতা: হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান নিৰ্ধাৰণত অসুবিধা, সমস্থানিক (isotopes)-ক স্থান দিব নোৱাৰা, কিছুমান যুটি যেনে Ar (40) আৰু K (39), Co (58.9) আৰু Ni (58.7) ভৰ অনুসৰি স্থানৰ বিপৰীত হোৱা ইত্যাদি। ১৯১৩ চনত ইংৰাজ পদাৰ্থ-বিজ্ঞানী হেনৰি ম’ছলে (Henry Moseley)-এ X-ৰে স্পেক্ট্ৰাৰ পৰ্যবেক্ষণৰ পৰা প্ৰমাণ কৰিলে যে মৌলৰ মৌলিক ধৰ্ম পাৰমাণৱিক ভৰ নহয়, পাৰমাণৱিক সংখ্যা (Z)। ফলস্বৰূপে আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়মে ক’লে— “মৌলসমূহৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম তেওঁলোকৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন।”
আধুনিক দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ তালিকা: ইয়াত ১৮টা স্তম্ভ (Groups, 1–18) আৰু ৭টা শাৰী (Periods, 1–7) আছে। ভেলেন্স আৰ্বিটেলৰ ভিত্তিত মৌলবোৰক চাৰিটা ব্লকত বিভক্ত কৰা হৈছে— s-ব্লক (Group 1, 2; ক্ষাৰীয় আৰু ক্ষাৰীয়-মৃত্তিকা ধাতু), p-ব্লক (Group 13–18; অধাতু, উপধাতু, অভিজাত গেছ অন্তৰ্ভুক্ত), d-ব্লক (Group 3–12; সংক্ৰমণ ধাতু), f-ব্লক (লেণ্থানাইড আৰু এক্টিনাইড)। হাইড্ৰ’জেনক s-ব্লকৰ Group 1-ত ৰখা হৈছে যদিও ইয়াৰ ধৰ্মৰ মিল হেলোজেনৰ সৈতেও আছে। Z>100-ৰ মৌলসমূহৰ বাবে IUPAC-এ অস্থায়ী নাম দিয়ে যেনে Z=101 mendelevium (Md), Z=109 meitnerium (Mt), Z=118 oganesson (Og)।
পৰ্যাবৃত্ত প্ৰৱণতা: এটা পৰ্যায়ত বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ হ্ৰাস পায়, আয়নীকৰণ এনথেলপি বৃদ্ধি পায়, বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা বৃদ্ধি পায়, ধাতৱিক চৰিত্ৰ হ্ৰাস পায়। এটা গোটত ওপৰৰ পৰা তললৈ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ বৃদ্ধি পায়, আয়নীকৰণ এনথেলপি হ্ৰাস পায়, ধাতৱিক চৰিত্ৰ বৃদ্ধি পায়। কাৰ্যকৰ পাৰমাণৱিক আধান $Z_{\text{eff}} = Z – \sigma$ সূত্ৰৰে গণনা কৰা হয়, য’ত $\sigma$ হৈছে স্ক্ৰীনিং ধ্ৰুৱক। আয়নীকৰণ এনথেলপিৰ সংজ্ঞা— $\text{M}(g) \to \text{M}^+(g) + e^-$ প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় শক্তি। উদাহৰণস্বৰূপে Na-ৰ প্ৰথম আয়নীকৰণ এনথেলপি 496 kJ mol⁻¹, Mg-ৰ 738 kJ mol⁻¹, Ca-ৰ (Z=20) 590 kJ mol⁻¹। ধাতু সাধাৰণতে ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰি ধনাত্মক আয়ন গঠন কৰে আৰু অধাতুৱে ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰে— এই কাৰণে গোটৰ মাজত ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াশীলতাৰ পৰ্যাবৃত্ত পেটাৰ্ণ পোৱা যায়।
Summary (English)
This chapter introduces the historical journey of classifying elements: Döbereiner’s Triads (1817), Newlands’ Law of Octaves (1864), and Mendeleev’s Periodic Table (1869) which arranged elements by atomic mass and predicted unknown elements like Eka-aluminium (Ga) and Eka-silicon (Ge). Mendeleev’s table had limitations regarding hydrogen’s position, isotopes, and certain anomalous pairs (Ar-K, Co-Ni). Henry Moseley’s 1913 X-ray studies established that atomic number (Z), not atomic mass, is the fundamental property, leading to the Modern Periodic Law. The long-form periodic table contains 18 groups and 7 periods, organised into s, p, d, f blocks based on the valence-shell sub-orbital. IUPAC names are assigned to elements with Z > 100. Periodic trends include atomic and ionic radius, ionisation enthalpy, electron-gain enthalpy, electronegativity, valency, and metallic/non-metallic character. Across a period, ionisation enthalpy and electronegativity increase while atomic radius and metallic character decrease. Down a group, the trends reverse, governed by effective nuclear charge and screening effect.
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়মটো কোনে দিছিল?
উত্তৰ: হেনৰি ম’ছলে (Henry Moseley)-এ ১৯১৩ চনত আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়মটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মুঠ কিমান গোট আছে?
উত্তৰ: দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মুঠ ১৮টা গোট (Groups) আছে।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ষাৰীয় ধাতুসমূহ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ কোনটো গোটত আছে?
উত্তৰ: ক্ষাৰীয় ধাতুসমূহ Group 1 (s-ব্লক)-ত আছে।
প্ৰশ্ন ৪: অভিজাত গেছসমূহ কোন গোটত স্থান পাইছে?
উত্তৰ: অভিজাত গেছসমূহ (Noble gases) Group 18-ত স্থান পাইছে।
প্ৰশ্ন ৫: Z=20 হ’লে মৌলটো কি?
উত্তৰ: Z=20 হ’লে মৌলটো হৈছে কেলচিয়াম (Calcium, Ca)।
প্ৰশ্ন ৬: ডবেৰাইনাৰৰ ত্ৰিভুজত মাজৰ মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ কেনে হয়?
উত্তৰ: ই দুয়োপাশৰ মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ গড়ৰ আনুমানিক সমান হয়।
প্ৰশ্ন ৭: মেণ্ডেলিভে কাক Eka-silicon বুলি অনুমান কৰিছিল?
উত্তৰ: Eka-silicon বুলি অনুমান কৰা মৌলটো পিছত জাৰ্মেনিয়াম (Germanium, Ge) হিচাপে আৱিষ্কৃত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: f-ব্লকৰ মৌলসমূহক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: f-ব্লকৰ মৌলসমূহক ভিতৰৰ-সংক্ৰমণ মৌল (Inner-transition elements) বুলি কোৱা হয়; ইয়াৰ দুটা শাৰী লেণ্থানাইড আৰু এক্টিনাইড।
প্ৰশ্ন ৯: কোনটো পৰ্যায়ত মৌলৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: ষষ্ঠ পৰ্যায়ত (Period 6) মুঠ ৩২টা মৌল আছে, যিটো সৰ্বাধিক।
প্ৰশ্ন ১০: Z=109 মৌলৰ IUPAC নাম কি?
উত্তৰ: Z=109-ৰ IUPAC নাম হৈছে meitnerium (Mt)।
প্ৰশ্ন ১১: পৰ্যায় ৩-ৰ মুঠ মৌল সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: পৰ্যায় ৩-ত মুঠ ৮টা মৌল আছে (Na-ৰ পৰা Ar)।
প্ৰশ্ন ১২: Na-ৰ প্ৰথম আয়নীকৰণ এনথেলপি কিমান?
উত্তৰ: Na-ৰ প্ৰথম আয়নীকৰণ এনথেলপি প্ৰায় 496 kJ mol⁻¹।
প্ৰশ্ন ১৩: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সবাতোকৈ চমু পৰ্যায় কোনটো?
উত্তৰ: প্ৰথম পৰ্যায়, ইয়াত মাত্ৰ ২টা মৌল আছে— H আৰু He।
প্ৰশ্ন ১৪: ক্ষাৰীয়-মৃত্তিকা ধাতুৰ সাধাৰণ আয়ন আধান কিমান?
উত্তৰ: ক্ষাৰীয়-মৃত্তিকা ধাতুৰ আয়ন আধান +2 (যেনে Mg²⁺, Ca²⁺)।
প্ৰশ্ন ১৫: পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধৰ এক কি?
উত্তৰ: পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ পিকোমিটাৰ (pm) বা এংষ্ট্ৰম (Å)-ত পৰিমাপ কৰা হয় (1 Å = 100 pm)।
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ডবেৰাইনাৰৰ ত্ৰিভুজ নিয়ম উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: ১৮১৭ চনত ডবেৰাইনাৰে কোৱা মতে একে ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ তিনিটা মৌলক একলগে সজোৱা হয় আৰু ইয়াত মাজৰ মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰ দুয়োপাশৰ মৌলৰ ভৰৰ গড়ৰ আনুমানিক সমান হয়। উদাহৰণ: Li (7), Na (23), K (39); ইয়াত (7+39)/2 = 23, যিটো Na-ৰ ভৰৰ সমান। Ca, Sr, Ba আৰু Cl, Br, I-ও এনে ত্ৰিভুজৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ২: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত নিয়মৰ মূল বক্তব্য আৰু দুটা সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰ: মেণ্ডেলিভৰ নিয়মে কয়— “মৌলসমূহৰ ধৰ্ম তেওঁলোকৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন।” সীমাবদ্ধতা: (i) হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান নিৰ্ধাৰণত অসুবিধা— ইয়াৰ ধৰ্ম ক্ষাৰীয় ধাতু আৰু হেলোজেন উভয়ৰ সৈতে মিলে। (ii) Ar (40) আৰু K (39), Co আৰু Ni-ৰ দৰে যুটিৰ স্থান ভৰৰ ক্ৰমৰ বিপৰীত হোৱা।
প্ৰশ্ন ৩: পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ গোটত কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হয়, ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এটা গোটত ওপৰৰ পৰা তললৈ যাওঁতে নতুন শ্বেল যোগ হোৱাৰ ফলত মূল কেন্দ্ৰৰ পৰা ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰনলৈকে দূৰত্ব বৃদ্ধি পায়। লগতে ভিতৰৰ শ্বেলৰ পৰদা-প্ৰভাৱ (screening effect) বৃদ্ধি পায় বাবে কাৰ্যকৰ পাৰমাণৱিক আধান প্ৰায় একে থাকে। এই কাৰণে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ গোটত তললৈ বৃদ্ধি পায়। যেনে Li < Na < K < Rb < Cs।
প্ৰশ্ন ৪: আয়নীকৰণ এনথেলপিৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু পৰ্যায়ত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন বিচাৰ কৰা।
উত্তৰ: গেছীয় অৱস্থাত থকা এটা বিচ্ছিন্ন পৰমাণুৰ পৰা সৰ্বাধিক হালধীয়াকৈ আঁকোৱা ইলেক্ট্ৰন এটা আঁতৰাবলৈ প্ৰয়োজনীয় শক্তিকে আয়নীকৰণ এনথেলপি বোলা হয়। প্ৰক্ৰিয়াটো $\text{M}(g) \to \text{M}^+(g) + e^-$। এটা পৰ্যায়ত বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ হ্ৰাস পায় আৰু কাৰ্যকৰ আধান বৃদ্ধি পায় বাবে আয়নীকৰণ এনথেলপি বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ৫: বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা (Electronegativity) মানে কি? পাউলিং স্কেল অনুসৰি ফ্লুৰিনৰ মান লিখা।
উত্তৰ: এটা ৰাসায়নিক বন্ধনত থকা পৰমাণুৱে বন্ধন-ইলেক্ট্ৰন যুটিক নিজৰফালে আকৰ্ষণ কৰাৰ আপেক্ষিক প্ৰৱণতাকে বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা বোলা হয়। লিনাছ পাউলিঙৰ স্কেল অনুসৰি ফ্লুৰিন (F) সৰ্বাধিক বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মক মৌল আৰু ইয়াৰ মান ৪.০।
প্ৰশ্ন ৬: s-ব্লক আৰু p-ব্লক মৌলৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: (i) s-ব্লকৰ ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন ns-আৰ্বিটেলত (Group 1, 2) থাকে, p-ব্লকৰ ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন np-আৰ্বিটেলত (Group 13–18) থাকে। (ii) s-ব্লক প্ৰধানতে ক্ষাৰীয়/ক্ষাৰীয়-মৃত্তিকা ধাতু, p-ব্লক ধাতু, অধাতু আৰু অভিজাত গেছ অন্তৰ্ভুক্ত। (iii) s-ব্লক মৌলসমূহ বৰ ক্ৰিয়াশীল, p-ব্লকত ক্ৰিয়াশীলতা গোট আৰু পৰ্যায়ৰ ওপৰত বহুত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ৭: ধাতু আৰু অধাতুৰ ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াশীলতা গোটত কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হয়?
উত্তৰ: গোটত ওপৰৰ পৰা তললৈ যাওঁতে ধাতুৰ ক্ৰিয়াশীলতা বৃদ্ধি পায় কাৰণ আয়নীকৰণ এনথেলপি হ্ৰাস পায় আৰু ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ সহজ হয়। যেনে— Cs > Rb > K > Na > Li। ইয়াৰ বিপৰীতে অধাতুৰ ক্ৰিয়াশীলতা তললৈ হ্ৰাস পায় কাৰণ পৰমাণুৰ আকাৰ বৃদ্ধি পোৱাত ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণৰ প্ৰৱণতা কমে। যেনে— F > Cl > Br > I।
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ গাঁথনি, সফলতা আৰু সীমাবদ্ধতা বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰ: মেণ্ডেলিভে ১৮৬৯ চনত পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমত মৌল সজাই ৮টা স্তম্ভ আৰু ৭টা শাৰীত পৰ্যাবৃত্ত তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছিল। মূল বক্তব্য: “মৌলৰ ধৰ্ম পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যাবৃত্ত ফলন।” সফলতা: (i) সেই সময়ৰ আৱিষ্কৃত মৌলবোৰৰ যথাযথ স্থান নিৰ্ধাৰণ। (ii) Eka-aluminium (Ga), Eka-silicon (Ge), Eka-boron (Sc) আদি অজ্ঞাত মৌলৰ ধৰ্ম পূৰ্বানুমান, পাছত প্ৰমাণিত। (iii) সমস্ত মৌলক ধৰ্ম অনুসৰি গোটে গোটে সজোৱাত সফল। সীমাবদ্ধতা: (i) হাইড্ৰ’জেনৰ স্থান অনিশ্চিত। (ii) সমস্থানিক (isotope) মৌলক বেলেগ স্থান দিব নোৱাৰা। (iii) Ar(40)–K(39), Co–Ni-ৰ দৰে যুটিৰ স্থান ভৰৰ ক্ৰমৰ বিপৰীত। (iv) লেণ্থানাইড মৌলবোৰৰ একে গোটত স্থান নিৰ্ধাৰণৰ অসুবিধা। (v) ৰাসায়নিকভাৱে অসদৃশ মৌল (যেনে Cu, Ag, Au আৰু ক্ষাৰীয় ধাতু) একে গোটত পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলৰ ব্লক বিভাজন আৰু প্ৰতিটো ব্লকৰ চৰিত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মৌলৰ ভেলেন্স আৰ্বিটেলৰ ভিত্তিত চাৰিটা ব্লকত বিভাজন কৰা হৈছে। s-ব্লক: Group 1 আৰু 2; ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন ns-আৰ্বিটেলত। ক্ষাৰীয় ধাতু (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) আৰু ক্ষাৰীয়-মৃত্তিকা ধাতু (Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra)। অতি ক্ৰিয়াশীল, কোমল, কম গলনাঙ্ক, +1/+2 আয়ন গঠন কৰে। p-ব্লক: Group 13–18; ভেলেন্স ইলেক্ট্ৰন np-আৰ্বিটেলত। ধাতু (Al, Sn, Pb), উপধাতু (B, Si, Ge, As), অধাতু (C, N, O, S), হেলোজেন (F, Cl, Br, I) আৰু অভিজাত গেছ (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) অন্তৰ্ভুক্ত। d-ব্লক: Group 3–12; (n-1)d আৰ্বিটেল ক্ৰমিকভাৱে পূৰণ। সংক্ৰমণ ধাতু— চক চকীয়া, কঠিন, উচ্চ গলনাঙ্ক, পৰিৱৰ্তনশীল আয়নাৱেগ, ৰঙা যৌগ গঠন। f-ব্লক: লেণ্থানাইড (Z=58–71) আৰু এক্টিনাইড (Z=90–103); ভিতৰৰ-সংক্ৰমণ মৌল— (n-2)f আৰ্বিটেল পূৰণ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: পৰ্যায় আৰু গোটত পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ, আয়নীকৰণ এনথেলপি, বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা আৰু ধাতৱিক চৰিত্ৰৰ প্ৰৱণতা লিখা।
উত্তৰ: পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ: পৰ্যায়ত বাওঁৰ পৰা সোঁলৈ হ্ৰাস (Z বৃদ্ধি, কাৰ্যকৰ আধান বৃদ্ধি)। গোটত ওপৰৰ পৰা তললৈ বৃদ্ধি (নতুন শ্বেল যোগ)। আয়নীকৰণ এনথেলপি: পৰ্যায়ত বৃদ্ধি (Na: 496, Mg: 738, Al: 577 kJ mol⁻¹— Al-ত সামান্য ব্যতিক্ৰম)। গোটত হ্ৰাস (Li > Na > K)। কাৰ্যকৰ পাৰমাণৱিক আধান $Z_{\text{eff}} = Z – \sigma$। বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা: পৰ্যায়ত বৃদ্ধি (Na 0.9 → Cl 3.0)। গোটত হ্ৰাস (F 4.0 > Cl 3.0 > Br 2.8 > I 2.5)। ধাতৱিক চৰিত্ৰ: পৰ্যায়ত হ্ৰাস (ধাতু → অধাতু), গোটত বৃদ্ধি। ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াশীলতা: ধাতুৰ ক্ৰিয়াশীলতা গোটত তললৈ বৃদ্ধি, অধাতুৰ ক্রিয়াশীলতা গোটত তললৈ হ্ৰাস। উদাহৰণ— Cs সকলোতকৈ ক্ৰিয়াশীল ধাতু, F সকলোতকৈ ক্ৰিয়াশীল অধাতু।
প্ৰশ্ন ৪: আয়নীকৰণ এনথেলপি আৰু ইলেক্ট্ৰন-গ্ৰহণ এনথেলপিৰ পাৰ্থক্যসহ ব্যাখ্যা কৰি প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ লিখা।
উত্তৰ: আয়নীকৰণ এনথেলপি (IE): $\text{M}(g) \to \text{M}^+(g) + e^-$, ই ধনাত্মক মান (শক্তি শোষণ)। ইলেক্ট্ৰন-গ্ৰহণ এনথেলপি (EA): $\text{X}(g) + e^- \to \text{X}^-(g)$, ই সাধাৰণতে ঋণাত্মক মান (শক্তি মুক্তি)। প্ৰভাৱিত কৰা কাৰক: (i) পাৰমাণৱিক আকাৰ— সৰু পৰমাণুৰ IE বেছি, EA-ৰ পৰিমাণ বেছি। (ii) কাৰ্যকৰ পাৰমাণৱিক আধান— বৃদ্ধিত IE বৃদ্ধি। (iii) ইলেক্ট্ৰন বিন্যাসৰ স্থায়িত্ব— অৰ্ধ-পূৰ্ণ আৰু সম্পূৰ্ণ-পূৰ্ণ আৰ্বিটেলৰ স্থায়িত্ব বেছি, ফলত N(2s²2p³)-ৰ IE O-তকৈ বেছি। (iv) পেনিট্ৰেচন প্ৰভাৱ— s > p > d > f। F-তকৈ Cl-ৰ EA বেছি ঋণাত্মক, কিয়নো F সৰু আৰু ইলেক্ট্ৰন বিকৰ্ষণ বেছি।
প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ক্ৰমবিকাশ— ডবেৰাইনাৰৰ পৰা আধুনিক তালিকালৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৮১৭ চনত ডবেৰাইনাৰে ত্ৰিভুজ নিয়ম দিছিল— তিনিটা সদৃশ ধৰ্মৰ মৌল (Li, Na, K)-ৰ মাজৰটোৰ ভৰ গড়। ১৮৬৪ চনত নিউলেণ্ডছে অষ্টক নিয়ম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল— মৌলৰ ভৰৰ ক্ৰমত প্ৰতিটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথমটোৰ সৈতে মিলে। ১৮৬৯ চনত মেণ্ডেলিভে পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমত পৰ্যাবৃত্ত তালিকা প্ৰস্তুত কৰি Eka-elements-ৰ ধৰ্ম পূৰ্বানুমান কৰিছিল। ১৯১৩ চনত হেনৰি ম’ছলে-এ X-ৰে স্পেক্ট্ৰাৰ পৰীক্ষাৰে দেখুৱালে যে $\sqrt{\nu} = a(Z – b)$ অৰ্থাৎ পাৰমাণৱিক সংখ্যা মৌলৰ মৌলিক ধৰ্ম। এতিয়াৰ আধুনিক দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ তালিকা ১৮ গোট, ৭ পৰ্যায় আৰু চাৰি ব্লকত বিভক্ত। ই মেণ্ডেলিভৰ অসুবিধাবোৰ দূৰ কৰে— Ar-K যুটি স্বাভাৱিক স্থান পায়, সমস্থানিকবোৰ একে স্থানতে থাকে আৰু লেণ্থানাইড-এক্টিনাইডবোৰৰ পৃথক ব্লক দিয়ে।
বহু-নিৰ্বাচনীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১. আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়মৰ ভিত্তি কি?
(ক) পাৰমাণৱিক ভৰ (খ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা (গ) ভেলেন্সি (ঘ) ঘনত্ব
উত্তৰ: (খ) পাৰমাণৱিক সংখ্যা।
২. ত্ৰিভুজ নিয়মৰ প্ৰৱৰ্তক—
(ক) নিউলেণ্ডছ (খ) মেণ্ডেলিভ (গ) ডবেৰাইনাৰ (ঘ) ম’ছলে
উত্তৰ: (গ) ডবেৰাইনাৰ।
৩. অভিজাত গেছসমূহৰ গোট নং—
(ক) 1 (খ) 2 (গ) 17 (ঘ) 18
উত্তৰ: (ঘ) 18।
৪. পাউলিং স্কেলত F-ৰ বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা মান—
(ক) ৩.০ (খ) ৩.৫ (গ) ৪.০ (ঘ) ২.৫
উত্তৰ: (গ) ৪.০।
৫. Z=20 মৌলটো—
(ক) K (খ) Ca (গ) Ar (ঘ) Sc
উত্তৰ: (খ) Ca।
৬. লেণ্থানাইড আৰু এক্টিনাইড কোন ব্লকৰ অন্তৰ্গত?
(ক) s (খ) p (গ) d (ঘ) f
উত্তৰ: (ঘ) f-ব্লক।
৭. এটা পৰ্যায়ত বাওঁৰ পৰা সোঁলৈ যাওঁতে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ—
(ক) বৃদ্ধি (খ) হ্ৰাস (গ) অপৰিৱৰ্তিত (ঘ) প্ৰথমে বৃদ্ধি পিছত হ্ৰাস
উত্তৰ: (খ) হ্ৰাস পায়।
৮. Mg-ৰ প্ৰথম আয়নীকৰণ এনথেলপি প্ৰায়—
(ক) 496 kJ mol⁻¹ (খ) 738 kJ mol⁻¹ (গ) 590 kJ mol⁻¹ (ঘ) 1086 kJ mol⁻¹
উত্তৰ: (খ) 738 kJ mol⁻¹।
৯. Z=101 মৌলটোৰ IUPAC নাম—
(ক) nobelium (খ) mendelevium (গ) lawrencium (ঘ) seaborgium
উত্তৰ: (খ) mendelevium (Md)।
১০. দীৰ্ঘ-আকৃতিৰ তালিকাত মুঠ পৰ্যায় সংখ্যা—
(ক) ৬ (খ) ৭ (গ) ৮ (ঘ) ১৮
উত্তৰ: (খ) ৭।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত নিয়মৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল ________। (উ: হেনৰি ম’ছলে)
২. ক্ষাৰীয় ধাতু গোটটো ________ গোটত আছে। (উ: Group 1)
৩. $Z_{\text{eff}} = Z – \sigma$ সূত্ৰটোত $\sigma$ হৈছে ________ ধ্ৰুৱক। (উ: স্ক্ৰীনিং)
৪. পাউলিং স্কেলত সকলোতকৈ অধিক বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মক মৌল হৈছে ________। (উ: ফ্লুৰিন)
৫. Z=118 মৌলটোৰ IUPAC নাম হৈছে ________। (উ: oganesson)
৬. পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ________ পৰ্যায়ত ৩২টা মৌল আছে। (উ: ষষ্ঠ)
৭. অভিজাত গেছসমূহৰ ভেলেন্সি সাধাৰণতে ________ হয়। (উ: শূন্য)
সঁচা/মিছা
১. মেণ্ডেলিভে Eka-silicon বুলি Ge-ৰ ধৰ্ম পূৰ্বানুমান কৰিছিল। — সঁচা
২. এটা পৰ্যায়ত বাওঁৰ পৰা সোঁলৈ যাওঁতে আয়নীকৰণ এনথেলপি হ্ৰাস পায়। — মিছা (বৃদ্ধি পায়)
৩. f-ব্লকৰ মৌলবোৰক ভিতৰৰ-সংক্ৰমণ মৌল বোলা হয়। — সঁচা
৪. পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ গোটত ওপৰৰ পৰা তললৈ বৃদ্ধি পায়। — সঁচা
৫. Cs-তকৈ Li বেছি ক্ৰিয়াশীল ক্ষাৰীয় ধাতু। — মিছা (Cs বেছি ক্ৰিয়াশীল)
৬. পৰ্যায়ত বাওঁৰ পৰা সোঁলৈ যাওঁতে বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা বৃদ্ধি পায়। — সঁচা
৭. মেণ্ডেলিভে পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ক্ৰমত মৌল সজাইছিল। — মিছা (পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰমত)
৮. অভিজাত গেছসমূহৰ ভেলেন্স শ্বেল সম্পূৰ্ণ ভৰাই থাকে। — সঁচা
৯. $Z_{\text{eff}}$ গোটত তললৈ যাওঁতে নাটকীয়ভাৱে বৃদ্ধি পায়। — মিছা (প্ৰায় একে থাকে)
শব্দাৰ্থ তালিকা
| অসমীয়া | English | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| পৰ্যাবৃত্তি | Periodicity | ধৰ্মৰ পুনৰাবৃত্তিৰ প্ৰৱণতা। |
| পাৰমাণৱিক সংখ্যা | Atomic Number (Z) | প্ৰট’নৰ সংখ্যা। |
| আয়নীকৰণ এনথেলপি | Ionisation Enthalpy | গেছীয় পৰমাণুৰ পৰা ইলেক্ট্ৰন আঁতৰোৱাৰ শক্তি। |
| ইলেক্ট্ৰন-গ্ৰহণ এনথেলপি | Electron Gain Enthalpy | ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণৰ ফলত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন। |
| বৈদ্যুতিক-ঋণাত্মকতা | Electronegativity | বন্ধন-ইলেক্ট্ৰন আকৰ্ষণ ক্ষমতা। |
| কাৰ্যকৰ পাৰমাণৱিক আধান | Effective Nuclear Charge | $Z_{\text{eff}} = Z – \sigma$ |
| পৰদা-প্ৰভাৱ | Screening Effect | ভিতৰৰ ইলেক্ট্ৰনে কেন্দ্ৰীয় আধান কমাই। |
| ক্ষাৰীয় ধাতু | Alkali Metal | Group 1-ৰ ধাতু (Li, Na…)। |
| অভিজাত গেছ | Noble Gas | Group 18-ৰ গেছ (He, Ne…)। |
| লেণ্থানাইড | Lanthanide | f-ব্লকৰ Z=58–71 মৌল। |
| এক্টিনাইড | Actinide | f-ব্লকৰ Z=90–103 মৌল। |
| সংক্ৰমণ ধাতু | Transition Metal | d-ব্লকৰ মৌল (Group 3–12)। |
| উপধাতু | Metalloid | ধাতু-অধাতু চৰিত্ৰৰ মাজত (B, Si…)। |
| হেলোজেন | Halogen | Group 17-ৰ অধাতু। |
| অষ্টক নিয়ম | Law of Octaves | নিউলেণ্ডছৰ নিয়ম (১৮৬৪)। |
গুৰুত্বপূৰ্ণ মান-পত্ৰ
| মৌল | Z | প্ৰথম IE (kJ mol⁻¹) | EN (Pauling) |
|---|---|---|---|
| H | 1 | 1312 | 2.1 |
| Li | 3 | 520 | 1.0 |
| Na | 11 | 496 | 0.9 |
| Mg | 12 | 738 | 1.2 |
| Al | 13 | 577 | 1.5 |
| Ca | 20 | 590 | 1.0 |
| F | 9 | 1681 | 4.0 |
| Cl | 17 | 1251 | 3.0 |
| Ne | 10 | 2080 | — |
HSLC Guru-ৰ লগত শিকি ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অধ্যায় ৩-ৰ সম্পূৰ্ণ ধাৰণা আয়ত্ব কৰক। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰী আৰু প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট চাওক।