পৰিৱেশীয় ৰসায়ন
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB Class 11 Chemistry-ৰ Chapter 14 — পৰিৱেশীয় ৰসায়ন (Environmental Chemistry) অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ Assamese-medium notes, প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু MCQ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰদূষণ, জলপ্ৰদূষণ, মৃত্তিকা প্ৰদূষণ, গ্ৰীণহাউচ প্ৰভাৱ, ওজন স্তৰৰ ক্ষয়, এচিড বৰষুণ আৰু সেউজ ৰসায়ন (Green Chemistry) আদিৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা পাব।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
পৰিৱেশীয় প্ৰদূষণ (Environmental Pollution): পৰিৱেশৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক বৈশিষ্ট্যৰ অবাঞ্ছিত পৰিৱৰ্তনক পৰিৱেশীয় প্ৰদূষণ বুলি কোৱা হয়। প্ৰদূষণ সৃষ্টিকাৰী পদাৰ্থক প্ৰদূষক (Pollutant) বোলে। প্ৰদূষক দুই প্ৰকাৰৰ — প্ৰাথমিক প্ৰদূষক (Primary pollutants) যেনে SO₂, NOₓ, CO আৰু গৌণ প্ৰদূষক (Secondary pollutants) যেনে PAN, ozone (troposphere)। পৰিৱেশীয় প্ৰদূষণৰ মূল উৎসসমূহ হ’ল — শিল্প-কাৰখানা, যানবাহন, কৃষি ৰাসায়নিক, ঘৰুৱা বৰ্জ্য, পাৰমাণৱিক পৰীক্ষা ইত্যাদি।
বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰদূষণ (Atmospheric Pollution): বায়ুমণ্ডলক প্ৰধানতঃ চাৰিটা স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে — Troposphere (0–12 km), Stratosphere (12–50 km), Mesosphere আৰু Thermosphere। ট্ৰপোস্ফিয়াৰিক প্ৰদূষণ মূলতঃ SO₂, NO₂, CO, CO₂, হাইড্ৰ’কাৰ্বন আৰু কণা পদাৰ্থ (particulate matter) দ্বাৰা ঘটে। SOₓ গেছে এচিড বৰষুণ সৃষ্টি কৰে আৰু গছ-পাত, সৌধ-মন্দিৰ ক্ষতি কৰে। NOₓ গেছে শ্বাসকষ্ট আৰু photochemical smog সৃষ্টিৰ মূল কাৰক। CO হিম’গ্ল’বিনৰ লগত মিলি carboxyhaemoglobin গঠন কৰি অক্সিজেন পৰিবহনত বাধা দিয়ে। ধোঁৱা-কুঁৱলী (Smog) দুই প্ৰকাৰৰ — Classical smog (London type, SO₂ আৰু humid fog) আৰু Photochemical smog (Los Angeles type, NOₓ + hydrocarbon + sunlight → ozone + PAN)। এচিড বৰষুণ (Acid Rain) — বৰষুণৰ pH 5.6-তকৈ কম হ’লে তাক এচিড বৰষুণ বুলি কোৱা হয়, ই H₂SO₄ আৰু HNO₃ৰ বাবে হয়।
স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰিক প্ৰদূষণ — ওজন স্তৰৰ ক্ষয় (Ozone Layer Depletion): স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওজন স্তৰে সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক UV ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে। কিন্তু CFCs (chlorofluorocarbons), Halons আৰু NOₓ-ৰ দ্বাৰা ওজন স্তৰৰ ক্ষয় হয়। CFC-এ UV ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত Cl• মুক্ত-মূলক উৎপাদন কৰে আৰু এই Cl•-এ O₃-ক ভাঙি O₂ আৰু ClO• গঠন কৰে। ১৯৮৫ চনত Antarctica-ৰ ওপৰত Ozone Hole আৱিষ্কাৰ হয়। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে ১৯৮৭ চনত Montreal Protocol স্বাক্ষৰিত হয় য’ত CFC ব্যৱহাৰ ক্ৰমান্বয়ে কমাবলৈ আঁচনি লোৱা হয়।
গ্ৰীণহাউচ প্ৰভাৱ আৰু গ্ল’বেল ৱাৰ্মিং, জলপ্ৰদূষণ আৰু সেউজ ৰসায়ন: CO₂, CH₄, N₂O, CFC, water vapour আদি গ্ৰীণহাউচ গেছে পৃথিৱীৰ infrared বিকিৰণ শোষণ কৰি বিশ্ব উষ্ণায়ন (Global Warming) ঘটায়। জলপ্ৰদূষণৰ উৎস — শিল্পজাত বৰ্জ্য, ঘৰুৱা মলমূত্ৰ (sewage), কৃষি জলক্ষৰণ (agricultural runoff)। BOD (Biological Oxygen Demand) পানীত উপস্থিত জৈৱ পদাৰ্থ অজাৰিতকৰণৰ বাবে অণুজীৱে ব্যৱহাৰ কৰা অক্সিজেনৰ পৰিমাণ। বিশুদ্ধ পানীৰ BOD < 5 ppm; প্ৰদূষিত পানীৰ BOD > 17 ppm। Eutrophication — পানীত phosphate আৰু nitrate বঢ়াৰ ফলত algae-ৰ বৃদ্ধি ঘটি জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটে। পানীযোগ্য পানী (Potable water)-ৰ DO (Dissolved Oxygen) > 6 ppm, COD ব্যৱহাৰ কৰা হয় ৰাসায়নিক প্ৰদূষক জোখাৰ বাবে। মৃত্তিকা প্ৰদূষণ — কীটনাশক (DDT, BHC), সাৰ (urea, NPK)-ৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰে মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰে। সেউজ ৰসায়ন (Green Chemistry)-এ atom economy বৃদ্ধি, বিষাক্ত দ্ৰাৱক ব্যৱহাৰ হ্ৰাস (যেনে dry-cleaning-ত liquid CO₂, bleaching-ত H₂O₂) আৰু পৰিৱেশ-বান্ধৱ পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
Summary (English)
Environmental Chemistry deals with chemical phenomena occurring in the environment. Atmospheric pollution includes tropospheric pollutants (SOx, NOx, COx, hydrocarbons, particulate matter) causing classical smog (London-type, SO₂ + fog) and photochemical smog (Los Angeles-type, NOx + hydrocarbons + sunlight produces O₃, PAN). Acid rain (pH < 5.6) results from H₂SO₄ and HNO₃, damaging buildings, soil and aquatic life. Stratospheric ozone layer depletion is caused by CFCs releasing Cl• radicals that destroy O₃; the Antarctic Ozone Hole was discovered in 1985, and the Montreal Protocol (1987) regulated CFC use. Greenhouse gases (CO₂, CH₄, N₂O, CFCs, H₂O vapour) cause global warming. Water pollution arises from industrial waste, sewage, agricultural runoff; BOD measures biodegradable load, eutrophication kills aquatic life. Potable water needs DO > 6 ppm. Soil pollution is caused by pesticides (DDT, BHC) and excess fertilisers. Green Chemistry promotes atom-economical, eco-friendly methods such as liquid CO₂ dry-cleaning and H₂O₂ bleaching to minimise environmental damage.
1-Mark প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: পৰিৱেশীয় প্ৰদূষণ কাক বোলে?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক বৈশিষ্ট্যৰ অবাঞ্ছিত পৰিৱৰ্তনক পৰিৱেশীয় প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰদূষক (Pollutant) কাক বোলে?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰা যিকোনো পদাৰ্থক প্ৰদূষক বোলে। উদাহৰণ — SO₂, NO₂, CO, CFC ইত্যাদি।
প্ৰশ্ন ৩: ট্ৰপোস্ফিয়াৰৰ উচ্চতা কিমান?
উত্তৰ: ট্ৰপোস্ফিয়াৰৰ উচ্চতা পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় 0 — 12 km পৰ্যন্ত।
প্ৰশ্ন ৪: Photochemical smog-ৰ মূল উপাদান কি কি?
উত্তৰ: NOₓ, hydrocarbon, O₃ আৰু PAN (Peroxy Acetyl Nitrate)।
প্ৰশ্ন ৫: এচিড বৰষুণৰ pH মান কিমান?
উত্তৰ: এচিড বৰষুণৰ pH মান 5.6-তকৈ কম।
প্ৰশ্ন ৬: Montreal Protocol কোন চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৭ চনত Montreal Protocol স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: BOD-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰ: BOD = Biological (Biochemical) Oxygen Demand।
প্ৰশ্ন ৮: Eutrophication কি?
উত্তৰ: পানীত phosphate আৰু nitrate বৃদ্ধি হোৱাৰ ফলত algae-ৰ অতি বৃদ্ধি ঘটি জলজ প্ৰাণীৰ অক্সিজেন অভাৱত মৃত্যু ঘটোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে Eutrophication বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: সেউজ ৰসায়ন (Green Chemistry) কাক বোলে?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া পৰিচালনা কৰা ৰসায়নৰ শাখাকে সেউজ ৰসায়ন বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: পানীযোগ্য পানীৰ DO মান কিমান হ’ব লাগে?
উত্তৰ: পানীযোগ্য পানীৰ Dissolved Oxygen (DO) মান 6 ppm-তকৈ অধিক হ’ব লাগে।
2-3 Mark প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: Classical smog আৰু Photochemical smog-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
| Classical Smog | Photochemical Smog |
|---|---|
| লণ্ডন ধৰণৰ smog | লছ এঞ্জেলছ ধৰণৰ smog |
| SO₂ আৰু কুঁৱলীৰ মিশ্ৰণ | NOₓ + হাইড্ৰকাৰ্বন + সূৰ্যৰ পোহৰ |
| শীতকালত হয় | গ্ৰীষ্মকালত আৰু ৰ’দত হয় |
| Reducing চৰিত্ৰ | Oxidising চৰিত্ৰ |
| SO₂, কাৰ্বন আদি প্ৰদূষক | O₃, PAN, NO₂ আদি প্ৰদূষক |
প্ৰশ্ন ২: এচিড বৰষুণ কিদৰে গঠন হয়?
উত্তৰ: SO₂ আৰু NO₂ গেছ বায়ুমণ্ডলত পানী আৰু অক্সিজেনৰ লগত ক্ৰিয়া কৰি H₂SO₄ আৰু HNO₃ এচিড সৃষ্টি কৰে। এই এচিড বৰষুণৰ পানীৰ লগত মিহলি হৈ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পৰে। বিক্ৰিয়া:
2SO₂ + O₂ + 2H₂O → 2H₂SO₄
4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃
প্ৰশ্ন ৩: CFC-এ ওজন স্তৰৰ ক্ষয় কেনেকৈ কৰে?
উত্তৰ: CFC (CCl₂F₂) UV ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত বিভাজিত হৈ Cl• মুক্ত-মূলক সৃষ্টি কৰে।
CF₂Cl₂ → •CF₂Cl + Cl•
Cl• + O₃ → ClO• + O₂
ClO• + O → Cl• + O₂
এনেদৰে এটা Cl• পৰমাণুৱে হাজাৰ হাজাৰ O₃ অণু ভাঙি ওজন স্তৰৰ ক্ষয় ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৪: গ্ৰীণহাউচ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত উপস্থিত CO₂, CH₄, N₂O, CFC, water vapour আদি গেছসমূহে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ওলোৱা infrared বিকিৰণ শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে গ্ৰীণহাউচ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) বোলে। ইয়াৰ ফলত হোৱা পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধিকে গ্ল’বেল ৱাৰ্মিং বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: BOD আৰু COD-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
| BOD | COD |
|---|---|
| Biological Oxygen Demand | Chemical Oxygen Demand |
| অণুজীৱে জৈৱ পদাৰ্থ অজাৰিত কৰিবলৈ লোৱা O₂ | সকলো প্ৰদূষক ৰাসায়নিকভাৱে অজাৰিত কৰিবলৈ লোৱা O₂ |
| কেৱল biodegradable পদাৰ্থ জুখে | biodegradable + non-biodegradable জুখে |
| সময়সাপেক্ষ (5 দিন) | কম সময়ত নিৰ্ণয় কৰিব পৰা যায় |
প্ৰশ্ন ৬: Eutrophication প্ৰক্ৰিয়াটো বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: কৃষি জলক্ষৰণৰ জৰিয়তে phosphate আৰু nitrate জলাশয়ত সোমাই algae-ৰ অতি বৃদ্ধি ঘটায়। এই algae মৰি পচি জৈৱ পদাৰ্থ বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত BOD বৃদ্ধি হৈ DO হ্ৰাস পায় আৰু জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটে। এই প্ৰক্ৰিয়াকে Eutrophication বোলে।
5-7 Mark প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰদূষকসমূহ আৰু সিহঁতৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰদূষকসমূহ হ’ল —
(ক) Sulphur Oxides (SOₓ): কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম জ্বলোৱাৰ ফলত SO₂ আৰু SO₃ উৎপন্ন হয়। ই শ্বাসকষ্ট, হাঁপানি, এচিড বৰষুণ আৰু সৌধ-মন্দিৰ যেনে তাজমহল ক্ষয় কৰে।
(খ) Nitrogen Oxides (NOₓ): ইঞ্জিন, যানবাহন আৰু বজ্ৰপাতৰ পৰা NO আৰু NO₂ উৎপন্ন হয়। ই photochemical smog সৃষ্টি কৰে, এচিড বৰষুণ ঘটায় আৰু গছ-পাতৰ ক্লোৰ’ফিল ধ্বংস কৰে।
(গ) Carbon Monoxide (CO): অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত উৎপন্ন। ই হিম’গ্ল’বিনৰ লগত মিলি carboxyhaemoglobin গঠন কৰি অক্সিজেন পৰিবহনত বাধা দিয়ে। অধিক হ’লে মৃত্যু ঘটে।
(ঘ) Carbon Dioxide (CO₂): মূল গ্ৰীণহাউচ গেছ। বিশ্ব উষ্ণায়ন, হিমবাহ গলা, সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি ঘটায়।
(ঙ) হাইড্ৰ’কাৰ্বন: অসম্পূৰ্ণ দহনৰ পৰা মুক্তি পোৱা। ক্যান্সাৰ সৃষ্টিকাৰী আৰু photochemical smog-ৰ অংশ।
(চ) কণা পদাৰ্থ (Particulate Matter): ধূলি, ধোঁৱা, fly ash আদিয়ে শ্বাসতন্ত্ৰৰ ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ওজন স্তৰৰ ক্ষয়ৰ কাৰণ, প্ৰভাৱ আৰু প্ৰতিৰোধ ব্যৱস্থা বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওজন স্তৰে UV-B ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।
কাৰণ:
- CFCs (Freon — CCl₂F₂, CCl₃F) refrigerator আৰু aerosol-ত ব্যৱহৃত
- Halons — অগ্নি নিৰ্বাপকত ব্যৱহৃত
- NOₓ — supersonic বিমানৰ পৰা মুক্তি
- Methyl bromide আৰু কীটনাশক
বিক্ৰিয়া:
CF₂Cl₂ + UV → •CF₂Cl + Cl•
Cl• + O₃ → ClO• + O₂
ClO• + O → Cl• + O₂
প্ৰভাৱ: ত্বক ক্যান্সাৰ, চকুৰ ছানি (cataract), ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস, শস্যৰ উৎপাদন হ্ৰাস, planktonৰ মৃত্যু।
প্ৰতিৰোধ: Montreal Protocol (1987) — CFC-ৰ ব্যৱহাৰ ক্ৰমান্বয়ে কম কৰা হৈছে। বিকল্প হিচাপে HFC, HCFC ব্যৱহাৰ। ভাৰতে ২০০৩ চনত Montreal Protocol-ৰ Kigali সংশোধনত স্বাক্ষৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: জলপ্ৰদূষণৰ উৎস, ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জলপ্ৰদূষণৰ উৎস —
- শিল্পজাত বৰ্জ্য: Hg, Pb, Cd, As আদি ভাৰী ধাতু, ৰং, এচিড।
- ঘৰুৱা মলমূত্ৰ (Sewage): জৈৱ পদাৰ্থ, সাবোনৰ ফেন।
- কৃষি জলক্ষৰণ: NPK সাৰ, কীটনাশক (DDT, BHC)।
- তেল-নিৰ্গমন: সাগৰৰ জাহাজৰ পৰা।
- পাৰমাণৱিক বৰ্জ্য: Sr-90, Cs-137 আদি।
প্ৰভাৱ: Minamata disease (Hg বিষাক্ততা), Itai-itai (Cd), DDT-ৰ biomagnification-এ মাছ আৰু পক্ষীৰ ক্ষতি কৰে। Eutrophication আৰু DO হ্ৰাসৰ ফলত জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটে।
নিয়ন্ত্ৰণ: শিল্পজাত পানী effluent treatment plant-ত শোধন, sewage treatment, জৈৱ-অজৈৱ সাৰৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস, biodegradable detergent ব্যৱহাৰ আৰু আইনি প্ৰয়োগ (Water Act, 1974)।
প্ৰশ্ন ৪: সেউজ ৰসায়ন (Green Chemistry)-ৰ ধাৰণা, atom economy আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সেউজ ৰসায়ন এনে ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ অধ্যয়ন য’ত পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ ৰসায়নিক উৎপাদন কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য — বিষাক্ত প্ৰদূষক উৎপাদন হ্ৰাস কৰা।
মূল নীতি:
- Atom Economy: Atom economy = (Mol. mass of desired product / Mol. mass of all reactants) × 100%। অধিক atom economy মানে কম বৰ্জ্য উৎপাদন।
- বিষাক্ত দ্ৰাৱক ব্যৱহাৰ হ্ৰাস: পানী বা বিচ্ছেদনৰ পৰিৱৰ্তে supercritical CO₂ ব্যৱহাৰ।
- নবীকৰণযোগ্য উৎস ব্যৱহাৰ।
- প্ৰাকৃতিক উদ্প্ৰেৰক ব্যৱহাৰ।
ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ:
- Dry Cleaning: পূৰ্বতে tetrachloroethylene (Cl₂C=CCl₂) ব্যৱহৃত হৈছিল যিটো বিষাক্ত। বৰ্তমান liquid CO₂-ৰ লগত detergent ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- Bleaching of Paper: Cl₂-ৰ পৰিৱৰ্তে H₂O₂ ব্যৱহাৰ কৰিলে কেৱল পানী আৰু O₂ উপজাত হয়।
- Synthesis: Ibuprofen-ৰ সংশ্লেষণৰ atom economy পূৰ্বতে 40% আছিল, BHC পদ্ধতিৰ দ্বাৰা 77%-লৈ বঢ়োৱা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫: মৃত্তিকা প্ৰদূষণৰ কাৰণ, প্ৰভাৱ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মৃত্তিকা প্ৰদূষণৰ মূল কাৰক — কীটনাশক, সাৰ, শিল্পজাত বৰ্জ্য, প্লাষ্টিক, ভাৰী ধাতু।
কীটনাশক: DDT, BHC, parathion আদি পচন ধৰা নাযায় আৰু মাটিত দীৰ্ঘদিন থাকে। ইহঁতে biomagnification ঘটায়।
সাৰ: অতিৰিক্ত urea, NPK ব্যৱহাৰে মাটিৰ pH পৰিৱৰ্তন কৰে আৰু eutrophication ঘটায়। মাটিৰ অণুজীৱ ধ্বংস হয়।
শিল্পজাত বৰ্জ্য: Hg, Pb, Cd আদি ভাৰী ধাতু মাটিত জমা হয়।
প্ৰভাৱ: মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস, খাদ্য শৃংখলত বিষাক্ত পদাৰ্থ প্ৰৱেশ, ভূগৰ্ভস্থ পানী প্ৰদূষণ।
নিয়ন্ত্ৰণ: জৈৱ সাৰ ব্যৱহাৰ, biopesticide ব্যৱহাৰ, ফসল ঘূৰ্ণন, vermicomposting, biodegradable plastic ব্যৱহাৰ।
MCQ (বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন)
1. ওজন স্তৰৰ মূল ক্ষতি কৰোঁতা পদাৰ্থ —
(a) CO₂ (b) CFC (c) SO₂ (d) CH₄
উত্তৰ: (b) CFC
2. Photochemical smog-ৰ মুখ্য উপাদান —
(a) SO₂ (b) CO (c) NO₂ আৰু O₃ (d) NH₃
উত্তৰ: (c) NO₂ আৰু O₃
3. এচিড বৰষুণৰ pH —
(a) > 7 (b) = 7 (c) < 5.6 (d) > 8
উত্তৰ: (c) < 5.6
4. CO-ই ৰক্তত কোনটো গঠন কৰে?
(a) Methhaemoglobin (b) Carboxyhaemoglobin (c) Oxyhaemoglobin (d) Sulphhaemoglobin
উত্তৰ: (b) Carboxyhaemoglobin
5. Montreal Protocol কোন চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
(a) 1985 (b) 1987 (c) 1990 (d) 1992
উত্তৰ: (b) 1987
6. পানীযোগ্য পানীৰ DO —
(a) > 6 ppm (b) < 2 ppm (c) > 17 ppm (d) 0 ppm
উত্তৰ: (a) > 6 ppm
7. মুখ্য গ্ৰীণহাউচ গেছ —
(a) O₂ (b) N₂ (c) CO₂ (d) Ar
উত্তৰ: (c) CO₂
8. Eutrophication-ৰ মূল কাৰক —
(a) Hg (b) phosphate আৰু nitrate (c) Pb (d) CFC
উত্তৰ: (b) phosphate আৰু nitrate
9. Green Chemistry-ত dry cleaning solvent —
(a) C₂H₅OH (b) liquid CO₂ (c) CCl₄ (d) C₆H₆
উত্তৰ: (b) liquid CO₂
10. London smog হ’ল —
(a) Oxidising (b) Reducing (c) Neutral (d) Basic
উত্তৰ: (b) Reducing
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
1. ____ স্তৰে UV ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে।
উত্তৰ: ওজন (Ozone)
2. Photochemical smog-ত PAN-ৰ পূৰ্ণৰূপ ____।
উত্তৰ: Peroxy Acetyl Nitrate
3. বিশুদ্ধ পানীৰ BOD ____ ppm-তকৈ কম।
উত্তৰ: 5
4. ____ এ অগ্নি নিৰ্বাপকত ব্যৱহৃত আৰু ওজন স্তৰৰ ক্ষয় কৰে।
উত্তৰ: Halons
5. ____ ৰোগ Hg বিষাক্ততাৰ ফলত হয়।
উত্তৰ: Minamata
সঁচা/মিছা (True/False)
1. ট্ৰপোস্ফিয়াৰৰ ওজন উপকাৰী। — মিছা (স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওজন উপকাৰী)
2. CO₂ এটা গ্ৰীণহাউচ গেছ। — সঁচা
3. Photochemical smog শীতকালত হয়। — মিছা (গ্ৰীষ্মকালত হয়)
4. H₂O₂ ব্যৱহাৰ green bleaching agent। — সঁচা
5. DDT biodegradable পদাৰ্থ। — মিছা (non-biodegradable)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| English Term | Assamese Meaning |
|---|---|
| Pollutant | প্ৰদূষক |
| Troposphere | ট্ৰপোস্ফিয়াৰ (অধিমণ্ডল) |
| Stratosphere | স্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (বায়ুমণ্ডলৰ দ্বিতীয় স্তৰ) |
| Smog | ধোঁৱা-কুঁৱলী |
| Acid Rain | এচিড বৰষুণ |
| Ozone Layer | ওজন স্তৰ |
| CFC | ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন |
| Greenhouse Effect | গ্ৰীণহাউচ প্ৰভাৱ |
| Global Warming | বিশ্ব উষ্ণায়ন |
| BOD | জৈৱ অক্সিজেন চাহিদা |
| COD | ৰাসায়নিক অক্সিজেন চাহিদা |
| DO | দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন |
| Eutrophication | জলপুষ্টিকৰণ |
| Pesticide | কীটনাশক |
| Fertiliser | সাৰ |
| Sewage | মলমূত্ৰ পানী |
| Industrial Waste | শিল্পজাত বৰ্জ্য |
| Particulate Matter | কণা পদাৰ্থ |
| PAN | পেৰক্সি এচিটাইল নাইট্ৰেট |
| Atom Economy | পৰমাণু সাশ্ৰয়িতা |
| Green Chemistry | সেউজ ৰসায়ন |
| Dry Cleaning | শুকান শোধন |
| Bleaching | বিৰঞ্জন |
| Montreal Protocol | মণ্ট্ৰিয়েল চুক্তি |
| Biomagnification | জৈৱিক বৰ্ধন |
| Potable Water | পানীযোগ্য পানী |
| Soil Pollution | মৃত্তিকা প্ৰদূষণ |
| Water Pollution | জলপ্ৰদূষণ |
| Air Pollution | বায়ু প্ৰদূষণ |
| Free Radical | মুক্ত-মূলক |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টো আপোনালোকৰ বাবে সহায়ক হ’ব। অধিক ASSEB Class 11 Chemistry-ৰ অধ্যায় পঢ়িবলৈ HSLC Guru-ত ভিজিট কৰক।