s-খণ্ডৰ মৌলসমূহ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অধ্যায় ১০ — s-খণ্ডৰ মৌলসমূহ (The s-Block Elements)ৰ এই বিশেষ পাঠত আপোনালোকক স্বাগত জনাইছোঁ। এই অধ্যায়ত আমি পৰ্যায় সাৰণীৰ Group 1 (ক্ষাৰ ধাতু) আৰু Group 2 (ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতু) মৌলসমূহৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস, পৰ্যায়বৃত্তিক প্ৰৱণতা, ৰাসায়নিক ধৰ্ম, অসাধাৰণ আচৰণ, কৰ্ণিক সম্পৰ্ক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগসমূহৰ প্ৰস্তুতি, ধৰ্ম তথা ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে শিকিম। প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
পৰ্যায় সাৰণীৰ s-খণ্ডত Group 1 আৰু Group 2 মৌলসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। এই মৌলসমূহৰ চূড়ান্ত ইলেকট্ৰনটো s-অৰবিটেলত প্ৰৱেশ কৰে। Group 1 — ক্ষাৰ ধাতু (Alkali Metals): লিথিয়াম (Li), ছ’ডিয়াম (Na), প’টাছিয়াম (K), ৰুবিডিয়াম (Rb), ছিজিয়াম (Cs) আৰু ফ্ৰান্সিয়াম (Fr — তেজস্ক্ৰিয়)। সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস [উচ্চ গেছ] ns¹। এই মৌলসমূহ অতিশয় ক্ৰিয়াশীল, কোমল আৰু কম গলনাংকযুক্ত। ইহঁতে পানীৰ সৈতে তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি ক্ষাৰ আৰু H₂ গেছ উৎপন্ন কৰে। গোটটোৰ তলৰফালে নামি অহাৰ লগে লগে পাৰমাণৱিক/আয়নিক ব্যাসাৰ্ধ বৃদ্ধি পায়, আয়নন এনথালপি (IE) হ্ৰাস পায়, বৈদ্যুতিক ঋণাত্মকতা (EN) হ্ৰাস পায়, ঘনত্ব সাধাৰণতে বৃদ্ধি পায় (K-ৰ বাহিৰে), গলনাংক/স্ফুটনাংক হ্ৰাস পায়। ইহঁতে শিখাত বৰ্ণ প্ৰদৰ্শন কৰে — Li (ৰঙা), Na (গেলেপীয়া হালধীয়া), K (বেঙুনীয়া), Rb (ৰঙা-বেঙুনীয়া), Cs (নীলা)।
লিথিয়ামে গোটটোৰ আন সদস্যসকলৰ সৈতে অসাধাৰণ আচৰণ দেখুৱায় — সৰু আকাৰ, উচ্চ মেৰুকৰণ ক্ষমতা আৰু একমাত্ৰ s-ইলেকট্ৰনৰ বাবে। উদাহৰণ — Li-এ N₂ৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি Li₃N গঠন কৰে, Li₂CO₃ উত্তপ্ত কৰিলে বিয়োজিত হয়, LiOH দুৰ্বল ক্ষাৰ। লিথিয়ামে দ্বিতীয় গোটটোৰ মেগনেছিয়ামৰ সৈতে কৰ্ণিক সম্পৰ্ক (Diagonal Relationship) দেখুৱায়। Group 2 — ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতু (Alkaline Earth Metals): বেৰিলিয়াম (Be), মেগনেছিয়াম (Mg), কেলছিয়াম (Ca), ষ্ট্ৰন্টিয়াম (Sr), বেৰিয়াম (Ba) আৰু ৰেডিয়াম (Ra — তেজস্ক্ৰিয়)। ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস [উচ্চ গেছ] ns²। ইহঁত Group 1-তকৈ সাধাৰণতে কম ক্ৰিয়াশীল, অধিক কঠিন আৰু উচ্চ গলনাংকযুক্ত। ইহঁতেও শিখাত বৰ্ণ প্ৰদৰ্শন কৰে — Ca (ইটাৰ ৰঙা), Sr (ৰঙা), Ba (সেউজীয়া)। বেৰিলিয়ামে অসাধাৰণ আচৰণ আৰু এলুমিনিয়ামৰ সৈতে কৰ্ণিক সম্পৰ্ক দেখুৱায়।
গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগসমূহ — ছ’ডিয়াম (Na): ডাউনছ পদ্ধতিৰে গলিত NaCl-ৰ পৰা প্ৰস্তুত। ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড (NaOH) বা কষ্টিক ছ’ডা: কাষ্টনাৰ-কেলনাৰ পদ্ধতিৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত; চাবোন, কাগজ, ৰেয়’ন উদ্যোগত ব্যৱহৃত। ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট (NaHCO₃) বা বেকিং ছ’ডা: চলভে পদ্ধতিৰে; বেকাৰীত আৰু এণ্টাছিড হিচাপে। ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (Na₂CO₃) বা ৱাশ্যিং ছ’ডা: চলভে (Solvay) পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত; কাচ, চাবোন আৰু কাগজ উদ্যোগত ব্যৱহৃত। মেগনেছিয়াম (Mg): গলিত MgCl₂ৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ। কেলছিয়াম (Ca): গলিত CaCl₂ৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ।
প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছ (CaSO₄·½H₂O): জিপছাম (CaSO₄·2H₂O)-ক ৩৯৩ K উষ্ণতাত উত্তপ্ত কৰি প্ৰস্তুত; ভগ্ন হাড় বান্ধিবলৈ আৰু মূৰ্তি, সজ্জা সামগ্ৰী নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত। চিমেণ্ট: কেলছিয়াম ছিলিকেট আৰু কেলছিয়াম এলুমিনেটৰ সংমিশ্ৰণ; পৰ্টলেণ্ড চিমেণ্ট প্ৰধান প্ৰকাৰ। জৈৱিক গুৰুত্ব: Na⁺ আৰু K⁺ স্নায়ু সঞ্চালন (nerve impulse), ৰক্তচাপ আৰু ছ’ডিয়াম-প’টাছিয়াম পাম্পত প্ৰয়োজনীয়; Mg²⁺ ক্ল’ৰ’ফিলৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু আৰু ATP কাৰ্যত সহায়ক; Ca²⁺ হাড়, দাঁত, ৰক্ত-জমাট বন্ধা আৰু পেশী সংকোচনত আৱশ্যক।
Summary (English)
The s-block elements include Group 1 (alkali metals — Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) and Group 2 (alkaline earth metals — Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra). Their general electronic configurations are ns¹ and ns² respectively. Down the group, atomic and ionic radii increase, ionisation enthalpy and electronegativity decrease, and reactivity increases. Alkali metals are soft, low-melting, highly reactive metals that impart characteristic flame colours. Lithium shows anomalous behaviour due to its small size and high polarising power, and exhibits a diagonal relationship with magnesium. Beryllium similarly shows anomalous behaviour and a diagonal relationship with aluminium. Important compounds include NaOH (caustic soda) by Castner-Kellner process, Na₂CO₃ (washing soda) by Solvay process, NaHCO₃ (baking soda), Plaster of Paris (CaSO₄·½H₂O) from gypsum, and Portland cement. Biologically, Na⁺ and K⁺ are vital for nerve impulse transmission, Mg²⁺ is the central atom in chlorophyll, and Ca²⁺ is essential for bones, teeth, blood clotting and muscle contraction.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: s-খণ্ডত কোন কোনটো গোটৰ মৌল অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰ: Group 1 (ক্ষাৰ ধাতু) আৰু Group 2 (ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতু)।
প্ৰশ্ন ২: ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস কি?
উত্তৰ: [উচ্চ গেছ] ns¹।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতুসমূহৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস কি?
উত্তৰ: [উচ্চ গেছ] ns²।
প্ৰশ্ন ৪: ছ’ডিয়ামৰ শিখা পৰীক্ষাৰ বৰ্ণ কি?
উত্তৰ: গেলেপীয়া হালধীয়া (Golden yellow)।
প্ৰশ্ন ৫: NaOH-ৰ বাণিজ্যিক নাম কি?
উত্তৰ: কষ্টিক ছ’ডা (Caustic Soda)।
প্ৰশ্ন ৬: ৱাশ্যিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?
উত্তৰ: Na₂CO₃·10H₂O।
প্ৰশ্ন ৭: প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?
উত্তৰ: CaSO₄·½H₂O।
প্ৰশ্ন ৮: কোনটো ক্ষাৰ ধাতুৱে অসাধাৰণ আচৰণ দেখুৱায়?
উত্তৰ: লিথিয়াম (Li)।
প্ৰশ্ন ৯: ক্ল’ৰ’ফিলৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণু কি?
উত্তৰ: মেগনেছিয়াম (Mg²⁺)।
প্ৰশ্ন ১০: চলভে পদ্ধতিৰে কি যৌগ প্ৰস্তুত কৰা হয়?
উত্তৰ: ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট (Na₂CO₃)।
২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2–3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: ক্ষাৰ ধাতুসমূহ পানীত কেনেদৰে বিক্ৰিয়া কৰে? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: ক্ষাৰ ধাতুসমূহে পানীৰ সৈতে তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি ধাতু হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু H₂ গেছ উৎপন্ন কৰে।
2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑
গোটটোৰ তলৰফালে নামি অহাৰ লগে লগে বিক্ৰিয়াৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি পায়। K, Rb, Cs-এ অগ্নিকাণ্ড সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২: Li-Mg কৰ্ণিক সম্পৰ্কৰ চাৰিটা সাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ: (i) Li আৰু Mg-এ N₂ৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি Li₃N আৰু Mg₃N₂ গঠন কৰে। (ii) দুয়োটাৰে কাৰ্বনেট তাপত বিয়োজিত হয়। (iii) দুয়োৰে হাইড্ৰ’ক্সাইড পানীত কম দ্ৰৱণীয়। (iv) দুয়োটাৰে ক্ল’ৰাইড আৰ্দ্ৰতাশোষী আৰু ইথান’লত দ্ৰৱণীয়।
প্ৰশ্ন ৩: বেৰিলিয়ামৰ অসাধাৰণ আচৰণৰ চাৰিটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: (i) সৰু পাৰমাণৱিক/আয়নিক আকাৰ। (ii) উচ্চ আয়নন এনথালপি। (iii) উচ্চ বৈদ্যুতিক ঋণাত্মকতা। (iv) d-অৰবিটেলৰ অনুপস্থিতি, যাৰ ফলত সমাবেশ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৪।
প্ৰশ্ন ৪: চলভে পদ্ধতিৰে Na₂CO₃ প্ৰস্তুতিৰ মূল বিক্ৰিয়াসমূহ লিখা।
উত্তৰ: NH₃ + H₂O + CO₂ → NH₄HCO₃
NH₄HCO₃ + NaCl → NaHCO₃ + NH₄Cl
2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂
এই পদ্ধতিত NH₃ পুনৰাৱৰ্তিত হয় কিন্তু K₂CO₃ প্ৰস্তুত কৰিব পৰা নাযায় কাৰণ KHCO₃ অধিক দ্ৰৱণীয়।
প্ৰশ্ন ৫: প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছ কেনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: জিপছাম (CaSO₄·2H₂O)-ক ৩৯৩ K (১২০°C)-ত উত্তপ্ত কৰি প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছ প্ৰস্তুত কৰা হয়:
2CaSO₄·2H₂O → 2CaSO₄·½H₂O + 3H₂O
ব্যৱহাৰ — (i) ভগ্ন হাড় বান্ধিবলৈ। (ii) মূৰ্তি, ছাঁচ আৰু সজ্জা সামগ্ৰী নিৰ্মাণত। (iii) দাঁতৰ চিকিৎসাত। (iv) দেৱালৰ ফাটল মেৰামতিত।
প্ৰশ্ন ৬: Na⁺ আৰু K⁺ আয়নৰ জৈৱিক গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: Na⁺ মূলতঃ বহিঃকোষীয় তৰল পদাৰ্থত থাকে আৰু ৰক্তচাপ, কোষীয় ৰসৰ আয়তন আৰু স্নায়ু সঞ্চালন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। K⁺ আভ্যন্তৰীণ কোষত থাকে আৰু পেশী সংকোচন, এনজাইম সক্ৰিয়কৰণ আৰু গ্লুক’জ পৰিবহণত সহায় কৰে। Na⁺/K⁺ পাম্পে কোষৰ ভিতৰ-বাহিৰৰ আয়ন সমতা ৰক্ষা কৰে।
৫–৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5–7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ পৰ্যায়বৃত্তিক প্ৰৱণতাসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: (i) পাৰমাণৱিক/আয়নিক ব্যাসাৰ্ধ: গোটটোৰ তলৰফালে নামি অহাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায় কাৰণ নতুন কক্ষ যোগ হয়। Li < Na < K < Rb < Cs।
(ii) আয়নন এনথালপি: তলৰফালে হ্ৰাস পায় কাৰণ চূড়ান্ত ইলেকট্ৰন আঁতৰি যায়। Li-ৰ IE সৰ্বাধিক।
(iii) বৈদ্যুতিক ঋণাত্মকতা: তলৰফালে হ্ৰাস পায়।
(iv) ঘনত্ব: সাধাৰণতে বৃদ্ধি পায় কিন্তু K-ৰ ঘনত্ব Na-তকৈ কম।
(v) গলনাংক/স্ফুটনাংক: তলৰফালে হ্ৰাস পায় কাৰণ ধাতৱীয় বন্ধন দুৰ্বল হয়।
(vi) শিখা বৰ্ণ: Li-ৰঙা, Na-হালধীয়া, K-বেঙুনীয়া, Rb-ৰঙা-বেঙুনীয়া, Cs-নীলা।
(vii) বিক্ৰিয়াশীলতা: তলৰফালে বৃদ্ধি পায়।
প্ৰশ্ন ২: NaOH কেনেদৰে কাষ্টনাৰ-কেলনাৰ পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: প্ৰস্তুতি: কাষ্টনাৰ-কেলনাৰ কোষত পাৰদ কেথ’ড আৰু কাৰ্বন এন’ডৰ মাজত ব্ৰাইন (NaCl)-ৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ কৰা হয়।
এন’ডত: 2Cl⁻ → Cl₂ + 2e⁻
কেথ’ডত: Na⁺ + e⁻ + Hg → Na-Hg (এমালগাম)
এমালগামক পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া: 2Na-Hg + 2H₂O → 2NaOH + H₂ + 2Hg
ধৰ্ম: বগা স্ফটিকীয় কঠিন, আৰ্দ্ৰতাশোষী, পানীত অতি দ্ৰৱণীয় (তাপ মুক্ত), শক্তিশালী ক্ষাৰ। অম্লৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী দিয়ে।
ব্যৱহাৰ: চাবোন, কাগজ, ৰেয়’ন, কৃত্ৰিম ৰেচম, পেট্ৰ’লিয়াম শোধন, বক্সাইটৰ পৰা এলুমিনিয়াম প্ৰস্তুতি, কাপোৰ ৰঙাব আৰু গৃহস্থালী পৰিষ্কাৰক উৎপাদনত।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ষাৰ ধাতু আৰু ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতুৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | ক্ষাৰ ধাতু (Group 1) | ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতু (Group 2) |
|---|---|---|
| ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস | ns¹ | ns² |
| যোজনতা | +1 | +2 |
| কঠিনতা | কোমল | কঠিন |
| গলনাংক | কম | উচ্চ |
| আয়নন এনথালপি | কম | তুলনামূলক বেছি |
| বিক্ৰিয়াশীলতা | অতি বেছি | কম |
| হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ ক্ষাৰীয়তা | শক্তিশালী | দুৰ্বল |
| কাৰ্বনেটৰ স্থায়িত্ব | স্থায়ী (Li₂CO₃ বাদে) | তাপত বিয়োজিত |
প্ৰশ্ন ৪: Be আৰু Al-ৰ মাজৰ কৰ্ণিক সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বেৰিলিয়াম আৰু এলুমিনিয়াম ভিন্ন গোটৰ সদস্য হ’লেও সাদৃশ্য দেখুৱায়:
(i) দুয়োটাই উভচৰীয় (amphoteric) — অম্ল আৰু ক্ষাৰ দুয়োটাৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে।
(ii) দুয়োৰে অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’ক্সাইড উভচৰীয়।
(iii) দুয়োটাৰে ক্ল’ৰাইড (BeCl₂, AlCl₃) যৌগধৰ্মী, ইথাৰ আদি জৈৱিক দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয়।
(iv) দুয়োটাৰে কাৰ্বাইড পানীৰ সৈতে CH₄ গেছ মুক্ত কৰে।
(v) দুয়োটাই শৃংখলবদ্ধ (polymeric) ক্ল’ৰাইড গঠন কৰে।
(vi) দুয়োটাৰ ই²⁺/ই³⁺ আয়নৰ মেৰুকৰণ ক্ষমতা প্ৰায় সমান।
এই সাদৃশ্য তেওঁলোকৰ আকাৰ আৰু আধান অনুপাতৰ একে হোৱাৰ ফলত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াত Mg²⁺ আৰু Ca²⁺ আয়নৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: Mg²⁺: (i) সেউজীয় উদ্ভিদৰ ক্ল’ৰ’ফিলৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণু — সালোক সংশ্লেষণত প্ৰয়োজনীয়। (ii) ATP-ৰ লগত যুক্ত হৈ শক্তি স্থানান্তৰত সহায় কৰে। (iii) বহুতো এনজাইমৰ কোফেক্টৰ। (iv) পেশীৰ স্বাভাৱিক কাৰ্য আৰু স্নায়ু সঞ্চালনত সহায়ক।
Ca²⁺: (i) হাড় আৰু দাঁতৰ মুখ্য উপাদান (Ca₃(PO₄)₂ আৰু Ca₅(PO₄)₃OH)। (ii) ৰক্ত-জমাট বন্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ। (iii) পেশী সংকোচন আৰু শিথিলীকৰণত। (iv) স্নায়ু সঞ্চালনত। (v) অনেক এনজাইম সক্ৰিয়কৰণত। ইয়াৰ অভাৱত ৰিকেট, অষ্ট্ৰিঅ’প’ৰ’ছিছ আৰু পেশীৰ ক্ৰেম্প হয়।
বহু-বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
১. কোনটো s-খণ্ডৰ মৌল নহয়?
(ক) Na (খ) Mg (গ) Al (ঘ) Cs
উত্তৰ: (গ) Al
২. ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ মাজত উচ্চতম গলনাংক কাৰ?
(ক) Li (খ) Na (গ) K (ঘ) Cs
উত্তৰ: (ক) Li
৩. বেকিং ছ’ডাৰ সংকেত কি?
(ক) Na₂CO₃ (খ) NaHCO₃ (গ) NaOH (ঘ) Na₂SO₄
উত্তৰ: (খ) NaHCO₃
৪. জিপছাম কি?
(ক) CaSO₄ (খ) CaSO₄·½H₂O (গ) CaSO₄·2H₂O (ঘ) CaCO₃
উত্তৰ: (গ) CaSO₄·2H₂O
৫. ক্ল’ৰ’ফিলৰ কেন্দ্ৰত কোন ধাতু থাকে?
(ক) Ca (খ) Mg (গ) Fe (ঘ) Na
উত্তৰ: (খ) Mg
৬. চলভে পদ্ধতিৰে কি প্ৰস্তুত কৰা হয়?
(ক) NaOH (খ) Na₂CO₃ (গ) NaCl (ঘ) NaHSO₄
উত্তৰ: (খ) Na₂CO₃
৭. Li-এ কাৰ সৈতে কৰ্ণিক সম্পৰ্ক দেখুৱায়?
(ক) Be (খ) Mg (গ) Ca (ঘ) Al
উত্তৰ: (খ) Mg
৮. Be-এ কাৰ সৈতে কৰ্ণিক সম্পৰ্ক দেখুৱায়?
(ক) Mg (খ) Ca (গ) Al (ঘ) Si
উত্তৰ: (গ) Al
৯. ছ’ডিয়াম শিখাত কি বৰ্ণ দিয়ে?
(ক) ৰঙা (খ) সেউজীয়া (গ) হালধীয়া (ঘ) নীলা
উত্তৰ: (গ) হালধীয়া
১০. ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস —
(ক) ns¹ (খ) ns² (গ) ns²np¹ (ঘ) ns²np⁵
উত্তৰ: (ক) ns¹
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতুসমূহৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস ________। উত্তৰ: ns²
২. ৱাশ্যিং ছ’ডাৰ ৰাসায়নিক সংকেত ________। উত্তৰ: Na₂CO₃·10H₂O
৩. ________ ধাতুৱে পানীৰ সৈতে অতি তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰে। উত্তৰ: ছিজিয়াম (Cs)
৪. জিপছামক ৩৯৩ K-ত উত্তপ্ত কৰিলে ________ পোৱা যায়। উত্তৰ: প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছ
৫. Na⁺/K⁺ পাম্পে ________ সঞ্চালনত সহায় কৰে। উত্তৰ: স্নায়ু
সঁচা/মিছা (True/False)
১. ক্ষাৰ ধাতুসমূহ কঠিন আৰু উচ্চ গলনাংকযুক্ত। উত্তৰ: মিছা
২. Li-এ N₂ৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে বিক্ৰিয়া কৰে। উত্তৰ: সঁচা
৩. NaHCO₃ এণ্টাছিড হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। উত্তৰ: সঁচা
৪. Be পানীত দ্ৰৱণীয়। উত্তৰ: মিছা
৫. ক্ল’ৰ’ফিলৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু Ca²⁺। উত্তৰ: মিছা (সঠিক — Mg²⁺)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Alkali Metals | ক্ষাৰ ধাতু |
| Alkaline Earth Metals | ক্ষাৰ মৃত্তিকা ধাতু |
| Electronic Configuration | ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস |
| Ionisation Enthalpy | আয়নন এনথালপি |
| Electronegativity | বৈদ্যুতিক ঋণাত্মকতা |
| Atomic Radius | পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ |
| Density | ঘনত্ব |
| Melting Point | গলনাংক |
| Boiling Point | স্ফুটনাংক |
| Flame Colour | শিখা বৰ্ণ |
| Anomalous Behaviour | অসাধাৰণ আচৰণ |
| Diagonal Relationship | কৰ্ণিক সম্পৰ্ক |
| Caustic Soda | কষ্টিক ছ’ডা (NaOH) |
| Washing Soda | ৱাশ্যিং ছ’ডা (Na₂CO₃·10H₂O) |
| Baking Soda | বেকিং ছ’ডা (NaHCO₃) |
| Plaster of Paris | প্লাষ্টাৰ অৱ পেৰিছ |
| Gypsum | জিপছাম |
| Cement | চিমেণ্ট |
| Solvay Process | চলভে পদ্ধতি |
| Castner-Kellner Process | কাষ্টনাৰ-কেলনাৰ পদ্ধতি |
| Downs Process | ডাউনছ পদ্ধতি |
| Electrolysis | ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ |
| Hydration Enthalpy | জলযোজন এনথালপি |
| Polarising Power | মেৰুকৰণ ক্ষমতা |
| Amphoteric | উভচৰীয় |
| Brine | ব্ৰাইন (NaCl দ্ৰৱ) |
| Amalgam | এমালগাম |
| Chlorophyll | ক্ল’ৰ’ফিল |
| Nerve Impulse | স্নায়ু সঞ্চালন |
| Blood Clotting | ৰক্ত-জমাট বন্ধা |
| Muscle Contraction | পেশী সংকোচন |
| Cofactor | কোফেক্টৰ |
| Hygroscopic | আৰ্দ্ৰতাশোষী |
| Reactivity | বিক্ৰিয়াশীলতা |
| Periodicity | পৰ্যায়বৃত্তি |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ (Additional Important Topics)
ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ অক্সাইড গঠন
ক্ষাৰ ধাতুসমূহে অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বিভিন্ন ধৰণৰ অক্সাইড গঠন কৰে:
- লিথিয়াম: মাত্ৰ মন’অক্সাইড (Li₂O) গঠন কৰে।
- ছ’ডিয়াম: পেৰ’ক্সাইড (Na₂O₂) গঠন কৰে।
- প’টাছিয়াম, ৰুবিডিয়াম, ছিজিয়াম: ছুপাৰঅক্সাইড (KO₂, RbO₂, CsO₂) গঠন কৰে।
বিক্ৰিয়াসমূহ:
4Li + O₂ → 2Li₂O
2Na + O₂ → Na₂O₂
K + O₂ → KO₂
ছুপাৰঅক্সাইডসমূহে CO₂ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি O₂ মুক্ত কৰে, সেয়ে ডুবাৰু আৰু মহাকাশযানত শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ অক্সিজেন উৎপাদনত ব্যৱহৃত হয়।
ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ হেলাইড
সকলো ক্ষাৰ ধাতুৱে হেলোজেনৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি MX ধৰণৰ আয়নিক হেলাইড গঠন কৰে। গলনাংক F > Cl > Br > I ক্ৰমত হ্ৰাস পায়। LiF পানীত কম দ্ৰৱণীয় উচ্চ লেটিচ এনথালপিৰ বাবে; LiI অধিক যৌগিক প্ৰকৃতিৰ Li⁺-ৰ উচ্চ মেৰুকৰণ ক্ষমতাৰ বাবে (ফাজানৰ নিয়ম)।
তৰল এম’নিয়াত ক্ষাৰ ধাতুসমূহৰ দ্ৰৱ
ক্ষাৰ ধাতুসমূহ তৰল এম’নিয়াত দ্ৰৱীভূত হৈ গভীৰ নীলা বৰ্ণ প্ৰদৰ্শন কৰে। ই বৈদ্যুতিক চালক হয় কাৰণ এম’নিয়েট আয়ন M⁺(am) আৰু এম’নিয়েট ইলেকট্ৰন e⁻(am) উপস্থিত থাকে।
M + (x+y)NH₃ → [M(NH₃)ₓ]⁺ + [e(NH₃)ᵧ]⁻
অধিক ঘনত্বত দ্ৰৱ বৰ্ণহীন হৈ ধাতৱীয় চক্চকীয়া হৈ পৰে। এই দ্ৰৱত শক্তিশালী লঘুকাৰক ধৰ্ম থাকে।
চিমেণ্টৰ গাঁথনি
পৰ্টলেণ্ড চিমেণ্টৰ মুখ্য উপাদানসমূহ:
| উপাদান | সংকেত | শতাংশ |
|---|---|---|
| ডাইকেলছিয়াম ছিলিকেট | Ca₂SiO₄ | ২৬% |
| ট্ৰাইকেলছিয়াম ছিলিকেট | Ca₃SiO₅ | ৫১% |
| ট্ৰাইকেলছিয়াম এলুমিনেট | Ca₃Al₂O₆ | ১১% |
| জিপছাম | CaSO₄·2H₂O | ২–৩% |
চিমেণ্টত পানী মিহলাইলে ই কঠিন হয়; এই প্ৰক্ৰিয়াক সংস্থাপন (setting) কোৱা হয়। জিপছামে চিমেণ্ট দ্ৰুত সংস্থাপন প্ৰতিৰোধ কৰে।
ছ’ডিয়াম ধাতুৰ ব্যৱহাৰ
- ছ’ডিয়াম-পটাছিয়াম মিশ্ৰ ধাতু পাৰমাণৱিক চুল্লীত শীতলক হিচাপে।
- ছ’ডিয়াম বাষ্প বাতিত পথ পোহৰাবলৈ।
- সৈন্ধৱ লৱণ (NaCl) খাদ্য সংৰক্ষণ আৰু সিজোৱাত।
- টেট্ৰা ইথাইল লেড (পেট্ৰ’লৰ এণ্টিনক) প্ৰস্তুতিত।
চূনাশিলৰ চক্ৰ (Lime Cycle)
CaCO₃ (চূনাশিল) → CaO (চূন) → Ca(OH)₂ (চূন পানী) → CaCO₃
CaCO₃ → CaO + CO₂ (১২০০ K)
CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (তীব্ৰ তাপ মুক্ত)
Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O
আশা কৰোঁ এই পাঠটোৱে আপোনাৰ ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞান অধ্যায় ১০ s-খণ্ডৰ মৌলসমূহৰ ধাৰণা স্পষ্ট কৰাত সহায় কৰিব। অধিক বিষয় শিকিবলৈ HSLC Guru-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ থাকক। শুভেচ্ছাৰে — HSLC Guru দল।