Class 11 Chemistry Chapter 1 — ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ কেতবোৰ মৌলিক ধাৰণা (Some Basic Concepts of Chemistry)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ইয়াত আপুনি ASSEB Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ প্ৰথম অধ্যায় “ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ কেতবোৰ মৌলিক ধাৰণা”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন, সংখ্যাত্মক সমস্যা আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য পাব। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো বিষয়বস্তু — পদাৰ্থৰ প্ৰকৃতি, ৰাসায়নিক সংযোগৰ সূত্ৰ, ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্ব, ম’ল ধাৰণা, ম’লাৰিটি, ম’লেলিটি, ম’ল ভগ্নাংশ, ষ্টইকিঅ’মেট্ৰি আৰু সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক — সুসংগঠিত ৰূপত উপস্থাপন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ৰসায়ন বিজ্ঞান হৈছে বিজ্ঞানৰ এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা যিয়ে পদাৰ্থৰ গাঁথনি, ধৰ্ম, ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু এই বিক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন অধ্যয়ন কৰে। আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ প্ৰতিটো স্তৰ — ঔষধ, সাৰ, প্লাষ্টিক, খাদ্যবস্তু, কাপোৰ, ৰং, ছাবোন, পেট্ৰ’লিয়াম দ্ৰব্য — সকলোতে ৰসায়নৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হয়। পদাৰ্থ (Matter) হৈছে যিকোনো বস্তু যাৰ ভৰ আছে আৰু যিয়ে স্থান দখল কৰে। পদাৰ্থক ভৌতিক অৱস্থা অনুসৰি কঠিন, তৰল আৰু গেছ — এই তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। ৰাসায়নিক গাঁথনি অনুসৰি পদাৰ্থক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ (মৌল আৰু যৌগ) আৰু মিশ্ৰণ (সমসত্ত্ব আৰু অসমসত্ত্ব)-ত ভাগ কৰিব পাৰি। মৌলৰ ক্ষুদ্ৰতম একক হৈছে পৰমাণু, আৰু যৌগৰ ক্ষুদ্ৰতম একক হৈছে অণু।
পদাৰ্থৰ ধৰ্মক ভৌতিক ধৰ্ম (যেনে — ৰং, গন্ধ, গলনাংক, স্ফুটনাংক, ঘনত্ব) আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম (যেনে — অম্লতা, ক্ষাৰকতা, দহনশীলতা)-ত ভাগ কৰিব পাৰি। ই উপৰিও পদাৰ্থৰ ধৰ্মক প্ৰগাঢ় (Intensive) আৰু প্ৰসাৰ (Extensive) ধৰ্ম হিচাপেও ভাগ কৰিব পাৰি — প্ৰগাঢ় ধৰ্ম পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে (যেনে — তাপমাত্ৰা, ঘনত্ব, ঋতপাংক), কিন্তু প্ৰসাৰ ধৰ্ম পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (যেনে — ভৰ, আয়তন, শক্তি)। বৈজ্ঞানিক জোখ-মাখৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে স্বীকৃত এক প্ৰণালী হৈছে SI প্ৰণালী (International System of Units)। ইয়াৰ মৌলিক একক সাতটা — দৈৰ্ঘ্যৰ মিটাৰ (m), ভৰৰ কিল’গ্ৰাম (kg), সময়ৰ ছেকেণ্ড (s), তাপমাত্ৰাৰ কেলভিন (K), পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ ম’ল (mol), বিদ্যুৎ প্ৰৱাহৰ এম্পিয়াৰ (A) আৰু পোহৰৰ প্ৰখৰতাৰ কেণ্ডেলা (cd)। জোখ-মাখত অনিশ্চয়তা থাকে, সেইবাবে সাৰ্থক অংক (Significant Figures)-ৰ ধাৰণা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ই উপৰিও বৈজ্ঞানিক চিহ্নায়ন (Scientific Notation) ব্যৱহাৰ কৰি অতি ডাঙৰ আৰু অতি সৰু সংখ্যা প্ৰকাশ কৰা হয়।
ৰাসায়নিক সংযোগৰ পাঁচটা মৌলিক সূত্ৰ আছে। (১) ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ (Law of Conservation of Mass) — এন্টইন লেভ’চিয়েৰে প্ৰদান কৰা; কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থ সৃষ্টি বা ধ্বংস নহয়, বিক্ৰিয়কৰ মুঠ ভৰ উৎপাদৰ মুঠ ভৰৰ সমান। (২) স্থিৰ অনুপাতৰ সূত্ৰ (Law of Definite Proportions) — পাউষ্টে প্ৰদান কৰা; এটা ৰাসায়নিক যৌগত মৌলবোৰ সদায় এক নিৰ্দিষ্ট ভৰ অনুপাতত উপস্থিত থাকে। (৩) বহু অনুপাতৰ সূত্ৰ (Law of Multiple Proportions) — ডাল্টনে প্ৰদান কৰা; দুটা মৌলে যেতিয়া একাধিক যৌগ গঠন কৰে, এটা মৌলৰ স্থিৰ ভৰৰ সৈতে আনটো মৌলৰ সংযুক্ত ভৰ এক সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাতত থাকে। (৪) প্ৰতিদানৰ অনুপাতৰ সূত্ৰ (Law of Reciprocal Proportions) — ৰিখটাৰৰ। (৫) গে-লুছাকৰ গেছীয় আয়তনৰ সূত্ৰ — গেছসমূহ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত একে তাপমাত্ৰা আৰু চাপত সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাতত সংযুক্ত হয়। আভ’গাড্ৰ’ৰ সূত্ৰ অনুসৰি একে তাপমাত্ৰা আৰু চাপত সমান আয়তনৰ গেছত সমান সংখ্যক অণু থাকে।
১৮০৮ চনত জন ডাল্টনে পৰমাণু তত্ত্ব প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ মূল কথাবোৰ হ’ল — পদাৰ্থ অজস্ৰ ক্ষুদ্ৰ অবিভাজ্য কণা পৰমাণুৰে গঠিত; একেটা মৌলৰ পৰমাণুসমূহ একে ধৰণৰ আৰু সমান ভৰৰ; বেলেগ মৌলৰ পৰমাণুৰ ধৰ্ম আৰু ভৰ বেলেগ; ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পৰমাণু পুনৰ সাজোন হয়, সৃষ্টি বা ধ্বংস নহয়। আজি যদিও পৰমাণু বিভাজ্য বুলি প্ৰমাণিত হৈছে, ডাল্টনৰ তত্ত্ব ৰসায়নৰ ভিত্তিগত স্তম্ভ হৈ আছে। মৌলৰ পৰমাণু ভৰ কাৰ্বন-১২ আদৰ্শক ধৰি জোখা হয়, ইয়াৰ একক হৈছে u বা amu। অণুৰ ভৰক আণৱিক ভৰ বোলে যিটো অণুটোৰ ভিতৰৰ সকলো পৰমাণুৰ পৰমাণু ভৰৰ যোগফল।
ম’ল ধাৰণা (Mole Concept) পদাৰ্থৰ পৰিমাণ জোখাৰ এক মৌলিক একক। এক ম’ল মানে ৬.০২২ × ১০²³ সংখ্যক কণা — এই সংখ্যাটোক আভ’গাড্ৰ’ স্থিৰাংক (Avogadro’s Number, NA) বোলে। কোনো এটা পদাৰ্থৰ এক ম’লৰ ভৰক ম’লাৰ ভৰ (Molar Mass) বোলে আৰু ই গ্ৰাম এককত মৌলটোৰ পৰমাণু ভৰ বা যৌগটোৰ আণৱিক ভৰৰ সমান। উদাহৰণস্বৰূপে, H₂O ৰ ম’লাৰ ভৰ ১৮ g/mol। এক ম’ল গেছে STP (০°C, ১ atm)-ত ২২.৪ লিটাৰ আয়তন ক্ষেপন কৰে। দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা প্ৰকাশৰ বাবে ব্যৱহৃত গুৰুত্বপূৰ্ণ এককসমূহ — ম’লাৰিটি (M), ম’লেলিটি (m), ম’ল ভগ্নাংশ (x), ভৰ শতাংশ (% w/w) আৰু আয়তন শতাংশ (% v/v)। ৰাসায়নিক সমীকৰণৰ পৰা বিক্ৰিয়ক আৰু উৎপাদৰ মাজৰ পৰিমাণাত্মক সম্পৰ্ক জোখা হয় — এইটোৱেই ষ্টইকিঅ’মেট্ৰি। যেতিয়া এটা বিক্ৰিয়াত এটা বিক্ৰিয়ক সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হৈ যায় আৰু আনটোৰ অংশ অৱশিষ্ট থাকে, প্ৰথমটোক সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক (Limiting Reagent) বোলে।
Summary (English)
Chemistry studies the composition, structure, properties and transformations of matter. Matter is anything that has mass and occupies space; it is classified by physical state (solid, liquid, gas) and by composition (pure substances — elements and compounds — versus mixtures). Properties are physical or chemical and may be intensive (independent of amount, e.g. density, temperature) or extensive (dependent on amount, e.g. mass, volume). The SI system has seven base units (m, kg, s, K, mol, A, cd). Significant figures express measurement uncertainty. Five laws of chemical combination — conservation of mass (Lavoisier), definite proportions (Proust), multiple proportions (Dalton), reciprocal proportions (Richter) and Gay-Lussac’s law of gaseous volumes — together with Avogadro’s hypothesis, led to Dalton’s atomic theory (1808). One mole equals 6.022 × 10²³ particles (Avogadro’s number); molar mass equals atomic/molecular mass in grams. Solution concentration is expressed as molarity (mol/L), molality (mol/kg solvent), mole fraction or mass percent. Stoichiometry uses balanced equations to compute reactant–product amounts; the limiting reagent is the reactant fully consumed first, fixing the maximum yield.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ — অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। পদাৰ্থ কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিকোনো বস্তু যাৰ ভৰ আছে আৰু যিয়ে স্থান দখল কৰে, তাকে পদাৰ্থ বোলে।
প্ৰশ্ন ২। SI প্ৰণালীত পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ একক কি?
উত্তৰঃ ম’ল (mol)।
প্ৰশ্ন ৩। আভ’গাড্ৰ’ৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ৬.০২২ × ১০²³ কণা প্ৰতি ম’ল।
প্ৰশ্ন ৪। ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
উত্তৰঃ ফৰাচী বিজ্ঞানী এন্টইন লেভ’চিয়েৰে (১৭৮৯)।
প্ৰশ্ন ৫। পৰমাণু তত্ত্ব কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
উত্তৰঃ ইংৰাজ বিজ্ঞানী জন ডাল্টনে ১৮০৮ চনত।
প্ৰশ্ন ৬। STP-ত এক ম’ল আদৰ্শ গেছৰ আয়তন কিমান?
উত্তৰঃ ২২.৪ লিটাৰ (০°C, ১ atm-ত)।
প্ৰশ্ন ৭। পৰমাণু ভৰৰ মানক একক কি?
উত্তৰঃ পৰমাণু ভৰ একক বা amu (atomic mass unit), যিটো কাৰ্বন-১২ আইছ’ট’পৰ ভৰৰ ১/১২ অংশ।
প্ৰশ্ন ৮। ম’লাৰিটিৰ একক কি?
উত্তৰঃ ম’ল প্ৰতি লিটাৰ (mol/L বা M)।
প্ৰশ্ন ৯। প্ৰগাঢ় ধৰ্ম আৰু প্ৰসাৰ ধৰ্মৰ এটাকৈ উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰগাঢ় ধৰ্ম — ঘনত্ব (density)। প্ৰসাৰ ধৰ্ম — ভৰ (mass)।
প্ৰশ্ন ১০। সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক কাক বোলে?
উত্তৰঃ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত যি বিক্ৰিয়ক সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হৈ যায় আৰু উৎপাদৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাকে সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক বোলে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ আৰু স্থিৰ অনুপাতৰ সূত্ৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ অনুসৰি কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থ সৃষ্টি বা ধ্বংস নহয়; বিক্ৰিয়কৰ মুঠ ভৰ উৎপাদৰ মুঠ ভৰৰ সমান হয়। ই বিক্ৰিয়াৰ আগে আৰু পিছে পদাৰ্থৰ ভৰৰ লগত সম্পৰ্কিত। কিন্তু স্থিৰ অনুপাতৰ সূত্ৰ অনুসৰি এটা বিশুদ্ধ যৌগত উপাদান মৌলবোৰ সদায় এক নিৰ্দিষ্ট ভৰ অনুপাতত উপস্থিত থাকে — উৎস যিয়েই হওক, প্ৰস্তুত প্ৰণালী যিয়েই হওক। যেনে — পানীত H আৰু O সদায় ১:৮ ভৰ অনুপাতত থাকে।
প্ৰশ্ন ২। ম’ল আৰু ম’লাৰ ভৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ম’ল হৈছে পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ SI একক। এক ম’লত ৬.০২২ × ১০²³ সংখ্যক মৌলিক একক (পৰমাণু/অণু/আয়ন/ইলেক্ট্ৰন) থাকে। এই সংখ্যাটোক আভ’গাড্ৰ’ৰ স্থিৰাংক বোলে। ম’লাৰ ভৰ হৈছে এক ম’ল পদাৰ্থৰ ভৰ যিটো গ্ৰাম এককত প্ৰকাশ কৰা হয়। ই সংখ্যাত মৌলটোৰ পৰমাণু ভৰ বা যৌগটোৰ আণৱিক ভৰৰ সমান। উদাহৰণ — H₂O ৰ ম’লাৰ ভৰ = ২(১) + ১৬ = ১৮ g/mol; CO₂ ৰ ম’লাৰ ভৰ = ১২ + ২(১৬) = ৪৪ g/mol।
প্ৰশ্ন ৩। অভিজ্ঞতিক সংকেত (Empirical Formula) আৰু আণৱিক সংকেত (Molecular Formula)-ৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ অভিজ্ঞতিক সংকেত এটা যৌগৰ ভিতৰত উপস্থিত মৌলবোৰৰ পৰমাণুৰ সৰলতম পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাত প্ৰকাশ কৰে। যেনে — গ্লুক’জৰ অভিজ্ঞতিক সংকেত CH₂O। আণৱিক সংকেত এটা অণুত প্ৰকৃততে কিমান পৰমাণু আছে সেইটো প্ৰকাশ কৰে। যেনে — গ্লুক’জৰ আণৱিক সংকেত C₆H₁₂O₆। সম্পৰ্কঃ আণৱিক সংকেত = n × (অভিজ্ঞতিক সংকেত), য’ত n = আণৱিক ভৰ ÷ অভিজ্ঞতিক সংকেত ভৰ।
প্ৰশ্ন ৪। ম’লাৰিটি আৰু ম’লেলিটিৰ সংজ্ঞা দিয়া। ইয়াৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ম’লাৰিটি (M) — এক লিটাৰ দ্ৰৱণত উপস্থিত দ্ৰাব্যৰ ম’ল সংখ্যাকে ম’লাৰিটি বোলে। সূত্ৰ —
$M = \frac{\text{moles of solute}}{\text{volume of solution in L}}$
ম’লেলিটি (m) — এক কিল’গ্ৰাম দ্ৰাৱকত উপস্থিত দ্ৰাব্যৰ ম’ল সংখ্যাকে ম’লেলিটি বোলে। সূত্ৰ —
$m = \frac{n_{\text{solute}}}{w_{\text{solvent in kg}}}$
মূল পাৰ্থক্য — ম’লাৰিটি দ্ৰৱণৰ আয়তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল গতিকে ই তাপমাত্ৰাৰ লগত পৰিৱৰ্তিত হয়; ম’লেলিটি দ্ৰাৱকৰ ভৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল গতিকে ই তাপমাত্ৰাৰ লগত নিৰপেক্ষ।
প্ৰশ্ন ৫। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ অভিধাৰণাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ মূল অভিধাৰণাসমূহ — (১) পদাৰ্থ অজস্ৰ ক্ষুদ্ৰ অবিভাজ্য কণা — পৰমাণুৰে গঠিত। (২) একেটা মৌলৰ সকল পৰমাণু একে ধৰণৰ আৰু সমান ভৰৰ। (৩) বেলেগ মৌলৰ পৰমাণুৰ ভৰ আৰু ধৰ্ম বেলেগ। (৪) পৰমাণুসমূহ সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাতত মিলি যৌগ গঠন কৰে। (৫) ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পৰমাণুসমূহ পুনৰ সাজোন হয়, কিন্তু সৃষ্টি বা ধ্বংস নহয়।
প্ৰশ্ন ৬। সাৰ্থক অংক বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কোনো জোখাৰ মাত্ৰাত বিশ্বাসযোগ্য আৰু এটা অনিশ্চিত অংকসহ যিমান অংক প্ৰকাশ কৰা হয়, সেইসমূহক সাৰ্থক অংক বোলে। যেনে — ১৪.২ চে.মি. ত ৩টা সাৰ্থক অংক, ০.০০৩৪ ত ২টা সাৰ্থক অংক, ১.২৩ × ১০² ত ৩টা সাৰ্থক অংক। বৈজ্ঞানিক জোখ-মাখৰ নিশ্চয়তা প্ৰকাশ কৰিবলৈ ইহঁত অপৰিহাৰ্য।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। ৰাসায়নিক সংযোগৰ পাঁচটা সূত্ৰ উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাসায়নিক সংযোগৰ পাঁচটা মৌলিক সূত্ৰ —
(১) ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ (Lavoisier, ১৭৮৯) — কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থ সৃষ্টি বা ধ্বংস নহয়। উদাহৰণ — ২H₂ + O₂ → ২H₂O; ৪g + ৩২g = ৩৬g।
(২) স্থিৰ অনুপাতৰ সূত্ৰ (Proust, ১৭৯৯) — এটা বিশুদ্ধ যৌগত মৌলবোৰ সদায় এক স্থিৰ ভৰ অনুপাতত থাকে। উদাহৰণ — পানীত H : O = ১ : ৮ (ভৰ অনুপাত); উৎস যিয়েই হওক।
(৩) বহু অনুপাতৰ সূত্ৰ (Dalton, ১৮০৩) — দুটা মৌলে যেতিয়া একাধিক যৌগ গঠন কৰে, এটা মৌলৰ স্থিৰ ভৰৰ সৈতে আনটো মৌলৰ ভৰ এক সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাতত থাকে। উদাহৰণ — H₂O আৰু H₂O₂ ত H ৰ ২g ৰ লগত O ৰ ভৰ ১৬g আৰু ৩২g, অনুপাত ১:২।
(৪) প্ৰতিদানৰ অনুপাতৰ সূত্ৰ (Richter, ১৭৯২) — দুটা মৌল যেতিয়া তৃতীয় এটা মৌলৰ এক স্থিৰ ভৰৰ সৈতে সংযুক্ত হয়, প্ৰথম দুটা মৌল পৰস্পৰৰ লগত সংযুক্ত হ’লে সিহঁতৰ ভৰ অনুপাত একে বা সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ গুণফল হয়।
(৫) গে-লুছাকৰ গেছীয় আয়তনৰ সূত্ৰ (১৮০৮) — ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত গেছসমূহ একে চাপ আৰু তাপমাত্ৰাত সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ আয়তন অনুপাতত সংযুক্ত হয়। উদাহৰণ — H₂(১আয়তন) + Cl₂(১আয়তন) → ২HCl(২আয়তন)।
প্ৰশ্ন ২। ০.৫ ম’ল NaOH থকা ২৫০ mL দ্ৰৱণৰ ম’লাৰিটি গণনা কৰা। লগতে ১.০ M Na₂CO₃ দ্ৰৱণৰ ৫০০ mL ত কিমান গ্ৰাম Na₂CO₃ আছে নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ (ক) NaOH দ্ৰৱণৰ ম’লাৰিটি —
$M = \frac{n}{V} = \frac{0.5 \text{ mol}}{0.250 \text{ L}} = 2.0 \text{ M}$
সুতৰাং দ্ৰৱণৰ ম’লাৰিটি = ২.০ M।
(খ) Na₂CO₃ ৰ পৰিমাণ — ম’লাৰিটি = ১.০ M, আয়তন = ০.৫০০ L। অতএব ম’ল সংখ্যা n = M × V = ১.০ × ০.৫০০ = ০.৫ ম’ল। Na₂CO₃ ৰ ম’লাৰ ভৰ = ২(২৩) + ১২ + ৩(১৬) = ১০৬ g/mol। সুতৰাং ভৰ = ০.৫ × ১০৬ = ৫৩ g।
প্ৰশ্ন ৩। ২৮ g N₂ আৰু ৬ g H₂ মিশ্ৰিত কৰি NH₃ উৎপাদন কৰা হ’ল। সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক কোনটো? কিমান গ্ৰাম NH₃ উৎপন্ন হ’ব?
উত্তৰঃ বিক্ৰিয়াঃ N₂ + ৩H₂ → ২NH₃
N₂ ৰ ম’ল = ২৮/২৮ = ১.০ ম’ল। H₂ ৰ ম’ল = ৬/২ = ৩.০ ম’ল।
ষ্টইকিঅ’মেট্ৰি অনুসৰি ১ ম’ল N₂ ৰ লগত ৩ ম’ল H₂ লাগে। উপলব্ধ N₂ = ১ ম’ল, প্ৰয়োজনীয় H₂ = ৩ × ১ = ৩ ম’ল। উপলব্ধ H₂ = ৩ ম’ল। দুয়ো বিক্ৰিয়ক পৰিপূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হয়; প্ৰকৃতপক্ষে উভয় বিক্ৰিয়কে সম্পূৰ্ণৰূপে বিক্ৰিয়া কৰে। অনুপাত পৰীক্ষা — n(N₂)/১ = ১, n(H₂)/৩ = ১; দুয়োটা সমান গতিকে কোনোটোৱে অতিৰিক্ত নহয় — তাত্ত্বিকভাৱে দুয়োৱে সীমাবদ্ধ।
উৎপাদ NH₃ ৰ ম’ল = ২ × ১ = ২ ম’ল। NH₃ ৰ ম’লাৰ ভৰ = ১৪ + ৩ = ১৭ g/mol। অতএব NH₃ ৰ ভৰ = ২ × ১৭ = ৩৪ g।
প্ৰশ্ন ৪। এটা যৌগৰ ভৰ-গাঁথনি — কাৰ্বন ৪০%, হাইড্ৰ’জেন ৬.৬৭%, অক্সিজেন ৫৩.৩৩%। ইয়াৰ ম’লাৰ ভৰ ১৮০ g/mol। অভিজ্ঞতিক আৰু আণৱিক সংকেত নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ ১০০ g যৌগ ধৰিলে — C = ৪০g, H = ৬.৬৭g, O = ৫৩.৩৩g।
ম’ল অনুপাত — C : H : O = ৪০/১২ : ৬.৬৭/১ : ৫৩.৩৩/১৬ = ৩.৩৩ : ৬.৬৭ : ৩.৩৩।
সৰলতম পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাত (৩.৩৩-ৰে ভাগ কৰিলে) = ১ : ২ : ১। সুতৰাং অভিজ্ঞতিক সংকেত = CH₂O।
অভিজ্ঞতিক সংকেতৰ ভৰ = ১২ + ২ + ১৬ = ৩০ g/mol। n = আণৱিক ভৰ/অভিজ্ঞতিক ভৰ = ১৮০/৩০ = ৬। অতএব আণৱিক সংকেত = ৬ × CH₂O = C₆H₁₂O₆ (গ্লুক’জ)।
প্ৰশ্ন ৫। বেনজিনৰ এটা দ্ৰৱণত ২২ g বেনজিন (C₆H₆) আৰু ১২২ g কাৰ্বন টেট্ৰাক্ল’ৰাইড (CCl₄) আছে। দুয়োৰে ম’ল ভগ্নাংশ আৰু দ্ৰৱণৰ ম’লেলিটি গণনা কৰা।
উত্তৰঃ বেনজিনৰ ম’লাৰ ভৰ = ৭৮ g/mol, CCl₄ ৰ ম’লাৰ ভৰ = ১৫৪ g/mol।
n(C₆H₆) = ২২/৭৮ = ০.২৮২ ম’ল। n(CCl₄) = ১২২/১৫৪ = ০.৭৯২ ম’ল।
$x_{C_6H_6} = \frac{n_{C_6H_6}}{n_{C_6H_6} + n_{CCl_4}} = \frac{0.282}{0.282 + 0.792} = 0.262$
অতএব x(CCl₄) = ১ − ০.২৬২ = ০.৭৩৮।
যদি C₆H₆ দ্ৰাব্য আৰু CCl₄ দ্ৰাৱক ধৰা হয় — দ্ৰাৱকৰ ভৰ = ১২২ g = ০.১২২ kg। ম’লেলিটি m = ০.২৮২/০.১২২ = ২.৩১ m।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। আভ’গাড্ৰ’ৰ সংখ্যা হ’ল —
(ক) ৬.০২২ × ১০²² (খ) ৬.০২২ × ১০²³ (গ) ৬.০২২ × ১০²⁴ (ঘ) ৬.০২২ × ১০²¹
উত্তৰঃ (খ) ৬.০২২ × ১০²³।
প্ৰশ্ন ২। STP-ত ১ ম’ল গেছৰ আয়তন —
(ক) ১১.২ L (খ) ২২.৪ L (গ) ৪৪.৮ L (ঘ) ১.০ L
উত্তৰঃ (খ) ২২.৪ L।
প্ৰশ্ন ৩। SI প্ৰণালীত পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ একক —
(ক) গ্ৰাম (খ) লিটাৰ (গ) ম’ল (ঘ) কেলভিন
উত্তৰঃ (গ) ম’ল।
প্ৰশ্ন ৪। ০.৪ M দ্ৰৱণৰ ৫০০ mL ত উপস্থিত দ্ৰাব্যৰ ম’ল —
(ক) ০.১ (খ) ০.২ (গ) ০.৪ (ঘ) ০.৮
উত্তৰঃ (খ) ০.২ ম’ল।
প্ৰশ্ন ৫। CO₂ ৰ আণৱিক ভৰ —
(ক) ২৮ (খ) ৩২ (গ) ৪৪ (ঘ) ৪৬
উত্তৰঃ (গ) ৪৪।
প্ৰশ্ন ৬। ভৰ সংৰক্ষণৰ সূত্ৰ কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
(ক) ডাল্টন (খ) লেভ’চিয়েৰ (গ) প্ৰাউষ্ট (ঘ) আভ’গাড্ৰ’
উত্তৰঃ (খ) লেভ’চিয়েৰ।
প্ৰশ্ন ৭। তলৰ কোনটো প্ৰগাঢ় ধৰ্ম?
(ক) ভৰ (খ) আয়তন (গ) ঘনত্ব (ঘ) শক্তি
উত্তৰঃ (গ) ঘনত্ব।
প্ৰশ্ন ৮। ১৮ g পানীত উপস্থিত অণুৰ সংখ্যা —
(ক) ৬.০২২ × ১০²² (খ) ৬.০২২ × ১০²³ (গ) ৩.০১১ × ১০²³ (ঘ) ১.২০৪ × ১০²⁴
উত্তৰঃ (খ) ৬.০২২ × ১০²³।
প্ৰশ্ন ৯। গ্লুক’জৰ অভিজ্ঞতিক সংকেত —
(ক) C₆H₁₂O₆ (খ) CHO (গ) CH₂O (ঘ) C₂H₄O₂
উত্তৰঃ (গ) CH₂O।
প্ৰশ্ন ১০। ২ ম’ল CO₂ ৰ ভৰ —
(ক) ২২ g (খ) ৪৪ g (গ) ৬৬ g (ঘ) ৮৮ g
উত্তৰঃ (ঘ) ৮৮ g।
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা
১। এক ম’লত ________ সংখ্যক কণা থাকে। (৬.০২২ × ১০²³)
২। H₂SO₄ ৰ ম’লাৰ ভৰ ________ g/mol। (৯৮)
৩। ম’লাৰিটিৰ একক ________। (mol/L বা M)
৪। ডাল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্ব ________ চনত প্ৰকাশ পাইছিল। (১৮০৮)
৫। SI প্ৰণালীত তাপমাত্ৰাৰ একক ________। (কেলভিন (K))
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
১। ভৰ এটা প্ৰগাঢ় ধৰ্ম। — অশুদ্ধ (ই প্ৰসাৰ ধৰ্ম)।
২। ম’লেলিটি তাপমাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। — অশুদ্ধ (ই তাপমাত্ৰাৰ লগত নিৰপেক্ষ)।
৩। ১৬ g অক্সিজেনত ০.৫ ম’ল O₂ থাকে। — শুদ্ধ।
৪। পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ SI একক হ’ল গ্ৰাম। — অশুদ্ধ (ই ম’ল)।
৫। অভিজ্ঞতিক সংকেতে অণুত প্ৰকৃত পৰমাণু সংখ্যা প্ৰকাশ কৰে। — অশুদ্ধ (ই কেৱল সৰলতম অনুপাত প্ৰকাশ কৰে)।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া পৰিভাষা | English Term | সংজ্ঞা |
|---|---|---|
| পদাৰ্থ | Matter | ভৰ থকা আৰু স্থান দখল কৰা যিকোনো বস্তু |
| মৌল | Element | একে ধৰণৰ পৰমাণুৰে গঠিত বিশুদ্ধ পদাৰ্থ |
| যৌগ | Compound | দুটা বা ততোধিক মৌল স্থিৰ অনুপাতত মিলি গঠিত পদাৰ্থ |
| ম’ল | Mole | ৬.০২২ × ১০²³ কণা থকা পদাৰ্থৰ পৰিমাণ |
| ম’লাৰ ভৰ | Molar Mass | এক ম’ল পদাৰ্থৰ ভৰ (g/mol) |
| ম’লাৰিটি | Molarity | প্ৰতি লিটাৰ দ্ৰৱণত দ্ৰাব্যৰ ম’ল সংখ্যা |
| ম’লেলিটি | Molality | প্ৰতি কিগ্ৰা দ্ৰাৱকত দ্ৰাব্যৰ ম’ল সংখ্যা |
| ম’ল ভগ্নাংশ | Mole Fraction | মুঠ ম’লৰ মাজত এটা উপাদানৰ ম’লৰ অনুপাত |
| সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়ক | Limiting Reagent | সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হোৱা বিক্ৰিয়ক |
| ষ্টইকিঅ’মেট্ৰি | Stoichiometry | বিক্ৰিয়ক-উৎপাদৰ পৰিমাণাত্মক সম্পৰ্ক |
| সাৰ্থক অংক | Significant Figures | জোখাৰ নিশ্চয়তা প্ৰকাশকাৰী অংক |
| প্ৰগাঢ় ধৰ্ম | Intensive Property | পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰা ধৰ্ম |
| প্ৰসাৰ ধৰ্ম | Extensive Property | পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা ধৰ্ম |
| অভিজ্ঞতিক সংকেত | Empirical Formula | পৰমাণুৰ সৰলতম পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাত |
| আণৱিক সংকেত | Molecular Formula | অণুত প্ৰকৃত পৰমাণু সংখ্যা |
গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰ (Important Formulae)
| পৰিমাণ | সূত্ৰ | একক |
|---|---|---|
| ম’ল সংখ্যা (n) | n = ভৰ ÷ ম’লাৰ ভৰ = m/M | mol |
| কণা সংখ্যা | N = n × NA = n × ৬.০২২ × ১০²³ | — |
| ম’লাৰিটি (M) | M = দ্ৰাব্যৰ ম’ল ÷ দ্ৰৱণৰ আয়তন (L) | mol/L |
| ম’লেলিটি (m) | m = দ্ৰাব্যৰ ম’ল ÷ দ্ৰাৱকৰ ভৰ (kg) | mol/kg |
| ম’ল ভগ্নাংশ (xA) | xA = nA ÷ (nA + nB) | মাত্ৰাহীন |
| ভৰ শতাংশ | (দ্ৰাব্যৰ ভৰ ÷ দ্ৰৱণৰ ভৰ) × ১০০ | % |
| আয়তন শতাংশ | (দ্ৰাব্যৰ আয়তন ÷ দ্ৰৱণৰ আয়তন) × ১০০ | % |
| STP-ত গেছৰ আয়তন | V = n × ২২.৪ | L |
| লঘুকৰণৰ সূত্ৰ | M₁V₁ = M₂V₂ | — |
| ঘনত্ব | d = ভৰ ÷ আয়তন = m/V | g/cm³ |
আশা কৰোঁ HSLC Guru-ৰ Class 11 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ এই অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আপোনাৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। ASSEB উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বাৰ্ষিক পৰীক্ষাত ভাল ফলাফল লাভ কৰিবলৈ প্ৰতিটো সংখ্যাত্মক সমস্যা নিজে অনুশীলন কৰা আৰু ম’ল ধাৰণা, ম’লাৰিটি, ম’লেলিটি আৰু সীমাবদ্ধ বিক্ৰিয়কৰ সংজ্ঞাবোৰ মুখস্থ কৰি ৰাখক।