বায়োমলিকিউল
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। আজি আমি ASSEB অসম মাধ্যমিক আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান (Biology) বিষয়ৰ নৱম অধ্যায় “বায়োমলিকিউল” (Biomolecules) আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত জীৱকোষৰ ৰাসায়নিক উপাদান, প্ৰাথমিক আৰু গৌণ বিপাকজ, প্ৰোটিন, কাৰ্বহাইড্ৰেট, লিপিড, নিউক্লিক এচিড আৰু এনজাইম সম্পৰ্কে বিশদভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে জীৱবিজ্ঞানৰ ৰসায়নৰ ভেটি গঢ়ে।
সাৰাংশ
জীৱকোষৰ ভিতৰত উপস্থিত সকলো ৰাসায়নিক যৌগক একেলগে বায়োমলিকিউল (Biomolecules) বুলি কোৱা হয়। কোনো জীৱিত কলাক পেষ্ট কৰি ট্ৰাইক্লোৰোএচিটিক এচিড (TCA)ৰে সৈতে মিহলাই ছেঁকিলে দুটা অংশ পোৱা যায়—এচিড দ্ৰৱণীয় অংশ (acid soluble pool) আৰু এচিড অদ্ৰৱণীয় অংশ। এচিড দ্ৰৱণীয় অংশত কম আণৱিক ভাৰৰ যৌগ যেনে এমিনো এচিড, শ্বৰ্কৰা, নিউক্লিওটাইড, ফেট এচিড আদি থাকে যিবোৰক প্ৰাথমিক বিপাকজ (primary metabolites) বোলা হয়। অপৰদিকে অদ্ৰৱণীয় অংশত প্ৰোটিন, পলিচেকেৰাইড, নিউক্লিক এচিড আৰু লিপিড থাকে—এইবোৰেই হৈছে বায়োমেক্ৰোমলিকিউল (biomacromolecules)। লিপিডবোৰ আণৱিক ভাৰৰ ফালৰ পৰা সৰু হলেও কোষ আবৰণৰ কাৰণে অদ্ৰৱণীয় অংশত পোৱা যায়। এলকেলয়ড, ফ্লেভোনয়েড, ৰাবাৰ, এছেনচিয়েল অইল, এণ্টিবায়টিক আদিক গৌণ বিপাকজ (secondary metabolites) বোলা হয় আৰু ইহঁতে গছৰ প্ৰতিৰক্ষা, পৰাগসংযোগ আদিত কাৰ্য কৰে।
প্ৰোটিন হৈছে এমিনো এচিডৰ পলিমাৰ। এমিনো এচিডত এটা কেন্দ্ৰীয় কাৰ্বন (α-কাৰ্বন), এটা এমিনো গ্ৰুপ (–NH₂), এটা কাৰ্বক্সিল গ্ৰুপ (–COOH), এটা হাইড্ৰজেন আৰু এটা পাৰ্শ্ব শৃংখল (R-গ্ৰুপ) থাকে। R-গ্ৰুপৰ ধৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এমিনো এচিডবোৰক অম্লীয় (এচ্পাৰ্টিক), ক্ষাৰীয় (লাইছিন), নিৰপেক্ষ (গ্লাইচিন) আৰু এৰোমেটিক (টাইৰোচিন, ফিনাইলএলানিন, ট্ৰিপ্টোফেন)—এই চাৰি ভাগত ভগাব পাৰি। প্ৰাণীৰ দেহত মুঠ ২০ ধৰণৰ এমিনো এচিড পোৱা যায়। দুটা এমিনো এচিডৰ মাজত পেপ্টাইড বন্ধন গঠন হৈ পলিপেপ্টাইড গঢ় লয়। প্ৰোটিনৰ চাৰিটা স্তৰৰ গঠন আছে—প্ৰাথমিক (এমিনো এচিডৰ ক্ৰম), গৌণ (α-helix বা β-pleated sheet), তৃতীয়ক (ত্ৰিমাত্ৰিক ভাঁজ) আৰু চতুৰ্থক (একাধিক উপ-এককৰ সমষ্টি, যেনে হিমোগ্লোবিন)।
এনজাইম হৈছে জৈৱিক প্ৰভাৱক (biocatalyst) যিবোৰ প্ৰায়েই প্ৰোটিনেৰে গঠিত (কিছুমান RNA-ও এনজাইম হিচাপে কাম কৰে—ৰাইবোজাইম)। এনজাইমৰ গায়ত এটা সক্ৰিয় স্থল (active site) থাকে য’ত চাব্ষ্ট্ৰেট লাগি ES কম্প্লেক্স গঠন হয়। দুটা প্ৰচলিত মডেল আছে—এমিল ফিচাৰৰ লক-এণ্ড-কী মডেল আৰু কোশলেণ্ডৰ ইণ্ডিউচড-ফিট মডেল। এনজাইম কাৰ্যৰ গতি উষ্ণতা, pH, চাব্ষ্ট্ৰেট ঘনত্ব আদিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কিছুমান এনজাইমে কাম কৰিবলৈ কোফেক্টৰ লাগে—ই প্ৰস্থেটিক গ্ৰুপ (যেনে FAD), কোএনজাইম (যেনে NAD, NADP) বা ধাতু আয়ন (Zn²⁺, Mg²⁺) হ’ব পাৰে। কাৰ্য অনুসৰি এনজাইমক ছয় ভাগত ভগোৱা হৈছে—অক্সিডোৰিডাকটেছ, ট্ৰেন্সফাৰেছ, হাইড্ৰোলেছ, লায়েছ, আইছমাৰেছ আৰু লাইগেছ।
কাৰ্বহাইড্ৰেটক তিনি ভাগত ভগোৱা হয়—মনোচেকেৰাইড (গ্লুক’জ, ফ্ৰুক্টোজ, ৰাইবোজ), অলিগোচেকেৰাইড (চুক্ৰোজ, লেক্টোজ, মাল্টোজ) আৰু পলিচেকেৰাইড (ষ্টাৰ্চ, গ্লাইক’জেন, চেলুলোজ, কাইটিন)। গ্লুক’জ এককসমূহ গ্লাইক’চাইডিক বন্ধনেৰে যুক্ত হৈ পলিচেকেৰাইড গঢ়ে। লিপিডবোৰ জলত অদ্ৰৱণীয় তেলযুক্ত যৌগ। ইয়াত ফেট এচিড (পেলমিটিক, ষ্টিয়াৰিক, এৰাকিডনিক), গ্লিচাৰল আৰু কেতিয়াবা ফছফেট গ্ৰুপ (ফছফলিপিড) থাকে। ফছফলিপিডে কোষ আবৰণৰ মূল গাঁথনি গঢ় দিয়ে। নিউক্লিক এচিড দুই প্ৰকাৰ—DNA (ডিঅক্সিৰাইবোনিউক্লিক এচিড, বংশগত তথ্য বহন কৰে) আৰু RNA (ৰাইবোনিউক্লিক এচিড, প্ৰোটিন সংশ্লেষণত সহায় কৰে)। ইহঁত নিউক্লিওটাইডেৰে গঠিত য’ত নাইট্ৰজেনাছ ক্ষাৰক (পুৰিন—এডেনিন, গুৱানিন; পাইৰিমিডিন—চাইটোচিন, থায়মিন/ইউৰাচিল), পেণ্টোজ চিনি আৰু ফছফেট গ্ৰুপ থাকে।
Summary (English)
Biomolecules are the chemical compounds that constitute living organisms. When tissue is treated with trichloroacetic acid, two pools are obtained: the acid-soluble pool containing primary metabolites (amino acids, sugars, nucleotides, fatty acids), and the acid-insoluble pool containing biomacromolecules such as proteins, polysaccharides and nucleic acids. Lipids, although smaller, fall in the insoluble pool because of membrane association. Secondary metabolites (alkaloids, flavonoids, rubber, essential oils, antibiotics) are produced mainly by plants and microbes. Proteins are polymers of 20 amino acids classified as acidic, basic, neutral and aromatic, exhibiting four levels of structure—primary, secondary, tertiary and quaternary. Enzymes are biocatalysts that act through an active site forming an enzyme-substrate complex; their action is explained by the lock-and-key and induced-fit models, and they are grouped into six classes: oxidoreductases, transferases, hydrolases, lyases, isomerases and ligases. Carbohydrates include monosaccharides, oligosaccharides and polysaccharides; lipids comprise fatty acids, simple lipids and phospholipids; nucleic acids—DNA and RNA—store and express genetic information.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰৰ)
প্ৰশ্ন ১: বায়োমলিকিউল কাক বোলে?
উত্তৰঃ জীৱকোষৰ ভিতৰত পোৱা সকলো ৰাসায়নিক যৌগক বায়োমলিকিউল বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাথমিক বিপাকজৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এমিনো এচিড আৰু গ্লুক’জ।
প্ৰশ্ন ৩: গৌণ বিপাকজ কি?
উত্তৰঃ গছ আৰু অণুজীৱে উৎপন্ন কৰা এলকেলয়ড, ৰাবাৰ, এণ্টিবায়টিক আদি যৌগক গৌণ বিপাকজ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: এমিনো এচিডৰ চাৰিটা মূল ঘটক কি কি?
উত্তৰঃ এমিনো গ্ৰুপ, কাৰ্বক্সিল গ্ৰুপ, হাইড্ৰজেন আৰু R-গ্ৰুপ।
প্ৰশ্ন ৫: এৰোমেটিক এমিনো এচিডৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ টাইৰোচিন (Tyrosine)।
প্ৰশ্ন ৬: ৰাইবোজাইম কি?
উত্তৰঃ এনজাইম হিচাপে কাম কৰা RNA অণুক ৰাইবোজাইম বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: গ্লাইক’জেন কি?
উত্তৰঃ প্ৰাণীৰ যকৃত আৰু পেশীত সঞ্চিত গ্লুক’জৰ পলিচেকেৰাইড।
প্ৰশ্ন ৮: DNA-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ Deoxyribonucleic Acid।
প্ৰশ্ন ৯: ফছফলিপিডৰ মুখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ কোষ আবৰণ গঠন কৰা।
প্ৰশ্ন ১০: এনজাইমৰ চাব্ষ্ট্ৰেট লগা ঠাইটোক কি বোলে?
উত্তৰঃ সক্ৰিয় স্থল (Active site)।
প্ৰশ্ন ১১: বায়োমেক্ৰোমলিকিউলৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰোটিন আৰু পলিচেকেৰাইড।
প্ৰশ্ন ১২: পেপ্টাইড বন্ধনৰ ৰাসায়নিক চিহ্ন কি?
উত্তৰঃ –CO–NH–।
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২–৩ নম্বৰৰ)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ বিপাকজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক বিপাকজে জীৱৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু প্ৰজননত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ লয় (যেনে এমিনো এচিড, চিনি)। গৌণ বিপাকজে প্ৰত্যক্ষ ৰূপত বৃদ্ধিত অংশ নলয় কিন্তু পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাবলৈ, প্ৰতিৰক্ষাত আৰু সংকেতৰ কাৰ্যত সহায় কৰে (যেনে এলকেলয়ড, ৰাবাৰ, এণ্টিবায়টিক)।
প্ৰশ্ন ২: এমিনো এচিডৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এটা এমিনো এচিডত এটা কেন্দ্ৰীয় α-কাৰ্বনৰ সৈতে এটা এমিনো গ্ৰুপ (–NH₂), এটা কাৰ্বক্সিল গ্ৰুপ (–COOH), এটা হাইড্ৰজেন পৰমাণু আৰু এটা পাৰ্শ্ব শৃংখল R-গ্ৰুপ যুক্ত হৈ থাকে। R-গ্ৰুপৰ ধৰণে এমিনো এচিডৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। ই zwitterion ৰূপতো থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: পেপ্টাইড বন্ধন কি?
উত্তৰঃ এটা এমিনো এচিডৰ –COOH গ্ৰুপ আৰু আনটোৰ –NH₂ গ্ৰুপৰ মাজত পানী এৰি দি গঠন হোৱা সহযোজী বন্ধনক পেপ্টাইড বন্ধন (–CO–NH–) বোলে। ই প্ৰোটিনৰ প্ৰাথমিক গঠনত মূল ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ৪: লক-এণ্ড-কী মডেল কি?
উত্তৰঃ এমিল ফিচাৰে ১৮৯৪ চনত প্ৰস্তাৱ কৰা এই মডেল অনুসৰি এনজাইমৰ সক্ৰিয় স্থল আৰু চাব্ষ্ট্ৰেট দুয়োৰে আকৃতি ঠিক চাবি আৰু তলাৰ দৰে পৰিপূৰক। কেৱল উপযুক্ত আকৃতিৰ চাব্ষ্ট্ৰেটেহে সক্ৰিয় স্থলত খাপ খাব পাৰে আৰু বিক্ৰিয়া হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: মনোচেকেৰাইড আৰু পলিচেকেৰাইডৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মনোচেকেৰাইড হৈছে কাৰ্বহাইড্ৰেটৰ আটাইতকৈ সৰল ৰূপ যিটো হাইড্ৰোলিচিচৰ যোগেদি ভাঙি অধিক সৰল চিনি কৰিব নোৱাৰি (যেনে গ্লুক’জ, ফ্ৰুক্টোজ)। পলিচেকেৰাইড হৈছে বহুতো মনোচেকেৰাইড একক গ্লাইক’চাইডিক বন্ধনেৰে সংযুক্ত হোৱা ডাঙৰ অণু (যেনে ষ্টাৰ্চ, চেলুলোজ, গ্লাইক’জেন)।
প্ৰশ্ন ৬: কোএনজাইম আৰু প্ৰস্থেটিক গ্ৰুপৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰস্থেটিক গ্ৰুপ এনজাইম প্ৰোটিনৰ সৈতে দৃঢ়ভাৱে সংলগ্ন থাকে আৰু সাধাৰণতে স্থায়ীভাৱে যুক্ত (যেনে peroxidase ত হিম)। কোএনজাইম দুৰ্বলভাৱে যুক্ত আৰু বিক্ৰিয়াৰ সময়ত কেৱল ক্ষন্তেকীয়াকৈ লগ লাগে (যেনে NAD, NADP)।
প্ৰশ্ন ৭: জ্উইটাৰিয়ন (Zwitterion) কি?
উত্তৰঃ এমিনো এচিড নিৰপেক্ষ pH-ত একে অণুতে ধনাত্মক (–NH₃⁺) আৰু ঋণাত্মক (–COO⁻) দুয়োটা চাৰ্জ ধাৰণ কৰা ৰূপটোক জ্উইটাৰিয়ন বোলে। ই অণুটোক বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰত নিৰপেক্ষ চলন প্ৰদৰ্শন কৰায়।
প্ৰশ্ন ৮: ফেট এচিডৰ অসংপৃক্ততা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যিবোৰ ফেট এচিডৰ কাৰ্বন শৃংখলত কোনো দ্বিবন্ধন নাই, সিহঁতক সংপৃক্ত (saturated) ফেট এচিড বোলে (যেনে পেলমিটিক)। কাৰ্বন শৃংখলত এক বা একাধিক দ্বিবন্ধন থকা ফেট এচিডক অসংপৃক্ত (unsaturated) বোলা হয় (যেনে অলেইক, লিনোলেইক)। অসংপৃক্ত ফেট এচিড স্বাস্থ্যৰ বাবে উপকাৰী।
প্ৰশ্ন ৯: ষ্টাৰ্চ আৰু গ্লাইক’জেনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ষ্টাৰ্চ গছত পোৱা যায় আৰু এমাইলোজ আৰু এমাইলোপেক্টিনৰ সমষ্টি। গ্লাইক’জেন প্ৰাণীৰ যকৃত আৰু পেশীত পোৱা যায় আৰু ই বেছি শাখাযুক্ত আৰু কম্পেক্ট। দুয়োটাই গ্লুক’জৰ পলিচেকেৰাইড সঞ্চয়িত খাদ্য।
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫–৭ নম্বৰৰ)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰোটিনৰ চাৰিটা স্তৰৰ গঠন বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰোটিনৰ গঠনৰ চাৰিটা স্তৰ আছে—
(ক) প্ৰাথমিক গঠন: পলিপেপ্টাইড শৃংখলত এমিনো এচিডৰ ক্ৰম। ই পেপ্টাইড বন্ধনেৰে যুক্ত আৰু প্ৰোটিনৰ পৰিচয় দিয়ে।
(খ) গৌণ গঠন: পলিপেপ্টাইড শৃংখলটো হাইড্ৰজেন বন্ধনৰ সহায়ত α-helix বা β-pleated sheet ৰূপত পাকেৰি যায়।
(গ) তৃতীয়ক গঠন: পলিপেপ্টাইডটো ত্ৰিমাত্ৰিকভাৱে ভাঁজ খাই গোলকীয় বা ৰঢ় আকৃতি লয়। ইয়াত ডাইছালফাইড, হাইড্ৰোফোবিক আৰু আয়নিক বন্ধনৰ ভূমিকা থাকে।
(ঘ) চতুৰ্থক গঠন: দুই বা ততোধিক পলিপেপ্টাইড উপ-একক একগোট হৈ এটা কাৰ্যকৰী প্ৰোটিন সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণ—হিমোগ্লোবিন (২α + ২β শৃংখল)।
প্ৰশ্ন ২: এনজাইম কাৰ্যৰ ক্ৰিয়াবিধি ইণ্ডিউচড-ফিট মডেলেৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৫৮ চনত ডেনিয়েল কোশলেণ্ডে এই মডেল প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। ইয়াৰ মতে এনজাইমৰ সক্ৰিয় স্থলৰ আকৃতি অনমনীয় নহয়; চাব্ষ্ট্ৰেট ওচৰ পালে সক্ৰিয় স্থলটোৱে নিজৰ আকৃতি সলনি কৰি চাব্ষ্ট্ৰেটৰ লগত খাপ খাই পৰে। প্ৰথমতে এনজাইম-চাব্ষ্ট্ৰেট কম্প্লেক্স (ES) গঠন হয়, পিছত উপযুক্ত পৰিৱৰ্তনৰ ফলত উৎপাদ গঠন হয় আৰু এনজাইম মুক্ত অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে। এই মডেলে বহুতো এনজাইমৰ কাৰ্য ভালদৰে বুজাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: এনজাইমক ছয়টা শ্ৰেণীত ভগাই বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱ ৰসায়ন সংঘ (IUBMB) অনুসৰি এনজাইমক ছয় শ্ৰেণীত ভগোৱা হৈছে—
(১) অক্সিডোৰিডাকটেছ: অক্সিডেচন-হ্ৰাসায়ন বিক্ৰিয়াত অংশ লয় (ডিহাইড্ৰজেনেছ)।
(২) ট্ৰেন্সফাৰেছ: এটা চাব্ষ্ট্ৰেটৰ পৰা গ্ৰুপ আনটোলৈ স্থানান্তৰ কৰে।
(৩) হাইড্ৰোলেছ: পানীৰ সহায়ত বন্ধন ভাঙে (এমাইলেছ, লাইপেছ)।
(৪) লায়েছ: পানী নথকাকৈ গ্ৰুপ অপসাৰণ কৰি দ্বিবন্ধন গঠন কৰে।
(৫) আইছমাৰেছ: অণুৰ ভিতৰত গ্ৰুপৰ পুনৰবিন্যাস কৰে।
(৬) লাইগেছ: ATP ব্যৱহাৰ কৰি দুটা অণু সংলগ্ন কৰে (DNA লাইগেছ)।
প্ৰশ্ন ৪: DNA আৰু RNA-ৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ DNA-ত ডিঅক্সিৰাইবোজ চিনি থাকে কিন্তু RNA-ত ৰাইবোজ চিনি থাকে। DNA-ত থায়মিন থাকে, RNA-ত থায়মিনৰ ঠাইত ইউৰাচিল থাকে। DNA সাধাৰণতে দ্বি-শৃংখলী (double helix) আৰু RNA একশৃংখলী। DNA-ৱে বংশগত তথ্য সঞ্চয় কৰে আৰু RNA-ই প্ৰোটিন সংশ্লেষণত (mRNA, tRNA, rRNA) সহায় কৰে। DNA নিউক্লিয়াছত আৰু RNA নিউক্লিয়াছ-চাইটোপ্লাজম দুয়োতে পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: এনজাইম কাৰ্যত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) উষ্ণতা: প্ৰতিটো এনজাইমৰ এটা অনুকূল উষ্ণতা থাকে (সাধাৰণতে ৩৫–৪০°C)। অতি উচ্চ উষ্ণতাত প্ৰোটিন বিকৃত হয়। (খ) pH: এনজাইমে এটা নিৰ্দিষ্ট pH-ত শ্ৰেষ্ঠ কাৰ্য কৰে; পেপ্চিন অম্লীয় pH-ত আৰু ট্ৰিপ্চিন ক্ষাৰীয় pH-ত। (গ) চাব্ষ্ট্ৰেট ঘনত্ব: ঘনত্ব বঢ়াৰ লগে লগে কাৰ্যৰ গতি বাঢ়ে; কিন্তু এক সীমা পাৰ হ’লে Vmax-ত পৌঁছে। (ঘ) ইনহিবিটৰ: প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু অপ্ৰতিযোগিতামূলক ইনহিবিটৰে এনজাইম কাৰ্য কম কৰে। (ঙ) কোফেক্টৰৰ উপস্থিতি: ধাতু আয়ন বা কোএনজাইম নথকা হ’লে বহু এনজাইমে কাম নকৰে।
প্ৰশ্ন ৬: কাৰ্বহাইড্ৰেটৰ শ্ৰেণীবিভাজন উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বহাইড্ৰেট হ’ল পলিহাইড্ৰক্সি এলডিহাইড বা কিটোনৰ যৌগ। ইহঁতক তিনি ভাগত ভগোৱা হয়—
(ক) মনোচেকেৰাইড: এটা চিনিৰ একক থকা সৰল কাৰ্বহাইড্ৰেট। কাৰ্বনৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ত্ৰিজ (গ্লিচাৰএলডিহাইড), পেণ্টোজ (ৰাইবোজ), হেক্সোজ (গ্লুক’জ, ফ্ৰুক্টোজ) আদি হ’ব পাৰে।
(খ) অলিগোচেকেৰাইড: ২–১০টা মনোচেকেৰাইড গ্লাইক’চাইডিক বন্ধনেৰে যুক্ত। উদাহৰণ—চুক্ৰোজ (গ্লুক’জ + ফ্ৰুক্টোজ), লেক্টোজ (গ্লুক’জ + গেলেক্টোজ), মাল্টোজ (গ্লুক’জ + গ্লুক’জ)।
(গ) পলিচেকেৰাইড: বহুতো মনোচেকেৰাইড একক যুক্ত হোৱা ডাঙৰ অণু। উদাহৰণ—ষ্টাৰ্চ আৰু গ্লাইক’জেন (সঞ্চয়), চেলুলোজ আৰু কাইটিন (গাঁথনিগত)।
প্ৰশ্ন ৭: নিউক্লিক এচিডৰ গাঁথনি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিউক্লিক এচিড নিউক্লিওটাইডৰ পলিমাৰ। প্ৰতিটো নিউক্লিওটাইডত তিনিটা ঘটক থাকে—(১) নাইট্ৰজেনাছ ক্ষাৰক—পুৰিন (এডেনিন A, গুৱানিন G) আৰু পাইৰিমিডিন (চাইটোচিন C, থায়মিন T DNA-ত, ইউৰাচিল U RNA-ত), (২) পেণ্টোজ চিনি—DNA-ত ডিঅক্সিৰাইবোজ আৰু RNA-ত ৰাইবোজ, (৩) ফছফেট গ্ৰুপ। নিউক্লিওটাইডবোৰ ৩’-৫’ ফছফোডায়েষ্টাৰ বন্ধনেৰে যুক্ত হয়। ৱাটছন আৰু ক্ৰিকৰ অনুসৰি DNA হৈছে দ্বি-পাকেৰি, ক্ষাৰক জোৰ A=T আৰু G≡C, পাকেৰি দুটা বিপৰীত মুখী।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: তলৰ কোনটো গৌণ বিপাকজ?
(ক) এমিনো এচিড (খ) গ্লুক’জ (গ) এণ্টিবায়টিক (ঘ) নিউক্লিওটাইড
উত্তৰঃ (গ) এণ্টিবায়টিক।
প্ৰশ্ন ২: এমিনো এচিডত R-গ্ৰুপ –CH₃ হ’লে ই হ’ল—
(ক) গ্লাইচিন (খ) এলানিন (গ) লাইছিন (ঘ) চাইষ্টিন
উত্তৰঃ (খ) এলানিন।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰোটিনৰ গৌণ গঠনৰ এটা ৰূপ হ’ল—
(ক) α-helix (খ) double helix (গ) Y-আকৃতি (ঘ) তীৰ্যক
উত্তৰঃ (ক) α-helix।
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো পলিচেকেৰাইড নহয়?
(ক) ষ্টাৰ্চ (খ) চেলুলোজ (গ) চুক্ৰোজ (ঘ) গ্লাইক’জেন
উত্তৰঃ (গ) চুক্ৰোজ।
প্ৰশ্ন ৫: কোনটো এনজাইমে পেপ্টাইড বন্ধন ভাঙে?
(ক) এমাইলেছ (খ) লাইপেছ (গ) প্ৰোটিএছ (ঘ) ছেলুলেজ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰোটিএছ।
প্ৰশ্ন ৬: RNA-ত থায়মিনৰ ঠাইত পোৱা ক্ষাৰক হৈছে—
(ক) এডেনিন (খ) ইউৰাচিল (গ) চাইটোচিন (ঘ) গুৱানিন
উত্তৰঃ (খ) ইউৰাচিল।
প্ৰশ্ন ৭: ইণ্ডিউচড-ফিট মডেল প্ৰস্তাৱ কৰিছিল—
(ক) ফিচাৰ (খ) ৱাটছন (গ) কোশলেণ্ড (ঘ) চাৰ্গাফ
উত্তৰঃ (গ) কোশলেণ্ড।
প্ৰশ্ন ৮: ATP ব্যৱহাৰ কৰি দুটা অণু সংলগ্ন কৰা এনজাইম শ্ৰেণী—
(ক) লাইগেছ (খ) লায়েছ (গ) আইছমাৰেছ (ঘ) হাইড্ৰোলেছ
উত্তৰঃ (ক) লাইগেছ।
প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটো এৰোমেটিক এমিনো এচিড?
(ক) গ্লাইচিন (খ) ভেলিন (গ) ফিনাইলএলানিন (ঘ) চেৰিন
উত্তৰঃ (গ) ফিনাইলএলানিন।
প্ৰশ্ন ১০: কোষ আবৰণৰ মূল ঘটক—
(ক) গ্লাইক’জেন (খ) ফছফলিপিড (গ) চেলুলোজ (ঘ) DNA
উত্তৰঃ (খ) ফছফলিপিড।
প্ৰশ্ন ১১: চাৰ্গাফৰ নিয়ম অনুসৰি A-ৰ পৰিমাণ সমান হয়—
(ক) G-ৰ (খ) C-ৰ (গ) T-ৰ (ঘ) U-ৰ
উত্তৰঃ (গ) T-ৰ।
প্ৰশ্ন ১২: ইনচুলিন এটা—
(ক) কাৰ্বহাইড্ৰেট (খ) প্ৰোটিন (গ) লিপিড (ঘ) নিউক্লিক এচিড
উত্তৰঃ (খ) প্ৰোটিন।
প্ৰশ্ন ১৩: কোনটো ক্ষাৰীয় এমিনো এচিড?
(ক) এচ্পাৰ্টিক (খ) লাইছিন (গ) গ্লাইচিন (ঘ) এলানিন
উত্তৰঃ (খ) লাইছিন।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১: প্ৰোটিনৰ একক হ’ল __________।
উত্তৰঃ এমিনো এচিড।
প্ৰশ্ন ২: চুক্ৰোজ গ্লুক’জ আৰু __________ৰ সমষ্টি।
উত্তৰঃ ফ্ৰুক্টোজ।
প্ৰশ্ন ৩: DNA-ৰ গাঁথনিত __________ চিনি থাকে।
উত্তৰঃ ডিঅক্সিৰাইবোজ।
প্ৰশ্ন ৪: এনজাইমৰ চাব্ষ্ট্ৰেট লগা ঠাইক __________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ সক্ৰিয় স্থল।
প্ৰশ্ন ৫: NAD আৰু NADP-ক __________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ কোএনজাইম।
প্ৰশ্ন ৬: কাঁইটিন __________ৰ বহিৰ্কংকালত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ অৰ্থ্ৰোপডা (পতংগ)।
সঁচা / মিছা
প্ৰশ্ন ১: সকলো এনজাইমেই প্ৰোটিন।
উত্তৰঃ মিছা (ৰাইবোজাইম RNA-ৰ এনজাইম)।
প্ৰশ্ন ২: চেলুলোজ গছৰ কোষ প্ৰাচীৰৰ মূল উপাদান।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাথমিক বিপাকজ এচিড অদ্ৰৱণীয় অংশত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ মিছা।
প্ৰশ্ন ৪: হিমোগ্লোবিনৰ চতুৰ্থক গঠন আছে।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৫: ইউৰাচিল DNA-ত পোৱা যায়।
উত্তৰঃ মিছা (ই RNA-ত পোৱা যায়)।
প্ৰশ্ন ৬: এনজাইমে বিক্ৰিয়াৰ সক্ৰিয়ণ শক্তি বঢ়ায়।
উত্তৰঃ মিছা (ই সক্ৰিয়ণ শক্তি কমায়)।
শব্দাৰ্থ
অতিৰিক্ত আলোচনা
জীৱদেহত পোৱা মূল ৰাসায়নিক উপাদানসমূহৰ ভিতৰত কাৰ্বন, হাইড্ৰজেন, অক্সিজেন, নাইট্ৰজেন, ফছফৰাছ আৰু চালফাৰ মুখ্য। এই ছয়টা উপাদানে মিলি বিভিন্ন বায়োমলিকিউল গঠন কৰে। জীৱিত কলাৰ ভৰৰ ৭০–৯০ শতাংশ পানী, ১০–১৫ শতাংশ প্ৰোটিন, ২–৩ শতাংশ লিপিড, ১ শতাংশ কাৰ্বহাইড্ৰেট আৰু ১ শতাংশ নিউক্লিক এচিড।
এনজাইম গতিবেগ (Enzyme Kinetics): মাইকেলিচ আৰু মেণ্টেনে ১৯১৩ চনত এনজাইম গতিবেগৰ গাণিতিক সমীকৰণ দিছিল। চাব্ষ্ট্ৰেট ঘনত্ব ক্ৰমাৎ বঢ়োৱাৰ লগে লগে বিক্ৰিয়াৰ গতি বাঢ়ে আৰু এক সময়ত সৰ্বাধিক গতি (Vmax) লাভ কৰে। যি চাব্ষ্ট্ৰেট ঘনত্বত গতিৰ অৰ্ধ Vmax পোৱা যায় তাক Km (মাইকেলিচ ধ্ৰুৱক) বোলে। Km-ৰ মান কম হ’লে এনজাইমৰ চাব্ষ্ট্ৰেটৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ বেছি বুজা যায়।
এনজাইম ইনহিবিচন: প্ৰতিযোগিতামূলক ইনহিবিটৰে চাব্ষ্ট্ৰেটৰ লগত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰি সক্ৰিয় স্থলত লাগে; চাব্ষ্ট্ৰেট ঘনত্ব বঢ়ালে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমে। মেলোনেটে চাক্চিনিক ডিহাইড্ৰজেনেছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক ইনহিবিটৰ। অপ্ৰতিযোগিতামূলক ইনহিবিটৰে এলোষ্টেৰিক স্থলত লাগি এনজাইমৰ আকৃতি সলনি কৰে।
লিপিডৰ কাৰ্য: লিপিডে শক্তিৰ মুখ্য সঞ্চয়, কোষ আবৰণ গঠন, তাপ ৰক্ষা, হৰম’ন (ষ্টেৰয়েড—টেষ্টোষ্টেৰন, এষ্ট্ৰোজেন), ভিটামিন (A, D, E, K) দ্ৰৱণ, আৰু সংকেত প্ৰেৰণত ভূমিকা লয়। এৰাকিডনিক এচিডৰ পৰা প্ৰোষ্টাগ্লেণ্ডিন উৎপন্ন হয়।
প্ৰোটিনৰ কাৰ্য: জীৱদেহত প্ৰোটিনৰ কাৰ্যৰ পৰিসৰ অতি বহল। গাঁথনিগত প্ৰোটিন (কেৰাটিন, কোলাজেন), পৰিবহন প্ৰোটিন (হিমোগ্লোবিন), পেশী সংকোচন (এক্টিন, মায়োচিন), প্ৰতিৰক্ষা (এণ্টিবডি), হৰম’ন (ইনচুলিন), এনজাইম (ট্ৰিপ্চিন), সংকেত গ্ৰহণ (ৰিচেপ্টৰ) আদিত প্ৰোটিনে কাৰ্য কৰে। কেইটামান প্ৰোটিনে বিষ হিচাপেও কাম কৰে যেনে ৰিচিন আৰু এবৃন।
প্ৰোটিন সংশ্লেষণ: DNA-ৰ কোডৰ পৰা mRNA গঠন (ট্ৰেন্সক্ৰিপচন) আৰু mRNA-ৰ পৰা প্ৰোটিন সংশ্লেষণ (ট্ৰেন্সলেচন) দুটা পৰ্যায় ৰাইব’জোমত সম্পন্ন হয়। tRNA-ই এমিনো এচিড বহন কৰে, ৰাইব’জোমত পেপ্টাইড বন্ধন গঠন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া চেণ্ট্ৰাল ডগমা (DNA → RNA → প্ৰোটিন) অনুসৰি চলে যিটো ফ্ৰেন্সিছ ক্ৰিকে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
প্ৰোটিন বিকৃতি (Denaturation): উচ্চ উষ্ণতা, কঠিন pH, ভাৰী ধাতু আদিৰ প্ৰভাৱত প্ৰোটিনৰ গৌণ, তৃতীয়ক আৰু চতুৰ্থক গঠন ভাঙি প্ৰোটিনৰ কাৰ্যক্ষমতা নষ্ট হয়। ইয়াক বিকৃতি বোলা হয়। কণী সিজোৱাৰ সময়ত এলবুমিন প্ৰোটিন বিকৃত হোৱা ইয়াৰ সাধাৰণ উদাহৰণ। কেতিয়াবা পৰিৱেশ স্বাভাৱিক হ’লে আংশিক ৰিনেচাৰেচন সম্ভৱ।
আভ’গাড্ৰ’ সংখ্যা আৰু বায়োমলিকিউলৰ ভৰ: বায়োমলিকিউলক আণৱিক ভাৰৰ ভিত্তিত মাইক্ৰোমলিকিউল (১৮–৮০০ ডাল্টন) আৰু মেক্ৰোমলিকিউল (>১০,০০০ ডাল্টন) দুই ভাগত ভগোৱা হয়। জল (H₂O) ১৮ ডাল্টন, এমিনো এচিড গড়ে ১১০ ডাল্টন আৰু এটা প্ৰোটিন শৃংখল কেইবা হেজাৰ ডাল্টনৰ হ’ব পাৰে।
গৌণ বিপাকজৰ গুৰুত্ব: গৌণ বিপাকজবোৰ মানৱ জীৱনত আৰু চিকিৎসাত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। মৰফিন (পপি গছ) আৰু কুইনিন (চিনচোনা গছ) এলকেলয়ড—ব্যথানাশক আৰু মেলেৰিয়াৰ ঔষধ। পেনিচিলিন (পেনিচিলিয়াম ছত্ৰাক) এণ্টিবায়টিক হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। কেৰোটিন আৰু এন্থ’চাইনিন গছৰ ফুল আৰু ফলত ৰং প্ৰদান কৰে। ৰাবাৰ গছৰ ক্ষীৰ এক প্ৰধান গৌণ বিপাকজ আৰু শিল্পত ব্যৱহৃত হয়।
জৈৱিক বাফাৰ: জীৱদেহত pH সমন্বয় ৰক্ষা কৰিবলৈ বাফাৰ ব্যৱস্থা থাকে—ফছফেট বাফাৰ (কোষৰ ভিতৰত), বাইকাৰ্বনেট বাফাৰ (ৰক্তত) আৰু প্ৰোটিন বাফাৰ। এমিনো এচিডৰ এমিনো আৰু কাৰ্বক্সিল গ্ৰুপ দুয়োটাই H⁺ আয়ন গ্ৰহণ বা মুক্ত কৰিব পাৰে, ফলত প্ৰোটিনে ভাল বাফাৰ হিচাপে কাম কৰে।
চাৰ্গাফৰ নিয়ম: এৰৱিন চাৰ্গাফে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ DNA বিশ্লেষণ কৰি দেখুৱালে যে DNA-ত A-ৰ পৰিমাণ T-ৰ সমান আৰু G-ৰ পৰিমাণ C-ৰ সমান (A=T, G=C)। এই নিয়মটোৱে DNA-ৰ দ্বি-পাকেৰি গঠন আৱিষ্কাৰত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল।
সাৰাংশৰ মূল কথা: বায়োমলিকিউলৰ অধ্যয়নে আমাক জীৱনৰ ৰাসায়নিক ভেটিৰ স্পষ্ট ছবি দিয়ে। প্ৰাথমিক বিপাকজৰ পৰা মেক্ৰোমলিকিউল আৰু এনজাইমৰ কাৰ্যৱিধি বুজিলে আমি জীৱিত প্ৰক্ৰিয়াসমূহ সঠিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰোঁ। অধ্যয়নৰ সময়ত উদাহৰণ মনত ৰাখি গাঁথনি লগে লগে কাৰ্যও তুলনা কৰি অধ্যয়ন কৰিলে অধ্যায়টো সহজ হ’ব।
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Biomolecule | জৈৱ অণু |
| Primary metabolite | প্ৰাথমিক বিপাকজ |
| Secondary metabolite | গৌণ বিপাকজ |
| Amino acid | এমিনো এচিড |
| Peptide bond | পেপ্টাইড বন্ধন |
| Polysaccharide | পলিচেকেৰাইড |
| Phospholipid | ফছফলিপিড |
| Nucleic acid | নিউক্লিক এচিড |
| Enzyme | উৎসেচক / এনজাইম |
| Active site | সক্ৰিয় স্থল |
| Substrate | চাব্ষ্ট্ৰেট |
| Cofactor | কোফেক্টৰ |
| Coenzyme | কোএনজাইম |
| Prosthetic group | প্ৰস্থেটিক গ্ৰুপ |
| Lock and key model | লক-এণ্ড-কী মডেল |
| Induced fit model | ইণ্ডিউচড-ফিট মডেল |
| Hydrolase | হাইড্ৰোলেছ |
| Ligase | লাইগেছ |
| Ribozyme | ৰাইবোজাইম |
| Double helix | দ্বি-পাকেৰি |
| Monosaccharide | মনোচেকেৰাইড |
| Oligosaccharide | অলিগোচেকেৰাইড |
| Glycogen | গ্লাইক’জেন |
| Cellulose | চেলুলোজ |
| Chitin | কাইটিন |
| Fatty acid | ফেট এচিড |
| Saturated | সংপৃক্ত |
| Unsaturated | অসংপৃক্ত |
| Glycerol | গ্লিচাৰল |
| Nucleotide | নিউক্লিওটাইড |
| Purine | পুৰিন |
| Pyrimidine | পাইৰিমিডিন |
| Adenine | এডেনিন |
| Thymine | থায়মিন |
| Uracil | ইউৰাচিল |
| Guanine | গুৱানিন |
| Cytosine | চাইটোচিন |
| Primary structure | প্ৰাথমিক গঠন |
| Quaternary structure | চতুৰ্থক গঠন |
| Hemoglobin | হিমোগ্লোবিন |
| Inhibitor | প্ৰতিৰোধক |
| Michaelis constant | মাইকেলিচ ধ্ৰুৱক |
| Denaturation | বিকৃতি |
| Zwitterion | জ্উইটাৰিয়ন |
| Alkaloid | এলকেলয়ড |
| Antibiotic | এণ্টিবায়টিক |
| Polypeptide | পলিপেপ্টাইড |
| Macromolecule | মেক্ৰোমলিকিউল |