কোষঃ জীৱনৰ একক
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ আপোনালোকক স্বাগতম জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) ৰ Class 11 Biology ৰ Chapter 8 — কোষঃ জীৱনৰ একক (Cell: The Unit of Life) অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, Fill in the Blanks, True/False আৰু শব্দাৰ্থৰ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে কোষৰ আৱিষ্কাৰ, কোষ তত্ত্ব, প্ৰকেৰিয়টিক আৰু ইউকেৰিয়টিক কোষৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
কোষৰ আৱিষ্কাৰ আৰু কোষ তত্ত্বঃ ১৬৬৫ চনত ইংৰাজ বিজ্ঞানী ৰবাৰ্ট হুক (Robert Hooke) এ নিজে নিৰ্মিত এটা সৰল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত মৃত কৰ্কৰ এটা পাতল টুকুৰাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কোষৰ অস্তিত্ব লক্ষ্য কৰিছিল আৰু এই গঠনসমূহক “Cell” বুলি নাম দিছিল। তাৰ পিছত এন্টোনি ভন লিউৱেনহোক (Anton von Leeuwenhoek) এ ১৬৭৪ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে জীৱিত কোষ পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। ৰবাৰ্ট ব্ৰাউনে ১৮৩১ চনত নিউক্লিয়াছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ১৮৩৮-১৮৩৯ চনত এম. জে. শ্লাইডেন (Schleiden) আৰু থিওডোৰ শ্বান (Schwann) এ মিলিতভাৱে কোষ তত্ত্ব (Cell Theory) প্ৰদান কৰিছিল, য’ত কোৱা হৈছিল যে সকলো জীৱিত প্ৰাণী কোষেৰে গঠিত। ১৮৫৫ চনত ৰুডল্ফ ভিৰ্খো (Rudolf Virchow) এ “Omnis cellula-e cellula” অৰ্থাৎ “প্ৰতিটো কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰা সৃষ্টি হয়” এই উক্তিৰে কোষ তত্ত্বটো সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
প্ৰকেৰিয়টিক আৰু ইউকেৰিয়টিক কোষঃ কোষ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — প্ৰকেৰিয়টিক (Prokaryotic) আৰু ইউকেৰিয়টিক (Eukaryotic)। প্ৰকেৰিয়টিক কোষত প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ আৰু ভিল্লীৱেষ্টিত অংগাণু নাথাকে; উদাহৰণ — বেক্টেৰিয়া, নীলা-সেউজীয়া শেলাই (Cyanobacteria), মাইক’প্লাজমা। বেক্টেৰিয়া কোষৰ চাৰিওফালে কোষ আৱৰণ (Cell envelope) থাকে যিটো গ্লাইক’কেলিক্স, কোষ প্ৰাচীৰ আৰু প্লাজমা পৰ্দাৰে গঠিত। ইয়াত মেছোছোম (Mesosome) নামৰ এক বিশেষ গঠন থাকে যিটো প্লাজমা পৰ্দাৰ পৰা ভিতৰৰ পিনে সম্প্ৰসাৰিত হয় আৰু কোষ প্ৰাচীৰ গঠন, DNA প্ৰতিলিপিকৰণ আৰু শ্বসনত সহায় কৰে। বেক্টেৰিয়াৰ ৰাইব’ছ’ম 70S প্ৰকাৰৰ। অন্তৰ্ভুক্তি দেহ (Inclusion bodies), ফ্লেজেলা, পিলি আৰু ফিম্ব্ৰিয়াও বেক্টেৰিয়া কোষত পোৱা যায়।
ইউকেৰিয়টিক কোষৰ গঠনঃ ইউকেৰিয়টিক কোষত প্লাজমা পৰ্দা (Plasma membrane) থাকে যিটো ছিংগাৰ আৰু নিকলছনৰ ফ্লুইড-মোজাইক মডেল (Fluid-Mosaic Model) অনুসৰি গঠিত। উদ্ভিদ কোষত কোষ প্ৰাচীৰ থাকে যিটো প্ৰাথমিক কোষ প্ৰাচীৰ, গৌণ কোষ প্ৰাচীৰ আৰু মধ্য পাটল (Middle lamella)ৰে গঠিত। অন্তঃপৰ্দা প্ৰণালীৰ (Endomembrane system) অন্তৰ্গত হৈছে অন্তঃপ্লাজমিক জালিকা (ER — মসৃণ আৰু ৰুক্ষ), গলগি যন্ত্ৰ, লাইছ’ছোম আৰু ভেকুয়’ল। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক “কোষৰ শক্তিগৃহ” বুলি কোৱা হয়। ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট কেৱল উদ্ভিদ কোষত পোৱা যায় আৰু সালোক সংশ্লেষণত সহায় কৰে। পেৰক্সিছোম আৰু গ্লাইঅক্সিছোম দুটা ক্ষুদ্ৰ অংগাণু। কোষকংকাল (Cytoskeleton) মাইক্ৰ’টিউবিউল, মাইক্ৰ’ফিলামেণ্ট আৰু মধ্যৱৰ্তী ফিলামেণ্টেৰে গঠিত। নিউক্লিয়াছত নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ, নিউক্লিঅ’প্লাজম, ক্ৰ’মেটিন আৰু নিউক্লিঅ’লাছ থাকে।
ক্ৰ’মোজোম আৰু অন্যান্য গঠনঃ ক্ৰ’মোজোমত চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ, কাইনেট’কোৰ আৰু টেলোমিয়াৰ থাকে। চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰৰ স্থিতি অনুসৰি ক্ৰ’মোজোম মেটাচেণ্ট্ৰিক, ছাবমেটাচেণ্ট্ৰিক, এক্ৰ’চেণ্ট্ৰিক আৰু টেলোচেণ্ট্ৰিক হ’ব পাৰে। মানুহৰ দেহ কোষত ৪৬টা (২৩ যোৰ) ক্ৰ’মোজোম থাকে। চিলিয়া আৰু ফ্লেজেলাই গতিত সহায় কৰে। চেণ্ট্ৰ’ছোম আৰু চেণ্ট্ৰিঅ’লে কোষ বিভাজনত স্পিণ্ডল গঠনত সহায় কৰে। এই অধ্যায়টোৱে কোষৰ আণৱিক স্তৰৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ বিষয়ে এক সম্পূৰ্ণ ধাৰণা প্ৰদান কৰে।
Summary (English)
The cell is the structural and functional unit of life. Robert Hooke first observed cells in a cork slice in 1665 using a self-made microscope and coined the term “cell”. Anton von Leeuwenhoek (1674) was the first to observe living cells. The Cell Theory was proposed by Schleiden (1838) and Schwann (1839), and later modified by Rudolf Virchow (1855) who stated that all cells arise from pre-existing cells (Omnis cellula-e cellula). Cells are of two types — prokaryotic (lacking true nucleus and membrane-bound organelles, e.g., bacteria) and eukaryotic (with true nucleus, e.g., plants, animals). Bacterial cells contain a cell envelope (glycocalyx, cell wall, plasma membrane), mesosomes, 70S ribosomes, inclusion bodies, flagella, pili, and fimbriae. Eukaryotic cells contain plasma membrane (fluid-mosaic model), endomembrane system (ER, Golgi, lysosomes, vacuoles), mitochondria, chloroplasts, peroxisomes, glyoxysomes, cytoskeleton (microtubules, microfilaments, intermediate filaments), cilia and flagella, centrosome with centrioles, and nucleus containing chromatin and nucleolus. Chromosomes carry genetic information; humans have 46 chromosomes (23 pairs).
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Question & Answer)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: কোষৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ ইংৰাজ বিজ্ঞানী ৰবাৰ্ট হুক (Robert Hooke) এ ১৬৬৫ চনত কোষৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: জীৱিত কোষ প্ৰথম কোনে দেখিছিল?
উত্তৰঃ এন্টোনি ভন লিউৱেনহোকে (Anton von Leeuwenhoek) ১৬৭৪ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে জীৱিত কোষ পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: নিউক্লিয়াছ কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৰবাৰ্ট ব্ৰাউন (Robert Brown) এ ১৮৩১ চনত নিউক্লিয়াছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: “Omnis cellula-e cellula” কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ জাৰ্মান বিজ্ঞানী ৰুডল্ফ ভিৰ্খো (Rudolf Virchow) এ ১৮৫৫ চনত কৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: কোষৰ শক্তিগৃহ কাক বোলে?
উত্তৰঃ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াক (Mitochondria) কোষৰ শক্তিগৃহ (Powerhouse of the cell) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: মানুহৰ দেহ কোষত কিমান ক্ৰ’মোজোম থাকে?
উত্তৰঃ মানুহৰ দেহ কোষত ৪৬টা (অৰ্থাৎ ২৩ যোৰ) ক্ৰ’মোজোম থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: বেক্টেৰিয়াৰ ৰাইব’ছ’ম কোন প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰঃ বেক্টেৰিয়াৰ ৰাইব’ছ’ম 70S প্ৰকাৰৰ যিটো 50S আৰু 30S উপ-একক দুটাৰে গঠিত।
প্ৰশ্ন ৮: ফ্লুইড-মোজাইক মডেল কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭২ চনত ছিংগাৰ আৰু নিকলছনে (Singer and Nicolson) প্লাজমা পৰ্দাৰ ফ্লুইড-মোজাইক মডেল প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: “আত্মঘাতী থলি” কাক কোৱা হয়?
উত্তৰঃ লাইছ’ছোম (Lysosome) ক “আত্মঘাতী থলি” (Suicidal bag) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ইয়াৰ পৰিপাচনকাৰী উৎসেচকে কোষৰ বিনাশ ঘটাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: মধ্য পাটল (Middle lamella) কি দিয়ে গঠিত?
উত্তৰঃ মধ্য পাটল মূলতঃ কেলছিয়াম পেক্টেট (Calcium pectate)ৰে গঠিত।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: কোষ তত্ত্ব (Cell Theory) কি? ইয়াৰ মূল প্ৰতিপাদ্য বিষয়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ১৮৩৮-১৮৩৯ চনত এম. জে. শ্লাইডেন আৰু থিওডোৰ শ্বানে প্ৰদান কৰা কোষ তত্ত্বৰ মূল প্ৰতিপাদ্য বিষয়সমূহ হৈছে —
(ক) সকলো জীৱিত প্ৰাণী এক বা একাধিক কোষেৰে গঠিত।
(খ) কোষ হৈছে জীৱনৰ মৌলিক গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক।
(গ) ৰুডল্ফ ভিৰ্খোৱে যোগ দিছিল যে — সকলো কোষ পূৰ্বৱৰ্তী কোষৰ পৰাহে সৃষ্টি হয় (Omnis cellula-e cellula)।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰকেৰিয়টিক আৰু ইউকেৰিয়টিক কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| বৈশিষ্ট্য | প্ৰকেৰিয়টিক কোষ | ইউকেৰিয়টিক কোষ |
|---|---|---|
| আকাৰ | সৰু (1-10 µm) | ডাঙৰ (10-100 µm) |
| নিউক্লিয়াছ | প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ নাথাকে | প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ থাকে |
| ভিল্লীৱেষ্টিত অংগাণু | নাথাকে | থাকে |
| ৰাইব’ছ’ম | 70S | 80S |
| উদাহৰণ | বেক্টেৰিয়া, মাইক’প্লাজমা | উদ্ভিদ, প্ৰাণী |
প্ৰশ্ন ৩: মেছোছোম (Mesosome) কি? ইয়াৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ মেছোছোম হৈছে বেক্টেৰিয়া কোষৰ এক বিশেষ গঠন যিটো প্লাজমা পৰ্দাৰ পৰা সাইট’প্লাজমৰ ভিতৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। ই Vesicle, Tubule আৰু Lamellae ৰূপত হ’ব পাৰে। ইয়াৰ কাৰ্য — (ক) কোষ প্ৰাচীৰ গঠনত সহায়, (খ) DNA প্ৰতিলিপিকৰণ আৰু কন্যা কোষলৈ DNA বিতৰণ, (গ) শ্বসন প্ৰক্ৰিয়াত সহায়, (ঘ) উৎসেচকৰ ক্ষৰণত সহায়।
প্ৰশ্ন ৪: উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| বৈশিষ্ট্য | উদ্ভিদ কোষ | প্ৰাণী কোষ |
|---|---|---|
| কোষ প্ৰাচীৰ | চেলুলোজৰে গঠিত প্ৰাচীৰ থাকে | কোষ প্ৰাচীৰ নাথাকে |
| প্লাষ্টিড | থাকে (ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট) | নাথাকে |
| ভেকুয়’ল | ডাঙৰ ভেকুয়’ল থাকে | সৰু বা নাথাকে |
| চেণ্ট্ৰ’ছোম | সাধাৰণতে নাথাকে | থাকে |
| লাইছ’ছোম | সাধাৰণতে নাথাকে | থাকে |
প্ৰশ্ন ৫: ৰুক্ষ আৰু মসৃণ অন্তঃপ্লাজমিক জালিকাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰুক্ষ অন্তঃপ্লাজমিক জালিকাৰ (RER) পৃষ্ঠত ৰাইব’ছ’ম সংলগ্ন হৈ থাকে আৰু ই প্ৰ’টিন সংশ্লেষণত সহায় কৰে। মসৃণ অন্তঃপ্লাজমিক জালিকাৰ (SER) পৃষ্ঠত ৰাইব’ছ’ম নাথাকে আৰু ই লিপিড আৰু ষ্টেৰইড সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: চিলিয়া আৰু ফ্লেজেলাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ চিলিয়া দৈৰ্ঘ্যত চুটি (5-10 µm) আৰু সংখ্যাত অধিক, কোষৰ পৃষ্ঠত পৰিৱেশৰ গতি সৃষ্টি কৰে। ফ্লেজেলা দৈৰ্ঘ্যত দীঘল (150 µm পৰ্যন্ত) আৰু সংখ্যাত কম, ইয়াৰ মূল কাৰ্য কোষৰ গতি প্ৰদান কৰা।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: বেক্টেৰিয়া কোষৰ গঠন বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বেক্টেৰিয়া কোষৰ গঠন তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
(১) কোষ আৱৰণ (Cell Envelope): ই তিনিটা স্তৰেৰে গঠিত —
(ক) বাহিৰৰ গ্লাইক’কেলিক্স (Glycocalyx) — ই capsule বা slime layer হিচাপে থাকিব পাৰে।
(খ) মাজৰ কোষ প্ৰাচীৰ — পেপ্টিড’গ্লাইকেনেৰে গঠিত আৰু কোষক আকাৰ প্ৰদান কৰে।
(গ) ভিতৰৰ প্লাজমা পৰ্দা — নিৰ্বাচিত পাৰ্য্যতাযুক্ত।
(২) মেছোছোম: প্লাজমা পৰ্দাৰ ভিতৰৰ ভাঁজ যিয়ে কোষ প্ৰাচীৰ গঠন আৰু DNA প্ৰতিলিপিকৰণত সহায় কৰে।
(৩) ৰাইব’ছ’ম: 70S প্ৰকাৰৰ যি প্ৰ’টিন সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
(৪) অন্তৰ্ভুক্তি দেহ: ফছফেট দানা, চিয়ান’ফাইচিন দানা, গেছ ভেকুয়’ল আদি।
(৫) ফ্লেজেলা: গতিৰ বাবে — ফিলামেণ্ট, হুক আৰু বেছেল বডিৰে গঠিত।
(৬) পিলি আৰু ফিম্ব্ৰিয়া: পিলি যৌন প্ৰজননত আৰু ফিম্ব্ৰিয়া সংলগ্ন হোৱাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ২: মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ গঠনঃ মাইট’কণ্ড্ৰিয়া এক ডাবল-পৰ্দা যুক্ত অংগাণু। ইয়াৰ আকাৰ গোলাকৃতি বা চিলিণ্ডাৰ আকৃতিৰ। বাহিৰৰ পৰ্দা মসৃণ আৰু পাৰ্য্যতাযুক্ত। ভিতৰৰ পৰ্দা ভাঁজ হৈ ক্ৰিষ্টি (Cristae) গঠন কৰে যিয়ে পৃষ্ঠ ক্ষেত্ৰফল বৃদ্ধি কৰে। ভিতৰৰ গহ্বৰটোক মেট্ৰিক্স (Matrix) বুলি কোৱা হয় য’ত নিজস্ব বৃত্তাকাৰ DNA, 70S ৰাইব’ছ’ম আৰু উৎসেচক থাকে।
কাৰ্যঃ (ক) এৰোবিক শ্বসনৰ মাধ্যমেৰে ATP উৎপাদন কৰা। (খ) ক্ৰেব্স চক্ৰ মেট্ৰিক্সত সংঘটিত হয়। (গ) অক্সিডেটিভ ফছফ’ৰাইলেছন ভিতৰৰ পৰ্দাত ঘটে। (ঘ) ই অৰ্ধ-স্বায়ত্বশাসিত অংগাণু।
প্ৰশ্ন ৩: ক্ল’ৰ’প্লাষ্টৰ গঠন বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট কেৱল উদ্ভিদ কোষত পোৱা যায় আৰু সালোক সংশ্লেষণৰ স্থল। ইয়াৰ গঠন —
(ক) আৱৰণঃ দুটা পৰ্দাৰে আৱৰিত — বাহিৰৰ মসৃণ আৰু ভিতৰৰ পৰ্দা।
(খ) ষ্ট্ৰোমা (Stroma): ভিতৰৰ মেট্ৰিক্সত প্ৰ’টিন, DNA, RNA, 70S ৰাইব’ছ’ম থাকে।
(গ) থাইলেক’ইড (Thylakoid): ষ্ট্ৰোমাত পোৱা পৰ্দাৰ থলি।
(ঘ) গ্ৰানা (Grana): থাইলেক’ইডৰ স্তৌপ। প্ৰতিটো ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত 40-60 টা গ্ৰানা থাকিব পাৰে।
(ঙ) ক্ল’ৰ’ফিলঃ থাইলেক’ইডৰ পৰ্দাত থাকে যিয়ে সূৰ্যৰ পোহৰ গ্ৰহণ কৰে।
কাৰ্য: সালোক সংশ্লেষণৰ পোহৰ-নিৰ্ভৰশীল আৰু পোহৰ-নিৰপেক্ষ অভিক্ৰিয়াসমূহ ইয়াত সংঘটিত হয়।
প্ৰশ্ন ৪: নিউক্লিয়াছৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিউক্লিয়াছ ইউকেৰিয়টিক কোষৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগাণু যিটো ৰবাৰ্ট ব্ৰাউনে ১৮৩১ চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
(ক) নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ (Nuclear envelope): দুটা পৰ্দাৰে গঠিত। বাহিৰৰ পৰ্দা ER ৰ লগত যুক্ত। আৱৰণত নিউক্লিয়াৰ ছিদ্ৰ (Nuclear pores) থাকে যাৰ মাজেৰে অণু বিনিময় হয়।
(খ) নিউক্লিঅ’প্লাজম (Nucleoplasm): নিউক্লিয়াছৰ ভিতৰৰ স্বচ্ছ তৰল।
(গ) ক্ৰ’মেটিন (Chromatin): DNA আৰু হিষ্ট’ন প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। দুই প্ৰকাৰৰ — ইউক্ৰ’মেটিন আৰু হেটেৰ’ক্ৰ’মেটিন।
(ঘ) নিউক্লিঅ’লাছ (Nucleolus): পৰ্দাবিহীন গঠন য’ত ৰাইব’ছ’মেল RNA সংশ্লেষণ হয়।
কাৰ্য: বংশগতীয় তথ্য সংৰক্ষণ আৰু প্ৰেৰণ, RNA সংশ্লেষণ, কোষ বিভাজন নিয়ন্ত্ৰণ।
প্ৰশ্ন ৫: অন্তঃপৰ্দা প্ৰণালী (Endomembrane System) কি? ইয়াৰ অংগাণুসমূহৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ইউকেৰিয়টিক কোষৰ ভিতৰত কেইটামান অংগাণুৰ কাৰ্য পৰস্পৰৰ লগত সমন্বিত হোৱা পৰ্দা প্ৰণালীৰ সমষ্টিকে অন্তঃপৰ্দা প্ৰণালী বোলে। অংগাণুসমূহ —
(ক) অন্তঃপ্লাজমিক জালিকা (ER): ৰুক্ষ ER প্ৰ’টিন আৰু মসৃণ ER লিপিড সংশ্লেষণ কৰে।
(খ) গলগি যন্ত্ৰ: ১৮৯৮ চনত কেমিল গলগিয়ে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই প্ৰ’টিন আৰু লিপিড পৰিৱৰ্তন, ছানি-বান্ধি ক্ষৰণ কৰে।
(গ) লাইছ’ছোম: পৰিপাচনকাৰী উৎসেচক ধাৰণ কৰা থলি, “আত্মঘাতী থলি” বুলি কোৱা হয়।
(ঘ) ভেকুয়’ল: তৰল আৰু কঠিন পদাৰ্থ ধাৰণ কৰা থলি — উদ্ভিদ কোষত ডাঙৰ আকাৰৰ।
MCQ (বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন)
১। কোষৰ আৱিষ্কাৰক হ’ল —
(ক) লিউৱেনহোক
(খ) ৰবাৰ্ট হুক
(গ) ৰবাৰ্ট ব্ৰাউন
(ঘ) শ্লাইডেন
উত্তৰঃ (খ) ৰবাৰ্ট হুক
২। প্ৰথম জীৱিত কোষ পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল —
(ক) হুক
(খ) ভিৰ্খো
(গ) লিউৱেনহোক
(ঘ) শ্বান
উত্তৰঃ (গ) লিউৱেনহোক
৩। বেক্টেৰিয়াৰ ৰাইব’ছ’ম —
(ক) 80S
(খ) 70S
(গ) 60S
(ঘ) 50S
উত্তৰঃ (খ) 70S
৪। কোষৰ শক্তিগৃহ হ’ল —
(ক) ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট
(খ) লাইছ’ছোম
(গ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া
(ঘ) গলগি
উত্তৰঃ (গ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া
৫। মধ্য পাটল গঠিত হয় —
(ক) চেলুলোজেৰে
(খ) কেলছিয়াম পেক্টেটেৰে
(গ) লিগনিনেৰে
(ঘ) কাইটিনেৰে
উত্তৰঃ (খ) কেলছিয়াম পেক্টেটেৰে
৬। ফ্লুইড-মোজাইক মডেল প্ৰদান কৰিছিল —
(ক) ৰবাৰ্টছন
(খ) ছিংগাৰ আৰু নিকলছন
(গ) ড্যানিয়েলি আৰু ডেভছন
(ঘ) পালেড
উত্তৰঃ (খ) ছিংগাৰ আৰু নিকলছন
৭। মানুহৰ দেহ কোষত ক্ৰ’মোজোমৰ সংখ্যা —
(ক) ২৩
(খ) ৪৪
(গ) ৪৬
(ঘ) ৪৮
উত্তৰঃ (গ) ৪৬
৮। নিউক্লিয়াছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল —
(ক) ৰবাৰ্ট ব্ৰাউন
(খ) ৰবাৰ্ট হুক
(গ) শ্বান
(ঘ) ভিৰ্খো
উত্তৰঃ (ক) ৰবাৰ্ট ব্ৰাউন
৯। আত্মঘাতী থলি কাক বোলে —
(ক) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া
(খ) লাইছ’ছোম
(গ) গলগি
(ঘ) ER
উত্তৰঃ (খ) লাইছ’ছোম
১০। ক্ৰিষ্টি (Cristae) পোৱা যায় —
(ক) ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত
(খ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত
(গ) লাইছ’ছোমত
(ঘ) ER ত
উত্তৰঃ (খ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। কোষ শব্দটো প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰিছিল ________ এ।
উত্তৰঃ ৰবাৰ্ট হুক
২। “Omnis cellula-e cellula” উক্তিটো ________ এ দিছিল।
উত্তৰঃ ৰুডল্ফ ভিৰ্খো
৩। মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ ভিতৰৰ ভাঁজক ________ বোলে।
উত্তৰঃ ক্ৰিষ্টি (Cristae)
৪। ক্ল’ৰ’প্লাষ্টৰ থাইলেক’ইডৰ স্তৌপক ________ বোলে।
উত্তৰঃ গ্ৰানা (Grana)
৫। ইউকেৰিয়টিক কোষৰ ৰাইব’ছ’ম ________ প্ৰকাৰৰ।
উত্তৰঃ 80S
সঁচা/মিছা (True/False)
১। ৰবাৰ্ট হুকে জীৱিত কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। — মিছা (তেওঁ মৃত কৰ্কৰ কোষ দেখিছিল)
২। মাইক’প্লাজমা আটাইতকৈ সৰু কোষ। — সঁচা
৩। প্ৰাণী কোষত কোষ প্ৰাচীৰ থাকে। — মিছা
৪। লাইছ’ছোমক “আত্মঘাতী থলি” বুলি কোৱা হয়। — সঁচা
৫। ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট প্ৰাণী কোষত পোৱা যায়। — মিছা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Cell | কোষ |
| Cell Theory | কোষ তত্ত্ব |
| Prokaryotic | প্ৰকেৰিয়টিক / আদিকেন্দ্ৰিক |
| Eukaryotic | ইউকেৰিয়টিক / প্ৰকৃতকেন্দ্ৰিক |
| Plasma membrane | প্লাজমা পৰ্দা |
| Cell wall | কোষ প্ৰাচীৰ |
| Glycocalyx | গ্লাইক’কেলিক্স |
| Mesosome | মেছোছোম |
| Ribosome | ৰাইব’ছ’ম |
| Inclusion bodies | অন্তৰ্ভুক্তি দেহ |
| Flagella | ফ্লেজেলা |
| Pili | পিলি |
| Fimbriae | ফিম্ব্ৰিয়া |
| Endoplasmic Reticulum | অন্তঃপ্লাজমিক জালিকা |
| Golgi apparatus | গলগি যন্ত্ৰ |
| Lysosome | লাইছ’ছোম |
| Vacuole | ভেকুয়’ল |
| Mitochondria | মাইট’কণ্ড্ৰিয়া |
| Chloroplast | ক্ল’ৰ’প্লাষ্ট |
| Peroxisome | পেৰক্সিছোম |
| Glyoxysome | গ্লাইঅক্সিছোম |
| Cytoskeleton | কোষকংকাল |
| Microtubule | মাইক্ৰ’টিউবিউল |
| Microfilament | মাইক্ৰ’ফিলামেণ্ট |
| Cilia | চিলিয়া |
| Centrosome | চেণ্ট্ৰ’ছোম |
| Centriole | চেণ্ট্ৰিঅ’ল |
| Nucleus | নিউক্লিয়াছ |
| Nuclear envelope | নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ |
| Nucleoplasm | নিউক্লিঅ’প্লাজম |
| Chromatin | ক্ৰ’মেটিন |
| Nucleolus | নিউক্লিঅ’লাছ |
| Chromosome | ক্ৰ’মোজোম |
| Centromere | চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ |
| Kinetochore | কাইনেট’কোৰ |
| Telomere | টেলোমিয়াৰ |
| Cristae | ক্ৰিষ্টি |
| Stroma | ষ্ট্ৰোমা |
| Grana | গ্ৰানা |
| Thylakoid | থাইলেক’ইড |
| Middle lamella | মধ্য পাটল |
| Fluid-mosaic model | ফ্লুইড-মোজাইক মডেল |
| Cell envelope | কোষ আৱৰণ |
| Photosynthesis | সালোক সংশ্লেষণ |
| Respiration | শ্বসন |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় (Additional Important Topics)
কোষৰ আকাৰ আৰু আকৃতি (Size and Shape of Cells)
কোষৰ আকাৰ অতি ভিন্ন। আটাইতকৈ সৰু কোষ হৈছে মাইক’প্লাজমা যাৰ আকাৰ মাত্ৰ 0.3 µm। বেক্টেৰিয়াৰ আকাৰ 3-5 µm আৰু ইউকেৰিয়টিক কোষৰ আকাৰ সাধাৰণতে 10-100 µm। আটাইতকৈ ডাঙৰ পৃথক কোষ হৈছে উটপক্ষীৰ কণী। মানুহৰ স্নায়ু কোষ আটাইতকৈ দীঘল কোষ। কোষৰ আকৃতি গোলাকাৰ, নলিকা আকৃতিৰ, সৰল বা চাঙৰ আকৃতিৰ হ’ব পাৰে।
ক্ৰ’মোজোমৰ গঠন (Structure of Chromosomes)
প্ৰতিটো ক্ৰ’মোজোমত প্ৰাথমিক সংকোচনস্থল (Primary constriction) থাকে যাৰ নাম চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰ (Centromere)। চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰৰ পাৰ্শ্বত থকা চাকতি আকৃতিৰ গঠনক কাইনেট’কোৰ (Kinetochore) বুলি কোৱা হয়। ক্ৰ’মোজোমৰ অন্তিম প্ৰান্তসমূহক টেলোমিয়াৰ (Telomere) বোলে। চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰৰ স্থান অনুসৰি ক্ৰ’মোজোম চাৰি প্ৰকাৰৰ —
| প্ৰকাৰ | চেণ্ট্ৰ’মিয়াৰৰ অৱস্থান |
|---|---|
| মেটাচেণ্ট্ৰিক (Metacentric) | মাজত — দুয়োপিনৰ বাহু সমান |
| ছাবমেটাচেণ্ট্ৰিক (Sub-metacentric) | মাজৰ পৰা অলপ ওপৰত — অসম বাহু |
| এক্ৰ’চেণ্ট্ৰিক (Acrocentric) | প্ৰান্তৰ ওচৰত — এটা বাহু অতি চুটি |
| টেলোচেণ্ট্ৰিক (Telocentric) | একেবাৰে প্ৰান্তত |
কোষকংকাল (Cytoskeleton)
সাইট’প্লাজমত থকা প্ৰ’টিনযুক্ত আঁহৰ জালক কোষকংকাল বোলে। ই কোষক যান্ত্ৰিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰে আৰু কোষৰ আকৃতি বজাই ৰাখে। কোষকংকালৰ তিনিটা প্ৰধান উপাদান —
(ক) মাইক্ৰ’টিউবিউল (Microtubules): টিউবিউলিন প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। ব্যাস ~25 nm।
(খ) মাইক্ৰ’ফিলামেণ্ট (Microfilaments): এক্টিন প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। ব্যাস ~7 nm।
(গ) মধ্যৱৰ্তী ফিলামেণ্ট (Intermediate filaments): ব্যাস ~10 nm। কোষক স্থিৰতা প্ৰদান কৰে।
চেণ্ট্ৰ’ছোম আৰু চেণ্ট্ৰিঅ’ল (Centrosome and Centrioles)
চেণ্ট্ৰ’ছোম দুটা চেণ্ট্ৰিঅ’লেৰে গঠিত যিবোৰ পৰস্পৰৰ লম্বভাৱে অৱস্থিত। প্ৰতিটো চেণ্ট্ৰিঅ’ল 9+0 আৰ্হিত মাইক্ৰ’টিউবিউলেৰে গঠিত (অৰ্থাৎ ৯টা ত্ৰিগুণ ফিব্ৰিল আৰু কেন্দ্ৰীয় টিউবিউল নাথাকে)। কোষ বিভাজনত স্পিণ্ডল গঠনত সহায় কৰে আৰু চিলিয়া আৰু ফ্লেজেলাৰ বেছেল বডি গঠন কৰে।
পেৰক্সিছোম আৰু গ্লাইঅক্সিছোম (Peroxisomes and Glyoxysomes)
পেৰক্সিছোম এক ক্ষুদ্ৰ পৰ্দাযুক্ত অংগাণু যাত হাইড্ৰ’জেন পেৰক্সাইড সম্পৰ্কীয় উৎসেচক থাকে। ই বিষাক্ত H₂O₂ ক জলত ৰূপান্তৰ কৰে। গ্লাইঅক্সিছোম মাত্ৰ অংকুৰিত উদ্ভিদৰ বীজত পোৱা যায় য’ত গ্লাইঅক্সিলেট চক্ৰ সংঘটিত হয় আৰু সংৰক্ষিত স্নেহ পদাৰ্থক চেনিত পৰিৱৰ্তিত কৰে।
প্লাজমা পৰ্দাৰ ফ্লুইড-মোজাইক মডেল
১৯৭২ চনত ছিংগাৰ আৰু নিকলছনে প্লাজমা পৰ্দাৰ আৱিকল্প ফ্লুইড-মোজাইক মডেল প্ৰদান কৰিছিল। এই মডেল অনুসৰি প্লাজমা পৰ্দা দ্বি-স্তৰীয় ফছফ’লিপিড অণুৰে গঠিত য’ত প্ৰ’টিন অণুসমূহ ভাহি থকা অৱস্থাত থাকে। লিপিডসমূহৰ মূৰটো জল-প্ৰিয় (Hydrophilic) আৰু নেজফালটো জল-বিদ্ৱেষী (Hydrophobic)। কেতিয়াবা পৰ্দাত কোলেষ্ট্ৰল আৰু কাৰ্ব’হাইড্ৰেট অণু থাকে। এই মডেলে পৰ্দাৰ স্থিৰতা, পদাৰ্থ পৰিবহন আৰু গতিশীলতা বজাই ৰাখে।
ৰাইব’ছ’মৰ বিষয়ে অতিৰিক্ত তথ্য
ৰাইব’ছ’মক প্ৰথমবাৰৰ বাবে জৰ্জ পালেডে (George Palade) ১৯৫৩ চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই পৰ্দাবিহীন অংগাণু আৰু RNA আৰু প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। প্ৰকেৰিয়টিক কোষত 70S ৰাইব’ছ’ম থাকে যিটো 50S আৰু 30S উপ-এককেৰে গঠিত। ইউকেৰিয়টিক কোষৰ 80S ৰাইব’ছ’ম 60S আৰু 40S উপ-এককেৰে গঠিত। মাইট’কণ্ড্ৰিয়া আৰু ক্ল’ৰ’প্লাষ্টত 70S প্ৰকাৰৰ ৰাইব’ছ’ম পোৱা যায়। ৰাইব’ছ’মৰ মূল কাৰ্য হৈছে প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ।
মুখ্য তথ্যৰ পুনৰীক্ষণ
এই অধ্যায়ত আমি কোষৰ আৱিষ্কাৰ, কোষ তত্ত্ব, প্ৰকেৰিয়টিক আৰু ইউকেৰিয়টিক কোষৰ পাৰ্থক্য, বেক্টেৰিয়া কোষৰ গঠন, প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ কোষৰ অংগাণুসমূহৰ গঠন আৰু কাৰ্য, কোষকংকাল, নিউক্লিয়াছ আৰু ক্ৰ’মোজোম সম্পৰ্কে শিকিলোঁ। ASSEB ৰ পৰীক্ষাত এই অধ্যায়টোৰ পৰা প্ৰায় ৭-১০ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আহে।
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টোৰ আলোচনাই আপোনালোকক ASSEB Class 11 Biology ৰ “কোষঃ জীৱনৰ একক” অধ্যায়টো বুজিবলৈ সহায় কৰিব। অধিক অধ্যয়নৰ সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru ৰ লগত থাকক। ধন্যবাদ।