প্ৰাণীৰ গাঁথনি সংগঠন
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! ASSEB Class 11 Biology Chapter 7 — প্ৰাণীৰ গাঁথনি সংগঠন (Structural Organisation in Animals)ৰ এই অধ্যায়ত আমি প্ৰাণী কলা (animal tissues), অংগ আৰু অংগ তন্ত্ৰ, আৰু কেঁচুৱা (earthworm), কাকতী (cockroach) আৰু বেং (frog)ৰ গাঁথনিগত সংগঠন বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে প্ৰাণীৰ শৰীৰৰ আভ্যন্তৰীণ গঠন বুজিবলৈ সহায় কৰে।
সাৰাংশ
প্ৰাণী কলা (Animal Tissues): প্ৰাণী কলাবোৰক চাৰিটা মূল ভাগত ভগোৱা হয় — আবৰণী কলা (Epithelial), সংযোজক কলা (Connective), পেশী কলা (Muscular) আৰু স্নায়ু কলা (Neural)। আবৰণী কলাই শৰীৰৰ ভিতৰ-বাহিৰ পৃষ্ঠ আবৰি ৰাখে আৰু ই সৰল আৰু যৌগিক (compound) দুই প্ৰকাৰৰ। সৰল আবৰণী কলাৰ ভিতৰত স্কুৱামাছ (squamous — ফলকাকৃতি), কিউবইডেল (cuboidal — ঘনকাকৃতি), কলামনাৰ (columnar — স্তম্ভাকৃতি), চিলিয়েটেড (ciliated — পক্ষ্মযুক্ত) আৰু গ্ৰন্থিময় (glandular) আদি অন্তৰ্ভুক্ত। গ্ৰন্থিময় আবৰণী কলা পুনৰ এক্সক্ৰাইন (exocrine — নলিকাযুক্ত গ্ৰন্থি, যেনে — লালা গ্ৰন্থি) আৰু এণ্ডোক্ৰাইন (endocrine — নলিকাবিহীন গ্ৰন্থি, যেনে — পিটুইটাৰি)ত বিভক্ত। যৌগিক আবৰণী কলাত দুই বা ততোধিক স্তৰ থাকে আৰু ই ৰাসায়নিক বা যান্ত্ৰিক চাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
সংযোজক কলা (Connective Tissue): ই শৰীৰৰ আটাইতকৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ কলা আৰু কোষবোৰ মেট্ৰিক্সৰ মাজত সিচঁৰিত হৈ থাকে। ইয়াক ঢিলা সংযোজক কলা (loose — এৰিঅ’লাৰ আৰু এডিপ’ছ/চৰ্বি কলা), ঘন সংযোজক কলা (dense — নিয়মিত আৰু অনিয়মিত), আৰু বিশেষীকৃত সংযোজক কলা (specialised — কাৰ্টিলেজ/তৰুণাস্থি, বোন/অস্থি, ব্লাড/ৰক্ত আৰু লিম্ফ) — এই তিনি ভাগত ভগোৱা হয়। ৰক্ত এক তৰল সংযোজক কলা য’ত প্লাজমাৰ মাজত লোহিত কণিকা, শ্বেত কণিকা আৰু অণুচক্ৰিকা থাকে। অস্থি আৰু তৰুণাস্থিয়ে শৰীৰৰ ফ্ৰেম প্ৰদান কৰে।
পেশী কলা আৰু স্নায়ু কলা: পেশী কলা তিনি প্ৰকাৰৰ — কংকাল/ৰেখাঙ্কিত পেশী (skeletal/striated — ঐচ্ছিক, হাড়ৰ লগত সংলগ্ন), মসৃণ/অন্তৰঙ্গ পেশী (smooth/visceral — অনৈচ্ছিক, পাচন নলী আদিত) আৰু হৃদ পেশী (cardiac — হৃদয়ত)। স্নায়ু কলাত নিউৰন (neuron — কাৰ্যকৰী একক) আৰু নিউৰোগ্লিয়া (neuroglia — সহায়ক কোষ) থাকে। নিউৰনে স্নায়ু-প্ৰৱাহ পৰিবহন কৰে। বহুতো কলা একেলগে কাম কৰি অংগ (organ) গঠন কৰে আৰু একাধিক অংগই অংগ তন্ত্ৰ (organ system) গঠন কৰে — যেনে পাচন তন্ত্ৰ, শ্বসন তন্ত্ৰ, ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰ আদি।
কেঁচুৱা, কাকতী আৰু বেং: কেঁচুৱা (Pheretima posthuma) মাটিত বাস কৰা এক ৰিং-ৰিং কৃমি, ইয়াৰ শৰীৰ খণ্ডিত (segmented), ক্লাইটেলাম থাকে, পাচন তন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ, ৰক্ত সংবহন বদ্ধ (closed), উৎসৰ্জন তন্ত্ৰ নেফ্ৰিডিয়াৰ দ্বাৰা, স্নায়ু তন্ত্ৰ গেংলিয়া-যুক্ত আৰু ই উভলিংগী (hermaphrodite)। কাকতী (Periplaneta americana) এক আৰ্থ্ৰ’প’ড য’ত মূৰ, বক্ষ আৰু উদৰ থাকে; পাচন তন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ, ৰক্ত সংবহন মুকলি (open), শ্বসন ট্ৰেকিয়াৰ দ্বাৰা, উৎসৰ্জন মালপিজিয়ান নলিকাৰ দ্বাৰা আৰু এক-লিংগী। বেং (Rana tigrina) এক উভচৰ প্ৰাণী, ছাল মসৃণ আৰু সিক্ত, পাচন তন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ, হৃদয় তিনিকোঠালীয়া, শ্বসন ছাল-ফুসফুস-মুখগহ্বৰৰ যোগে, উৎসৰ্জন বৃক্কৰ দ্বাৰা আৰু এক-লিংগী যৌন প্ৰজনন কৰে।
Summary (English): Animal tissues are classified into four major types — Epithelial, Connective, Muscular and Neural. Epithelial tissue, which covers body surfaces and lines cavities, includes simple types (squamous, cuboidal, columnar, ciliated, glandular — both exocrine and endocrine) and compound types. Connective tissue is the most abundant and includes loose connective tissue (areolar, adipose), dense connective tissue (regular and irregular) and specialised varieties (cartilage, bone, blood, lymph). Muscular tissue is of three kinds — skeletal/striated (voluntary), smooth/visceral (involuntary) and cardiac (in the heart). Neural tissue consists of neurons and neuroglia. Tissues organise into organs and organs into organ systems. The chapter studies three representative animals — earthworm (Pheretima), cockroach (Periplaneta) and frog (Rana tigrina) — covering their morphology, anatomy and detailed digestive, circulatory, excretory, nervous and reproductive systems, allowing comparative understanding of invertebrate and vertebrate organisation.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Q&A)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নসমূহ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাণী কলাৰ মূল প্ৰকাৰ কেইটা?
উত্তৰঃ প্ৰাণী কলা চাৰি প্ৰকাৰৰ — আবৰণী, সংযোজক, পেশী আৰু স্নায়ু কলা।
প্ৰশ্ন ২: কেঁচুৱাৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ কেঁচুৱাৰ বৈজ্ঞানিক নাম Pheretima posthuma।
প্ৰশ্ন ৩: কাকতীৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ কাকতীৰ বৈজ্ঞানিক নাম Periplaneta americana।
প্ৰশ্ন ৪: বেঙৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ বেঙৰ বৈজ্ঞানিক নাম Rana tigrina।
প্ৰশ্ন ৫: নিউৰনৰ কাৰ্যকৰী একক কি?
উত্তৰঃ স্নায়ু কলাৰ কাৰ্যকৰী একক হৈছে নিউৰন (neuron)।
প্ৰশ্ন ৬: কেঁচুৱাৰ উৎসৰ্জন অংগ কি?
উত্তৰঃ কেঁচুৱাৰ উৎসৰ্জন অংগ হৈছে নেফ্ৰিডিয়া (nephridia)।
প্ৰশ্ন ৭: কাকতীৰ উৎসৰ্জন অংগ কি?
উত্তৰঃ কাকতীৰ উৎসৰ্জন অংগ হৈছে মালপিজিয়ান নলিকা (Malpighian tubules)।
প্ৰশ্ন ৮: বেঙৰ হৃদয় কেইকোঠালীয়া?
উত্তৰঃ বেঙৰ হৃদয় তিনি কোঠালীয়া (two atria + one ventricle)।
প্ৰশ্ন ৯: এডিপ’ছ কলাৰ মুখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ এডিপ’ছ কলাই চৰ্বি সঞ্চয় কৰে আৰু শৰীৰক উষ্ণতা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ক্লাইটেলাম কি?
উত্তৰঃ ক্লাইটেলাম হৈছে কেঁচুৱাৰ ১৪-১৬তম খণ্ডত থকা গ্ৰন্থিময় উপচাৰি অংশ যিয়ে কোকুনৰ ক্ষৰণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১০ক: টেণ্ডন আৰু লিগামেণ্টৰ পাৰ্থক্য এক বাক্যত লিখা।
উত্তৰঃ টেণ্ডনে পেশীক হাড়ৰ লগত আৰু লিগামেণ্টে এটা হাড়ক আনটো হাড়ৰ লগত সংযোগ কৰে।
প্ৰশ্ন ১০খ: সংযোজক কলাৰ মেট্ৰিক্স কি?
উত্তৰঃ সংযোজক কলাৰ কোষবোৰৰ মাজৰ অ-জীৱন্ত পদাৰ্থ যিটোত তন্তু আৰু তৰল উপাদান থাকে, তাকে মেট্ৰিক্স বুলি কোৱা হয়।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নসমূহ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১১: এক্সক্ৰাইন আৰু এণ্ডোক্ৰাইন গ্ৰন্থিৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ এক্সক্ৰাইন গ্ৰন্থিত নলিকা থাকে আৰু ইহঁতে নিজৰ ক্ষৰণ নলিকাৰে সঁচাকৈ পৃষ্ঠলৈ পঠিয়ায় (যেনে — লালা, ঘাম গ্ৰন্থি)। এণ্ডোক্ৰাইন গ্ৰন্থিত নলিকা নাথাকে আৰু ইহঁতে হৰম’ন পোনপটীয়াকৈ ৰক্তলৈ মুকলি কৰে (যেনে — পিটুইটাৰি, থাইৰইড)।
প্ৰশ্ন ১২: সৰল আবৰণী কলাৰ প্ৰকাৰভেদ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সৰল আবৰণী কলাৰ প্ৰকাৰ — (i) স্কুৱামাছ (ফলকাকৃতি, যেনে — ৰক্তনলিকাৰ আস্তৰ), (ii) কিউবইডেল (ঘনকাকৃতি, বৃক্ক নলিকাত), (iii) কলামনাৰ (স্তম্ভাকৃতি, অন্ত্ৰৰ আস্তৰ), (iv) চিলিয়েটেড (পক্ষ্মযুক্ত, শ্বাসনলীত), (v) গ্ৰন্থিময় (ক্ষৰণকাৰী)।
প্ৰশ্ন ১৩: তিনি প্ৰকাৰৰ পেশী কলাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰেখাঙ্কিত পেশী হাড়ৰ লগত যুক্ত, ঐচ্ছিক আৰু বহু-নিউক্লিয়াছযুক্ত। মসৃণ পেশী অন্তৰঙ্গ অংগৰ দেৱালত থাকে, অনৈচ্ছিক, এক-নিউক্লিয়াছযুক্ত আৰু ৰেখা নাথাকে। হৃদ পেশী হৃদয়ত থাকে, অনৈচ্ছিক, ৰেখাঙ্কিত আৰু আন্তঃসংযুক্ত (intercalated discs)।
প্ৰশ্ন ১৪: কেঁচুৱাৰ পাচন তন্ত্ৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ কেঁচুৱাৰ পাচন তন্ত্ৰ এক সম্পূৰ্ণ নলিকা — মুখ → বুকেল গহ্বৰ → গ্ৰাসনলী (pharynx) → অন্ননলী → গিজাৰ্ড (gizzard) → পাকস্থলী → অন্ত্ৰ → এনাছ। গিজাৰ্ডে মাটিৰ লগত খাদ্য পেহে আৰু অন্ত্ৰৰ টাইফ্লোছোলে শোষণ পৃষ্ঠ বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১৫: কাকতীৰ ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰ সম্পৰ্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ কাকতীৰ ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰ মুকলি (open) প্ৰকাৰৰ। ৰক্তে নলিকাৰ পৰা ওলাই হিম’ক’এলত মুকলি হয়। হৃদয় ১৩ কোঠালীয়া আৰু পিঠিৰ ফালে অৱস্থিত। ৰক্তত হিম’চাইট থাকে কিন্তু হিম’গ্ল’বিন নাথাকে গতিকে অক্সিজেন পৰিবহনত ভূমিকা নাই।
প্ৰশ্ন ১৬: বেঙৰ শ্বসন তন্ত্ৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বেঙে তিনিটা পদ্ধতিৰে শ্বাস লয় — (i) ছাল বা কুটেনিয়াছ শ্বসন (পানীত আৰু শুকান অৱস্থাত), (ii) মুখ-গহ্বৰীয় শ্বসন (buccopharyngeal — বিশ্ৰামৰ সময়ত), (iii) ফুসফুস শ্বসন (pulmonary — সক্ৰিয় অৱস্থাত)। ই বেঙক স্থল আৰু জল দুই পৰিবেশতে জীয়াই থকাত সহায় কৰে।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নসমূহ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১৭: সংযোজক কলাৰ প্ৰকাৰভেদ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংযোজক কলা হৈছে কোষ আৰু আন কলাবোৰক সংযোগ আৰু সমৰ্থন কৰা কলা। ইয়াক তিনি ভাগত ভগোৱা হয় —
(ক) ঢিলা সংযোজক কলা (Loose Connective Tissue): এৰিঅ’লাৰ কলা — ছালৰ তলত আৰু অংগ-উপাংগৰ মাজত থাকে, ফাইব্ৰ’ব্লাষ্ট, মেক্ৰ’ফেজ, মাষ্ট কোষ থাকে। এডিপ’ছ কলা — চৰ্বি কোষ থাকে, উষ্ণতা ৰক্ষা আৰু শক্তি সঞ্চয় কৰে।
(খ) ঘন সংযোজক কলা (Dense Connective Tissue): ঘন নিয়মিত কলা — টেণ্ডন (পেশী-হাড়), লিগামেণ্ট (হাড়-হাড়)। ঘন অনিয়মিত — ছালৰ ডাৰ্মিছত।
(গ) বিশেষীকৃত সংযোজক কলা: তৰুণাস্থি (cartilage) — কাণ, নাক, জোৰাত। অস্থি (bone) — কঠিন কঙ্কালীয় ফ্ৰেম। ৰক্ত — তৰল মেট্ৰিক্স প্লাজমা, RBC, WBC, প্লেটলেট। লিম্ফ — শৰীৰৰ প্ৰতিৰক্ষাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৮: কেঁচুৱাৰ আভ্যন্তৰীণ অংগৰ গাঁথনি বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কেঁচুৱা Pheretima posthumaৰ শৰীৰ লেহেমীয়া, লম্বা আৰু খণ্ডিত। পাচন তন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ — মুখ-বুকেল-ফেৰিংক্স-অন্ননলী-গিজাৰ্ড-পাকস্থলী-অন্ত্ৰ-এনাছ; অন্ত্ৰত টাইফ্লোছোল থাকে। ৰক্ত সংবহন বদ্ধ প্ৰকাৰৰ, পিঠিৰ আৰু পেটৰ ৰক্তনলিকা থাকে আৰু ৪ যোৰা হৃদয় (১২ৰ পৰা ১৩ খণ্ডত) থাকে; ৰক্তত হিম’গ্ল’বিন প্লাজমাত দ্ৰৱীভূত। উৎসৰ্জন — ছেপ্টাল, ইণ্টিগুমেণ্টাৰি আৰু ফেৰিংজিয়েল নেফ্ৰিডিয়াৰ দ্বাৰা। স্নায়ু তন্ত্ৰ — পেৰি-ইছ’ফেজিয়েল ৰিং আৰু ভেণ্ট্ৰেল নাৰ্ভ কৰ্ড। প্ৰজনন উভলিংগী — ১০-১১ খণ্ডত টেষ্টিছ আৰু ১৩ খণ্ডত ওভাৰি; কোকুনৰ যোগে নিষেক হয়।
প্ৰশ্ন ১৯: কাকতীৰ বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ গাঁথনি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কাকতী Periplaneta americanaৰ শৰীৰ মূৰ, বক্ষ আৰু উদৰত বিভক্ত। মূৰত যৌগ চকু, এণ্টেনা আৰু মাউথ পাৰ্টছ থাকে। বক্ষত তিনি যোৰা ঠেং আৰু দুই যোৰা ডেউকা থাকে। উদৰ ১০ খণ্ডবিশিষ্ট। পাচন তন্ত্ৰ — মুখ → ক্ৰপ → গিজাৰ্ড → মিডগাট → হিণ্ডগাট → এনাছ; হেপাটিক চিকা থাকে। ৰক্ত সংবহন মুকলি, ১৩-কোঠালীয়া হৃদয়। শ্বসন — ১০ যোৰা স্পাইৰেকল আৰু ট্ৰেকিয়া তন্ত্ৰ। উৎসৰ্জন — মালপিজিয়ান নলিকা; ইউৰিক এচিড নিৰ্গত হয়। স্নায়ু তন্ত্ৰ — মস্তিষ্ক আৰু ভেণ্ট্ৰেল গেংলিয়াযুক্ত নাৰ্ভ কৰ্ড। প্ৰজনন এক-লিংগী আৰু আভ্যন্তৰীণ নিষেক ঘটে; ওথিকা (ootheca) মাদীয়ে নিৰ্গত কৰে।
প্ৰশ্ন ২০: বেঙৰ মৰ্ফল’জি, পাচন আৰু প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বেঙ Rana tigrinaৰ শৰীৰ মূৰ আৰু ধড়ত বিভক্ত — ডিম্বাকৃতি, ছাল মসৃণ আৰু সিক্ত যাৰ ৰং পৰিবেশৰ লগত পৰিবৰ্তিত হয় (camouflage)। সন্মুখ ঠেঙৰ ৪টা আৱিৰল আঙুলি আৰু পিছ ঠেঙৰ ৫টা পেলাযুক্ত আঙুলি থাকে। পাচন তন্ত্ৰ — মুখ → বুকেল → অন্ননলী → পাকস্থলী → অন্ত্ৰ → ক্লোয়াকা; যকৃত আৰু পেংক্ৰিয়াছ সহায়ক গ্ৰন্থি। ৰক্ত সংবহন বদ্ধ — হৃদয় ৩-কোঠালীয়া (২ অলিন্দ + ১ নিলয়), পৰ্টেল তন্ত্ৰ থাকে। উৎসৰ্জন — দুটা মেছোনেফ্ৰিক বৃক্ক, ইউৰিয়া উৎপন্ন কৰে (ureotelic)। স্নায়ু তন্ত্ৰ — মস্তিষ্ক, মেৰুদণ্ড আৰু ১০ যোৰা ক্ৰেনিয়েল স্নায়ু। প্ৰজনন এক-লিংগী, বাহ্যিক নিষেক, কণী পানীত পাৰে আৰু টেডপ’ল লাৰ্ভাৰ মাজেৰে ৰূপান্তৰণ ঘটে।
প্ৰশ্ন ২১: কেঁচুৱা, কাকতী আৰু বেঙৰ ৰক্ত সংবহন আৰু উৎসৰ্জন তন্ত্ৰৰ তুলনামূলক বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কেঁচুৱাত ৰক্ত সংবহন বদ্ধ, ৪ যোৰা হৃদয়, ৰক্তত হিম’গ্ল’বিন প্লাজমাত আৰু উৎসৰ্জন নেফ্ৰিডিয়াৰ যোগে। কাকতীত ৰক্ত সংবহন মুকলি, ১৩-কোঠালীয়া হৃদয়, ৰক্তত হিম’গ্ল’বিন নাই, উৎসৰ্জন মালপিজিয়ান নলিকাৰ যোগে আৰু ইউৰিক এচিড উৎপন্ন। বেঙত ৰক্ত সংবহন বদ্ধ, হৃদয় ৩-কোঠালীয়া, ৰক্তত হিম’গ্ল’বিন RBCত আৰু উৎসৰ্জন বৃক্কৰ যোগে ইউৰিয়া। অগ্ৰগতিৰ ফালৰ পৰা চাবলৈ গ’লে কেঁচুৱা সৰল, কাকতী মধ্যম আৰু বেঙৰ ব্যৱস্থা সৰ্বাধিক জটিল।
প্ৰশ্ন ২২: আবৰণী কলাৰ গাঁথনি, প্ৰকাৰভেদ আৰু কাৰ্যাৱলী বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আবৰণী কলা শৰীৰৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ পৃষ্ঠ আবৰি ৰাখে। ইয়াৰ কোষবোৰ ঘনকৈ সজ্জিত আৰু কোষৰ মাজত মেট্ৰিক্স সামান্য থাকে। ইয়াৰ এটা পিনে বেছমেণ্ট মেমব্ৰেণ থাকে যাৰ ওপৰত কোষবোৰ অৱস্থিত। প্ৰকাৰভেদ — (i) সৰল আবৰণী কলা — এটা স্তৰৰ — স্কুৱামাছ (ৰক্তনলিকা, এলভিঅ’লাছ), কিউবইডেল (বৃক্ক নলিকা, লালা গ্ৰন্থিৰ নালী), কলামনাৰ (পাচন নলিকা), চিলিয়েটেড (শ্বাসনলী, ডিম্বনলী), গ্ল্যাণ্ডুলাৰ। (ii) যৌগিক আবৰণী কলা — দুই বা ততোধিক স্তৰৰ — যেনে ছালৰ এপিডাৰ্মিছ। কাৰ্যাৱলী — সুৰক্ষা, শোষণ, ক্ষৰণ, পৰিবহন, সংবেদন আৰু পদাৰ্থ বিনিময়ৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
প্ৰশ্ন ২৩: বেঙৰ আৰ্থিক, ইক’লজিকেল আৰু চিকিৎসা মূল্য বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ বেঙে কৃষিৰ পোক-পৰুৱা খাই কৃষকক ৰক্ষা কৰে আৰু কীটনাশকৰ প্ৰয়োজনীয়তা কম কৰে। ই খাদ্য জালৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ — সাপ, বগা, বহু পক্ষীৰ খাদ্য। ইউৰোপ আৰু চীনত বেঙৰ ঠেং খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। জীৱবিদ্যাৰ অধ্যয়নত বেঙ এক উৎকৃষ্ট মডেল প্ৰাণী — শৰীৰক্ৰিয়া, বিবৰ্তন, ভ্ৰূণবিদ্যাত গৱেষণাত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত। চিকিৎসা ক্ষেত্ৰত বেঙৰ ছালৰ পৰা পোৱা কিছুমান যৌগ এণ্টিবেক্টেৰিয়েল হিচাপে কাম কৰে।
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
১. প্ৰাণী কলা মুঠতে কেইপ্ৰকাৰৰ?
(a) ২ (b) ৩ (c) ৪ (d) ৫
২. তলৰ কোনটো এণ্ডোক্ৰাইন গ্ৰন্থি?
(a) লালা (b) পিটুইটাৰি (c) ঘাম (d) চেবেচিয়াছ
৩. কেঁচুৱাৰ গিজাৰ্ড কোনটো খণ্ডত থাকে?
(a) ৬ (b) ৮ (c) ১০ (d) ১২
৪. কাকতীৰ হৃদয় কেইকোঠালীয়া?
(a) ৪ (b) ৮ (c) ১৩ (d) ১০
৫. বেঙৰ হৃদয়ৰ কেইটা প্ৰকোষ্ঠ?
(a) ২ (b) ৩ (c) ৪ (d) ৫
৬. ৰেখাঙ্কিত পেশী ক’ত পোৱা যায়?
(a) হাড়ৰ লগত (b) পাকস্থলী (c) ৰক্তনলী (d) অন্ত্ৰ
৭. টেণ্ডনে কাক সংযোগ কৰে?
(a) হাড়-হাড় (b) পেশী-হাড় (c) কলা-অংগ (d) চৰ্বি-ছাল
৮. কাকতীৰ উৎসৰ্জনত প্ৰধান নাইট্ৰজেনযুক্ত উৎপাদ —
(a) ইউৰিয়া (b) এম’নিয়া (c) ইউৰিক এচিড (d) ক্ৰিয়েটিনিন
৯. বেঙৰ লাৰ্ভাক কি বোলে?
(a) নিম্ফ (b) টেডপ’ল (c) মেগট (d) লাৰ্ভা
১০. ক্লাইটেলাম কোনটো প্ৰাণীত পোৱা যায়?
(a) কাকতী (b) কেঁচুৱা (c) বেং (d) মাছ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. স্নায়ু কলাৰ কাৰ্যকৰী একক হৈছে __________। (নিউৰন)
২. কাকতীৰ উৎসৰ্জন অংগ __________। (মালপিজিয়ান নলিকা)
৩. কেঁচুৱাৰ ছেগমেণ্টেচন বৈশিষ্ট্যক __________ বুলি কোৱা হয়। (মেটামেৰিজম)
৪. বেঙৰ হৃদয়ত __________ অলিন্দ আৰু এটা নিলয় থাকে। (দুটা)
৫. লিগামেণ্টে __________ক হাড়ৰ লগত সংযোগ কৰে। (হাড়)
সঁচা/মিছা (True/False)
১. কাকতীৰ ৰক্তত হিম’গ্ল’বিন থাকে। (মিছা)
২. কেঁচুৱা উভলিংগী প্ৰাণী। (সঁচা)
৩. বেং কেৱল ফুসফুসৰ যোগেহে শ্বাস লয়। (মিছা)
৪. হৃদ পেশী আন্তঃসংযুক্ত ডিস্কযুক্ত। (সঁচা)
৫. এডিপ’ছ কলা ঘন সংযোজক কলাৰ অন্তৰ্গত। (মিছা)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Tissue | কলা |
| Epithelial | আবৰণী |
| Connective | সংযোজক |
| Muscular | পেশী |
| Neural | স্নায়ু |
| Squamous | ফলকাকৃতি |
| Cuboidal | ঘনকাকৃতি |
| Columnar | স্তম্ভাকৃতি |
| Ciliated | পক্ষ্মযুক্ত |
| Glandular | গ্ৰন্থিময় |
| Exocrine | বহিঃক্ষৰাকাৰী |
| Endocrine | অন্তঃক্ষৰাকাৰী |
| Areolar | এৰিঅ’লাৰ |
| Adipose | চৰ্বি কলা |
| Cartilage | তৰুণাস্থি |
| Bone | অস্থি |
| Blood | ৰক্ত |
| Lymph | লসিকা |
| Tendon | টেণ্ডন |
| Ligament | লিগামেণ্ট |
| Skeletal Muscle | কংকাল পেশী |
| Smooth Muscle | মসৃণ পেশী |
| Cardiac Muscle | হৃদ পেশী |
| Neuron | নিউৰন |
| Neuroglia | নিউৰোগ্লিয়া |
| Organ | অংগ |
| Organ System | অংগ তন্ত্ৰ |
| Earthworm | কেঁচুৱা |
| Cockroach | কাকতী |
| Frog | বেং |
| Clitellum | ক্লাইটেলাম |
| Gizzard | গিজাৰ্ড |
| Typhlosole | টাইফ্লোছোল |
| Nephridia | নেফ্ৰিডিয়া |
| Malpighian Tubules | মালপিজিয়ান নলিকা |
| Ootheca | ওথিকা |
| Tadpole | টেডপ’ল |
| Cloaca | ক্লোয়াকা |
| Hermaphrodite | উভলিংগী |
| Metamorphosis | ৰূপান্তৰণ |
| Open Circulation | মুকলি ৰক্ত সংবহন |
| Closed Circulation | বদ্ধ ৰক্ত সংবহন |
| Trachea | ট্ৰেকিয়া |
| Spiracle | স্পাইৰেকল |
| Cutaneous Respiration | ছাল-শ্বসন |
| Pulmonary Respiration | ফুসফুস-শ্বসন |
| Buccopharyngeal | মুখ-গহ্বৰীয় |
| Ventral Nerve Cord | উদৰীয় স্নায়ুৰজ্জু |
| Ureotelic | ইউৰিয়া-নিৰ্গমকাৰী |
| Uricotelic | ইউৰিক এচিড-নিৰ্গমকাৰী |
| Compound Eye | যৌগ চকু |
| Antenna | এণ্টেনা |
| Segmentation | খণ্ডিতকৰণ |
| Cocoon | কোকুন |
| Hemocoel | হিম’ক’এল |
| Pharynx | গ্ৰাসনলী |
| Atrium | অলিন্দ |
| Ventricle | নিলয় |
| Liver | যকৃত |
| Pancreas | পেংক্ৰিয়াছ |
| Plasma | প্লাজমা |
| RBC | লোহিত কণিকা |
| WBC | শ্বেত কণিকা |
| Platelet | অণুচক্ৰিকা |
| Fibroblast | ফাইব্ৰ’ব্লাষ্ট |
| Macrophage | মেক্ৰ’ফেজ |
| Mast Cell | মাষ্ট কোষ |
| Matrix | মেট্ৰিক্স |
| Basement Membrane | বেছমেণ্ট পৰ্দা |
| Voluntary | ঐচ্ছিক |
| Involuntary | অনৈচ্ছিক |
| Striated | ৰেখাঙ্কিত |
| Visceral | অন্তৰঙ্গ |
| Intercalated Disc | আন্তঃসংযুক্ত ডিস্ক |
| Synapse | চিনেপ্ছ |
| Axon | এক্সন |
| Dendrite | ডেণ্ড্ৰাইট |
| Anatomy | আভ্যন্তৰীণ গাঁথনি |
| Morphology | বাহ্যিক গাঁথনি |
| Setae | ছিটি |
| Prostomium | প্ৰছ্ট’মিয়াম |
| Peristomium | পেৰিষ্ট’মিয়াম |
| Camouflage | আত্মগোপন |
| Amphibian | উভচৰ |
| Arthropod | সন্ধিপদী |
| Annelid | খণ্ডিত কৃমি |
| Hepatic Caeca | হেপাটিক চিকা |
| Crop | ক্ৰপ |
| Cocoon Secretion | কোকুন ক্ষৰণ |
| Spermatheca | স্পাৰ্মাথিকা |
| Hemolymph | হিম’লিম্ফ |
| Mesonephric | মেছোনেফ্ৰিক |
| Cranial Nerve | ক্ৰেনিয়েল স্নায়ু |
| Spinal Cord | মেৰুদণ্ড |
| Cerebrum | চেৰিব্ৰাম |
| Cerebellum | চেৰিবেলাম |
| External Fertilisation | বাহ্যিক নিষেক |
| Internal Fertilisation | আভ্যন্তৰীণ নিষেক |
| Ovary | ডিম্বাশয় |
| Testis | শুক্ৰাশয় |
| Larva | লাৰ্ভা |
| Nymph | নিম্ফ |
| Cuticle | কিউটিকল |
| Chitin | কাইটিন |
| Exoskeleton | বাহ্য কঙ্কাল |
| Endoskeleton | আভ্যন্তৰীণ কঙ্কাল |
| Coelom | চিল’ম |
| Septum | ছেপ্টাম |
| Hindgut | হিণ্ডগাট |
| Midgut | মিডগাট |
| Foregut | ফ’ৰগাট |
| Vas Deferens | ভাছ ডিফেৰেন্স |
| Oviduct | ডিম্বনলী |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Additional Important Questions)
প্ৰশ্ন: কাকতীত ‘ওথিকা’ কি?
উত্তৰঃ মাদী কাকতীয়ে নিৰ্গত কৰা কণী-পেটিকাটোকেই ওথিকা বুলি কোৱা হয়; ইয়াত ১৪-১৬টা কণী থাকিব পাৰে।
প্ৰশ্ন: কেঁচুৱাৰ পৰিবেশগত গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ কেঁচুৱাক ‘কৃষকৰ বন্ধু’ বুলি কোৱা হয়; ই মাটিৰ গুণাগুণ বঢ়ায়, বায়ুসঞ্চাৰণ কৰে আৰু জৈৱিক পদাৰ্থক হিউমাছলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
প্ৰশ্ন: বেঙৰ ত্বক-শ্বসন কেনেকৈ ঘটে?
উত্তৰঃ বেঙৰ ছাল সদায় সিক্ত আৰু সূক্ষ্ম ৰক্তনলিকাৰে ভৰা; এই সিক্ত পৃষ্ঠৰ মাজেৰে অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ আদান-প্ৰদান হয়, বিশেষকৈ পানীত আৰু বিশ্ৰাম অৱস্থাত।
প্ৰশ্ন: নিউৰনৰ গাঁথনি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নিউৰনত কোষদেহ (cyton), ডেণ্ড্ৰাইট (পোৱা প্ৰান্ত) আৰু এক্সন (পঠিওৱা প্ৰান্ত) থাকে; এক্সনৰ শেষত চিনেপ্ছেৰে পৰৱৰ্তী নিউৰনৰ লগত যোগাযোগ স্থাপিত হয়।