ফুল উদ্ভিদৰ গাঁথনিতত্ত্ব
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ! এই পাঠত আমি ASSEB Class 11 Biology-ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় ফুল উদ্ভিদৰ গাঁথনিতত্ত্ব (Anatomy of Flowering Plants)-ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত উদ্ভিদৰ আভ্যন্তৰীণ গঠন, বিভিন্ন কলা (tissue), কলা তন্ত্ৰ (tissue system), দ্বিবীজপত্ৰী আৰু একবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ গাঁথনিগত পাৰ্থক্য, আৰু গৌণ বৃদ্ধিৰ (secondary growth) প্ৰক্ৰিয়া সম্পৰ্কে শিকিম। প্ৰতিটো বিষয় সাৰাংশ, প্ৰশ্ন-উত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ আৰু শুদ্ধ-অশুদ্ধৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণৰূপে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
উদ্ভিদৰ দেহ বহুতো কোষেৰে গঠিত হয় আৰু একে ধৰণৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰা কোষৰ সমষ্টিক কলা (tissue) বুলি কোৱা হয়। কলাক প্ৰধানতঃ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — বিভাজনক্ষম কলা (meristematic tissue) আৰু স্থায়ী কলা (permanent tissue)। বিভাজনক্ষম কলাত কোষবোৰ সক্ৰিয়ভাৱে বিভাজিত হয় আৰু ইহঁতৰ অৱস্থান অনুসৰি তিনি প্ৰকাৰ — শীৰ্ষস্থ (apical) বিভাজনক্ষম কলা যি মূল আৰু কাণ্ডৰ আগত থাকি দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে, আন্তঃস্থিত (intercalary) কলা যি পাতৰ গাঁথ বা পাতৰ মূলত থাকে, আৰু পাৰ্শ্বীয় (lateral) কলা যি কাণ্ড আৰু মূলৰ ব্যাসিক বৃদ্ধি কৰে।
স্থায়ী কলাক সৰল আৰু জটিল বুলি দুভাগত ভাগ কৰা হয়। সৰল স্থায়ী কলাৰ উদাহৰণ — প্ৰেংকাইমা (parenchyma) যি খাদ্য সঞ্চয় কৰে, কোলেংকাইমা (collenchyma) যি যান্ত্ৰিক সমৰ্থন দিয়ে, আৰু স্ক্লেৰেংকাইমা (sclerenchyma) যি কঠিন সমৰ্থন প্ৰদান কৰে। জটিল কলা দুটা — জাইলেম (xylem) আৰু ফ্লোৱেম (phloem)। জাইলেমত ট্ৰাকিড (tracheids), ভেছেল (vessels), জাইলেম তন্তু আৰু জাইলেম প্ৰেংকাইমা থাকে যি পানী আৰু খনিজ পৰিবহন কৰে। ফ্লোৱেমত চিভ টিউব (sieve tube), চংগী কোষ (companion cell), ফ্লোৱেম তন্তু আৰু ফ্লোৱেম প্ৰেংকাইমা থাকি খাদ্য পৰিবহন কৰে।
উদ্ভিদৰ কলা তন্ত্ৰ তিনিটা — এপিডাৰ্মেল তন্ত্ৰ (বাহিৰৰ আৱৰণ, কিউটিকল, ৰন্ধ্ৰ, ট্ৰাইকোম), ভূমি কলা তন্ত্ৰ (ground tissue system) যি কৰ্টেক্স, পিথ আৰু মেডুলাৰি ৰে গঠন কৰে, আৰু ভাস্কুলাৰ তন্ত্ৰ (vascular tissue system) যাত জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম থাকে। দ্বিবীজপত্ৰী আৰু একবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ মূল, কাণ্ড আৰু পাতৰ গাঁথনিত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে — দ্বিবীজপত্ৰী মূলত জাইলেম তাৰকাকৃতি, একবীজপত্ৰীত বহুতো জাইলেম থাকে; দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডত ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল গোলাকাৰভাৱে সজোৱা থাকে আৰু একবীজপত্ৰীত সিচৰিতি থাকে।
গৌণ বৃদ্ধি (secondary growth) দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ কাণ্ড আৰু মূলৰ ব্যাস বৃদ্ধিৰ প্ৰক্ৰিয়া। ভাস্কুলাৰ কেমবিয়াম (vascular cambium) সক্ৰিয় হৈ ভিতৰৰ ফালে গৌণ জাইলেম আৰু বাহিৰৰ ফালে গৌণ ফ্লোৱেম গঠন কৰে। ঋতুভিত্তিক বৃদ্ধিৰ ফলত বাৰ্ষিক বলয় (annual rings) সৃষ্টি হয় যাৰ দ্বাৰা গছৰ বয়স গণনা কৰা যায়। কাঠৰ মাজৰ অংশটোক হৃদয়কাঠ (heartwood) বুলি কোৱা হয় যি গাঢ় আৰু মৃত, আৰু বাহিৰৰ অংশটোক সাপকাঠ (sapwood) বুলি কোৱা হয় যি জীৱন্ত আৰু পানী পৰিবহন কৰে। কৰ্ক কেমবিয়ামৰ পৰা পেৰিডাৰ্ম (periderm) গঠিত হয় যাত কৰ্ক, কৰ্ক কেমবিয়াম আৰু ছেকেণ্ডাৰি কৰ্টেক্স থাকে।
Summary (English)
The plant body is made of tissues, which are groups of similar cells performing similar functions. Tissues are broadly classified into meristematic and permanent tissues. Meristematic tissues are dividing cells located at apical (root and shoot tips), intercalary (at nodes or leaf bases), and lateral (vascular and cork cambium) positions. Permanent tissues, formed from differentiated meristems, include simple tissues — parenchyma (storage), collenchyma (mechanical support in young parts), and sclerenchyma (rigid support) — and complex tissues, namely xylem (tracheids, vessels, xylem fibres, xylem parenchyma) for water conduction, and phloem (sieve tubes, companion cells, phloem fibres, phloem parenchyma) for food transport. The plant has three tissue systems: epidermal, ground, and vascular. Anatomy of dicot and monocot roots, stems, and leaves shows clear differences in vascular bundle arrangement and number. Secondary growth in dicots involves the vascular cambium producing secondary xylem and phloem, leading to formation of annual rings, heartwood, sapwood, and periderm formed by cork cambium.
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ (1 Mark Q&A)
প্ৰশ্ন ১: কলা (tissue) মানে কি?
উত্তৰঃ একে উৎপত্তিৰ আৰু একে কাৰ্য সম্পাদন কৰা কোষৰ সমষ্টিক কলা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: বিভাজনক্ষম কলা কি?
উত্তৰঃ যি কলাৰ কোষবোৰে সক্ৰিয়ভাৱে বিভাজিত হয় তেনে কলাকে বিভাজনক্ষম কলা (meristematic tissue) বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ মূল আৰু কাণ্ডৰ আগৰ অংশত শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেমৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ভাস্কুলাৰ কেমবিয়াম আৰু কৰ্ক কেমবিয়াম।
প্ৰশ্ন ৫: জাইলেমৰ মূখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ মূলৰ পৰা পাত আৰু আন অংশলৈ পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থ পৰিবহন কৰা।
প্ৰশ্ন ৬: ফ্লোৱেমৰ মূখ্য কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ পাতত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য (চুক্ৰোজ) উদ্ভিদৰ আন অংশলৈ পৰিবহন কৰা।
প্ৰশ্ন ৭: ভেছেল (vessel) কি?
উত্তৰঃ জাইলেমৰ লম্বা, নলিকাকৃতিৰ মৃত কোষ যিয়ে পানী পৰিবহন কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: চিভ টিউব (sieve tube) কি?
উত্তৰঃ ফ্লোৱেমৰ লম্বা, ছিদ্ৰযুক্ত প্ৰাচীৰৰ জীৱন্ত কোষ যিয়ে খাদ্য পৰিবহন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ৰন্ধ্ৰ (stomata) ক’ত থাকে?
উত্তৰঃ পাতৰ এপিডাৰ্মিছত ৰন্ধ্ৰ থাকে।
প্ৰশ্ন ১০: বাৰ্ষিক বলয় (annual ring) কি?
উত্তৰঃ এবছৰৰ ভিতৰত গঠিত বসন্ত-কাঠ আৰু শৰৎ-কাঠৰ সংযোজনে গঠন কৰা বলয়টোক বাৰ্ষিক বলয় বোলে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ (2-3 Marks Q&A)
প্ৰশ্ন ১: বিভাজনক্ষম কলাৰ তিনিটা প্ৰকাৰ আৰু ইহঁতৰ অৱস্থান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (১) শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম — মূল আৰু কাণ্ডৰ আগত, দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰে। (২) আন্তঃস্থিত মেৰিষ্টেম — পাতৰ গাঁথ বা মূলত, ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদত পোৱা যায়। (৩) পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম — কাণ্ড আৰু মূলৰ পাৰ্শ্বত, ব্যাসিক বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰেংকাইমা আৰু কোলেংকাইমাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰেংকাইমাৰ কোষ পাতল প্ৰাচীৰৰ, খাদ্য সঞ্চয় কৰে আৰু আন্তঃ-কোষীয় ৰন্ধ্ৰ থাকে। কোলেংকাইমাৰ কোষৰ প্ৰাচীৰ চুকত কোণযুক্ত মোটা হয়, যান্ত্ৰিক সমৰ্থন দিয়ে আৰু কেইটামান অংশত ক্লোৰ’ফিল থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: জাইলেমৰ চাৰিটা উপাদান উল্লেখ কৰি কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ (১) ট্ৰাকিড — পানী পৰিবহন আৰু সমৰ্থন। (২) ভেছেল — দীৰ্ঘ পথেৰে পানী পৰিবহন। (৩) জাইলেম তন্তু — যান্ত্ৰিক সমৰ্থন। (৪) জাইলেম প্ৰেংকাইমা — খাদ্য সঞ্চয় আৰু পাৰ্শ্বীয় পৰিবহন।
প্ৰশ্ন ৪: দ্বিবীজপত্ৰী আৰু একবীজপত্ৰী মূলৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ দ্বিবীজপত্ৰী মূলৰ জাইলেম ২-৬টা ৰেডিয়েল পথেৰে সজোৱা থাকে আৰু পিথ অনুপস্থিত বা সৰু। একবীজপত্ৰী মূলত জাইলেমৰ সংখ্যা বহুত (৬-৩০+) আৰু পিথ ডাঙৰ আৰু সুস্পষ্ট।
প্ৰশ্ন ৫: হৃদয়কাঠ আৰু সাপকাঠৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ হৃদয়কাঠ (heartwood) — কাঠৰ মাজৰ গাঢ় ৰঙৰ অংশ, মৃত, পানী পৰিবহন নকৰে, টেনিন থাকে। সাপকাঠ (sapwood) — বাহিৰৰ পাতল ৰঙৰ অংশ, জীৱন্ত, পানী আৰু খনিজ পৰিবহন কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: পেৰিডাৰ্ম (periderm) কি? ইয়াৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ গৌণ বৃদ্ধিৰ সময়ত কৰ্ক কেমবিয়ামৰ পৰা গঠিত আৱৰণটোক পেৰিডাৰ্ম বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত তিনিটা স্তৰ থাকে — বাহিৰৰ কৰ্ক (phellem), মাজৰ কৰ্ক কেমবিয়াম (phellogen) আৰু ভিতৰৰ ছেকেণ্ডাৰি কৰ্টেক্স (phelloderm)।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ (5-7 Marks Q&A)
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ কলা তন্ত্ৰ (tissue system) ৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ কলা তন্ত্ৰ তিনি প্ৰকাৰ —
(১) এপিডাৰ্মেল কলা তন্ত্ৰ — উদ্ভিদৰ বাহিৰৰ আৱৰণ গঠন কৰে। ইয়াত এপিডাৰ্মিছ, কিউটিকল, ৰন্ধ্ৰ (stomata), গাৰ্ড কোষ, ট্ৰাইকোম আৰু মূল ৰোম থাকে। ই উদ্ভিদক যান্ত্ৰিক সুৰক্ষা দিয়ে, পানী হ্ৰাস ৰোধ কৰে আৰু গেছ বিনিময়ত সহায় কৰে।
(২) ভূমি কলা তন্ত্ৰ (ground tissue system) — এপিডাৰ্মিছ আৰু ভাস্কুলাৰ কলাৰ মাজৰ সকলো কলা ইয়াৰ অন্তৰ্গত। কৰ্টেক্স, এণ্ডোডাৰ্মিছ, পেৰিচাইকল, পিথ আৰু মেডুলাৰি ৰে এই তন্ত্ৰৰ অংশ। ই খাদ্য সঞ্চয় আৰু সমৰ্থনত সহায় কৰে।
(৩) ভাস্কুলাৰ কলা তন্ত্ৰ — জাইলেম আৰু ফ্লোৱেমেৰে গঠিত যি পানী, খনিজ আৰু খাদ্য পৰিবহন কৰে। দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদত খোলা ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল আৰু একবীজপত্ৰীত বদ্ধ ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল থাকে।
প্ৰশ্ন ২: দ্বিবীজপত্ৰী আৰু একবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ মাজত পাৰ্থক্য বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ
দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ড: এপিডাৰ্মিছত কিউটিকল আৰু ট্ৰাইকোম থাকে, কৰ্টেক্সত কোলেংকাইমা আৰু প্ৰেংকাইমা থাকে, এণ্ডোডাৰ্মিছ স্পষ্ট, পেৰিচাইকল আছে, ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল গোলাকাৰভাৱে সজোৱা আৰু খোলা (open) — ইয়াৰ মাজত কেমবিয়াম থাকে আৰু গৌণ বৃদ্ধি ঘটে। পিথ ডাঙৰ আৰু কেন্দ্ৰীয়।
একবীজপত্ৰী কাণ্ড: এপিডাৰ্মিছ আছে কিন্তু ট্ৰাইকোম প্ৰায়ে নাই, হাইপোডাৰ্মিছ স্ক্লেৰেংকাইমাৰ, ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল গোটেই ভূমি কলাত সিচৰিতিভাৱে থাকে আৰু বদ্ধ (closed) — কেমবিয়াম নাই গতিকে গৌণ বৃদ্ধি নঘটে। প্ৰতিটো বাণ্ডিল চাৰিও ফালে স্ক্লেৰেংকাইমাৰে আৱৰিত। কৰ্টেক্স আৰু পিথৰ পাৰ্থক্য নাই।
প্ৰশ্ন ৩: দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ গৌণ বৃদ্ধি (secondary growth) প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ ব্যাস বৃদ্ধি কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে গৌণ বৃদ্ধি বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াত দুটা পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম জড়িত —
(ক) ভাস্কুলাৰ কেমবিয়াম: ফেচিকুলাৰ কেমবিয়াম আৰু আন্তৰ-ফেচিকুলাৰ কেমবিয়ামে মিলি সম্পূৰ্ণ বলয় গঠন কৰে। এই কেমবিয়ামৰ কোষবোৰে ভিতৰৰ ফালে গৌণ জাইলেম আৰু বাহিৰৰ ফালে গৌণ ফ্লোৱেম গঠন কৰে।
(খ) কৰ্ক কেমবিয়াম (phellogen): এপিডাৰ্মিছৰ তলৰ কৰ্টেক্সৰ পৰা গঠিত হয়। ই বাহিৰৰ ফালে কৰ্ক (phellem) আৰু ভিতৰৰ ফালে ছেকেণ্ডাৰি কৰ্টেক্স (phelloderm) গঠন কৰে। এই তিনিটা স্তৰ মিলি পেৰিডাৰ্ম গঠন কৰে।
ঋতুভিত্তিক বৃদ্ধিৰ ফলত বসন্ত-কাঠ (ডাঙৰ ভেছেল) আৰু শৰৎ-কাঠ (সৰু ভেছেল) গঠিত হয় যি বাৰ্ষিক বলয় গঠন কৰে। ভিতৰৰ পুৰণা অংশ হৃদয়কাঠ আৰু বাহিৰৰ নতুন অংশ সাপকাঠ। লেণ্টিচেলৰ জৰিয়তে গেছ বিনিময় হয়।
প্ৰশ্ন ৪: দ্বিবীজপত্ৰী পাতৰ গাঁথনি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ দ্বিবীজপত্ৰী পাতক ডৰছিভেণ্ট্ৰল পাত বুলিও কোৱা হয় কাৰণ ইয়াৰ ওপৰৰ আৰু তলৰ পৃষ্ঠ ভিন্ন। গাঁথনিৰ মূখ্য অংশসমূহ —
(১) এপিডাৰ্মিছ: ওপৰৰ আৰু তলৰ এপিডাৰ্মিছ থাকে, তলৰ এপিডাৰ্মিছত বেছিকৈ ৰন্ধ্ৰ থাকে।
(২) মেছোফিল: দুটা স্তৰৰ — ওপৰৰ পেলিচেড পেৰেংকাইমা (লম্বা, ক্লোৰ’প্লাষ্টযুক্ত, প্ৰচুৰ ক্লোৰ’প্লাষ্টৰ বাবে আলোক-সংশ্লেষৰ মূখ্য স্থান) আৰু তলৰ স্পঞ্জি পেৰেংকাইমা (অনিয়মিত, ডাঙৰ আন্তঃ-কোষীয় ৰন্ধ্ৰ থাকে, গেছ বিনিময়ত সহায় কৰে)।
(৩) ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল: মেছোফিলৰ মাজত শিৰাত থাকে। জাইলেম ওপৰৰ ফালে আৰু ফ্লোৱেম তলৰ ফালে। বাণ্ডিল চাৰিও ফালে বাণ্ডিল শ্বীথ থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: জাইলেম আৰু ফ্লোৱেমৰ গাঁথনিগত পাৰ্থক্য আৰু কাৰ্য তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ জাইলেম এটা জটিল কলা যাত ট্ৰাকিড, ভেছেল, জাইলেম তন্তু আৰু জাইলেম প্ৰেংকাইমা থাকে। ভেছেল আৰু ট্ৰাকিড মৃত কোষ আৰু লিগনিনযুক্ত। জাইলেমৰ মূখ্য কাৰ্য মূলৰ পৰা পাতলৈ পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থ পৰিবহন কৰা আৰু উদ্ভিদক যান্ত্ৰিক সমৰ্থন দিয়া।
ফ্লোৱেম এটা জটিল কলা যাত চিভ টিউব, চংগী কোষ, ফ্লোৱেম তন্তু আৰু ফ্লোৱেম প্ৰেংকাইমা থাকে। চিভ টিউব আৰু চংগী কোষ জীৱন্ত। ফ্লোৱেমৰ মূখ্য কাৰ্য পাতত প্ৰস্তুত খাদ্য (চুক্ৰোজ) উদ্ভিদৰ আন অংশলৈ পৰিবহন কৰা যিটো প্ৰক্ৰিয়াক ট্ৰেণ্স্লোকেচন বোলে। ই দুই দিশতে গতি কৰিব পাৰে কিন্তু জাইলেমে সদায় ওপৰলৈহে গতি কৰে।
বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ ব্যাস বৃদ্ধি কোনে কৰে?
(ক) শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম (খ) আন্তঃস্থিত মেৰিষ্টেম (গ) পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম (ঘ) প্ৰেংকাইমা
উত্তৰঃ (গ) পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম
প্ৰশ্ন ২: মৃত কোষেৰে গঠিত স্থায়ী কলা কোনটো?
(ক) প্ৰেংকাইমা (খ) কোলেংকাইমা (গ) স্ক্লেৰেংকাইমা (ঘ) ফ্লোৱেম
উত্তৰঃ (গ) স্ক্লেৰেংকাইমা
প্ৰশ্ন ৩: চিভ টিউব ক’ত পোৱা যায়?
(ক) জাইলেম (খ) ফ্লোৱেম (গ) এপিডাৰ্মিছ (ঘ) কৰ্টেক্স
উত্তৰঃ (খ) ফ্লোৱেম
প্ৰশ্ন ৪: দ্বিবীজপত্ৰী মূলত জাইলেমৰ সংখ্যা সাধাৰণতে —
(ক) ২-৬ (খ) ৬-১০ (গ) ১০-২০ (ঘ) ২০-৩০
উত্তৰঃ (ক) ২-৬
প্ৰশ্ন ৫: পেলিচেড পেৰেংকাইমা থাকে —
(ক) মূলত (খ) কাণ্ডত (গ) পাতত (ঘ) ফুলত
উত্তৰঃ (গ) পাতত
প্ৰশ্ন ৬: বাৰ্ষিক বলয় থকা গছ —
(ক) আম (খ) বাঁহ (গ) ধান (ঘ) ভেণ্ডি
উত্তৰঃ (ক) আম
প্ৰশ্ন ৭: কৰ্ক কেমবিয়ামৰ আন এটা নাম —
(ক) ফেলেম (খ) ফেলোজেন (গ) ফেলোডাৰ্ম (ঘ) পেৰিডাৰ্ম
উত্তৰঃ (খ) ফেলোজেন
প্ৰশ্ন ৮: গেছ বিনিময়ৰ বাবে কাণ্ডৰ ছালত থকা ছিদ্ৰক কোৱা হয় —
(ক) ৰন্ধ্ৰ (খ) লেণ্টিচেল (গ) হাইডাথোড (ঘ) ট্ৰাইকোম
উত্তৰঃ (খ) লেণ্টিচেল
প্ৰশ্ন ৯: জাইলেমৰ কোনটো অংশ জীৱন্ত?
(ক) ভেছেল (খ) ট্ৰাকিড (গ) জাইলেম তন্তু (ঘ) জাইলেম প্ৰেংকাইমা
উত্তৰঃ (ঘ) জাইলেম প্ৰেংকাইমা
প্ৰশ্ন ১০: একবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল —
(ক) খোলা (খ) বদ্ধ (গ) ৰেডিয়েল (ঘ) কনচেন্ট্ৰিক
উত্তৰঃ (খ) বদ্ধ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম মূল আৰু কাণ্ডৰ ______ ত পোৱা যায়। উত্তৰঃ আগ
২. কোলেংকাইমাৰ কোষ প্ৰাচীৰৰ চুকত ______ জমা হৈ থাকে। উত্তৰঃ চেলুলোজ আৰু পেক্টিন
৩. ফ্লোৱেমৰ চংগী কোষৰ আৱিষ্কাৰক ______। উত্তৰঃ হাৰ্টিগ
৪. গৌণ বৃদ্ধি কৰা পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম দুটা হ’ল ভাস্কুলাৰ কেমবিয়াম আৰু ______। উত্তৰঃ কৰ্ক কেমবিয়াম
৫. পাতৰ ভিতৰৰ গ্ৰীণ কলাটোৰ নাম ______। উত্তৰঃ মেছোফিল
শুদ্ধ-অশুদ্ধ (True / False)
১. ট্ৰাকিড জীৱন্ত কোষ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ
২. দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডত ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল গোলাকাৰভাৱে সজোৱা থাকে। উত্তৰঃ শুদ্ধ
৩. একবীজপত্ৰী উদ্ভিদত গৌণ বৃদ্ধি ঘটে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ
৪. হৃদয়কাঠে পানী পৰিবহন কৰে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ
৫. ৰন্ধ্ৰৰ চাৰিও ফালে গাৰ্ড কোষ থাকে। উত্তৰঃ শুদ্ধ
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Tissue | কলা |
| Meristem | বিভাজনক্ষম কলা |
| Apical Meristem | শীৰ্ষস্থ মেৰিষ্টেম |
| Intercalary Meristem | আন্তঃস্থিত মেৰিষ্টেম |
| Lateral Meristem | পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম |
| Parenchyma | প্ৰেংকাইমা |
| Collenchyma | কোলেংকাইমা |
| Sclerenchyma | স্ক্লেৰেংকাইমা |
| Xylem | জাইলেম |
| Phloem | ফ্লোৱেম |
| Tracheid | ট্ৰাকিড |
| Vessel | ভেছেল / নলিকা |
| Sieve Tube | চিভ টিউব |
| Companion Cell | চংগী কোষ |
| Epidermis | এপিডাৰ্মিছ |
| Cuticle | কিউটিকল |
| Stomata | ৰন্ধ্ৰ |
| Guard Cell | গাৰ্ড কোষ |
| Trichome | ট্ৰাইকোম |
| Cortex | কৰ্টেক্স |
| Endodermis | এণ্ডোডাৰ্মিছ |
| Pericycle | পেৰিচাইকল |
| Pith | পিথ / মজ্জা |
| Vascular Bundle | ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল |
| Cambium | কেমবিয়াম |
| Secondary Growth | গৌণ বৃদ্ধি |
| Annual Ring | বাৰ্ষিক বলয় |
| Heartwood | হৃদয়কাঠ |
| Sapwood | সাপকাঠ |
| Periderm | পেৰিডাৰ্ম |
| Cork / Phellem | কৰ্ক / ফেলেম |
| Phellogen | ফেলোজেন |
| Phelloderm | ফেলোডাৰ্ম |
| Lenticel | লেণ্টিচেল |
| Mesophyll | মেছোফিল |
| Palisade Parenchyma | পেলিচেড প্ৰেংকাইমা |
| Spongy Parenchyma | স্পঞ্জি প্ৰেংকাইমা |
| Dicot | দ্বিবীজপত্ৰী |
| Monocot | একবীজপত্ৰী |
| Bundle Sheath | বাণ্ডিল শ্বীথ |
| Translocation | ট্ৰেণ্স্লোকেচন |
| Lignin | লিগনিন |
| Spring Wood | বসন্ত-কাঠ |
| Autumn Wood | শৰৎ-কাঠ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Additional Q&A)
প্ৰশ্ন: মেৰিষ্টেমৰ কোষৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মেৰিষ্টেমৰ কোষবোৰ সৰু, আইছোডায়ামেট্ৰিক, পাতল চেলুলোজৰ প্ৰাচীৰৰ; ডাঙৰ কেন্দ্ৰ থাকে; ভেকিউল প্ৰায়ে নাই বা সৰু; সাইটোপ্লাজম গাঢ় আৰু সৰ্বদা বিভাজনক্ষম। আন্তঃ-কোষীয় ৰন্ধ্ৰ নাথাকে।
প্ৰশ্ন: ট্ৰাইকোম (trichome) আৰু মূল ৰোম (root hair) ৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ট্ৰাইকোম কাণ্ড আৰু পাতৰ এপিডাৰ্মিছৰ পৰা গজা ৰোম, প্ৰায়ে বহু-কোষীয় আৰু পানী ক্ষয় ৰোধ কৰে। মূল ৰোম মূলৰ এপিডাৰ্মিছৰ একক কোষৰ পৰা গজা সৰু ৰোম যিয়ে পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থ শোষণ কৰে।
প্ৰশ্ন: এণ্ডোডাৰ্মিছত থকা কেছপাৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ (Casparian strip) কি?
উত্তৰঃ এণ্ডোডাৰ্মেল কোষৰ ৰেডিয়েল আৰু টেংগেনচিয়েল প্ৰাচীৰত চুবেৰিন আৰু লিগনিনৰ এক ফিতাৰদৰে জমা হৈ থকা গাঢ় অংশকে কেছপাৰিয়ান ষ্ট্ৰিপ বোলে। ই পানী আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ এপোপ্লাষ্টিক গতিক ৰোধ কৰি চিম্প্লাষ্টিক পথেৰে গতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰায়।
প্ৰশ্ন: খোলা আৰু বদ্ধ ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিলৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জাইলেম আৰু ফ্লোৱেমৰ মাজত কেমবিয়াম থাকিলে তেনে বাণ্ডিলক খোলা (open) বুলি কোৱা হয় আৰু গৌণ বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা থাকে — দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডত পোৱা যায়। কেমবিয়াম নাথাকিলে বদ্ধ (closed) বুলি কোৱা হয় আৰু গৌণ বৃদ্ধি নঘটে — একবীজপত্ৰীত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন: লেণ্টিচেলৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পেৰিডাৰ্মৰ কেতবোৰ স্থানত কৰ্ক কেমবিয়ামে আলগা সজোৱা পেৰেংকাইমা কোষ গঠন কৰে যাত আন্তঃ-কোষীয় ৰন্ধ্ৰ থাকে। এই অংশটোক লেণ্টিচেল বোলে। ই কাণ্ডৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ মাজত গেছ বিনিময়ত সহায় কৰে কাৰণ কৰ্কৰ আৱৰণে গেছ অগম্য কৰি ৰাখে।
প্ৰশ্ন: বসন্ত-কাঠ আৰু শৰৎ-কাঠৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বসন্ত-কাঠ (early wood) বসন্ত ঋতুত গঠিত হয় — ভেছেলৰ ব্যাস ডাঙৰ, প্ৰাচীৰ পাতল, পাতল ৰঙৰ, পানী পৰিবহন বেছি। শৰৎ-কাঠ (late wood) শৰৎ-শীত ঋতুত গঠিত হয় — ভেছেলৰ ব্যাস সৰু, প্ৰাচীৰ মোটা, গাঢ় ৰঙৰ আৰু কম পানী পৰিবহন কৰে।
প্ৰশ্ন: এপিডাৰ্মেল উপাঙ্গ (epidermal appendages) কি?
উত্তৰঃ এপিডাৰ্মিছৰ পৰা ওলাই অহা গঠনসমূহক এপিডাৰ্মেল উপাঙ্গ বোলে। উদাহৰণ — মূল ৰোম, ট্ৰাইকোম, ৰন্ধ্ৰ, গাৰ্ড কোষ, কিউটিকল আদি। ইহঁতে শোষণ, সংৰক্ষণ, গেছ বিনিময় আৰু পানী হ্ৰাস ৰোধ আদি কাৰ্যত সহায় কৰে।
মুখ্য পয়েণ্টসমূহ (Key Points)
- উদ্ভিদ কলা = বিভাজনক্ষম + স্থায়ী
- মেৰিষ্টেম তিনিটা — শীৰ্ষস্থ, আন্তঃস্থিত, পাৰ্শ্বীয়
- সৰল স্থায়ী কলা — প্ৰেংকাইমা, কোলেংকাইমা, স্ক্লেৰেংকাইমা
- জটিল কলা — জাইলেম (পানী), ফ্লোৱেম (খাদ্য)
- কলা তন্ত্ৰ — এপিডাৰ্মেল, ভূমি, ভাস্কুলাৰ
- দ্বিবীজপত্ৰী মূলৰ জাইলেম ২-৬টা; একবীজপত্ৰীৰ বহুতো
- দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ডৰ ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল গোলাকাৰ; একবীজপত্ৰীত সিচৰিতি
- গৌণ বৃদ্ধি কেৱল দ্বিবীজপত্ৰীত ঘটে
- হৃদয়কাঠ গাঢ়, মৃত; সাপকাঠ পাতল, জীৱন্ত
- পেৰিডাৰ্ম = কৰ্ক + কৰ্ক কেমবিয়াম + ছেকেণ্ডাৰি কৰ্টেক্স
তুলনামূলক টেবুল (Comparative Tables)
দ্বিবীজপত্ৰী বনাম একবীজপত্ৰী মূল:
| বৈশিষ্ট্য | দ্বিবীজপত্ৰী মূল | একবীজপত্ৰী মূল |
|---|---|---|
| জাইলেমৰ সংখ্যা | ২-৬টা (ডাইআৰ্চ-হেক্সাআৰ্চ) | সাধাৰণতে ৬-৩০+ (পলিআৰ্চ) |
| পিথ | সৰু বা অনুপস্থিত | ডাঙৰ আৰু সুস্পষ্ট |
| কেমবিয়াম | গৌণ বৃদ্ধিৰ সময়ত গঠিত | অনুপস্থিত |
| গৌণ বৃদ্ধি | আছে | নাই |
| কনজাংটিভ কলা | প্ৰেংকাইমা | স্ক্লেৰেংকাইমা |
দ্বিবীজপত্ৰী বনাম একবীজপত্ৰী কাণ্ড:
| বৈশিষ্ট্য | দ্বিবীজপত্ৰী কাণ্ড | একবীজপত্ৰী কাণ্ড |
|---|---|---|
| হাইপোডাৰ্মিছ | কোলেংকাইমা | স্ক্লেৰেংকাইমা |
| ভাস্কুলাৰ বাণ্ডিল | গোলাকাৰভাৱে সজোৱা | সিচৰিতিভাৱে থকা |
| বাণ্ডিলৰ ধৰণ | খোলা (open) | বদ্ধ (closed) |
| বাণ্ডিল শ্বীথ | প্ৰেংকাইমা | স্ক্লেৰেংকাইমা |
| গৌণ বৃদ্ধি | আছে | নাই |
| মেডুলাৰি ৰে | আছে | নাই |
দ্বিবীজপত্ৰী বনাম একবীজপত্ৰী পাত:
| বৈশিষ্ট্য | দ্বিবীজপত্ৰী পাত | একবীজপত্ৰী পাত |
|---|---|---|
| প্ৰকাৰ | ডৰছিভেণ্ট্ৰল | আইছোবাইলেটেৰেল |
| মেছোফিল | পেলিচেড + স্পঞ্জি | একে ধৰণৰ স্পঞ্জি |
| ৰন্ধ্ৰৰ অৱস্থান | মূলতঃ তলৰ পৃষ্ঠত | দুয়োপাল প্ৰায় সমান |
| বুলিফ’ৰ্ম কোষ | নাই | ওপৰৰ এপিডাৰ্মিছত আছে |
| শিৰাবিন্যাস | জালিকাৰ | সমান্তৰাল |
আশাকৰোঁ এই পাঠটোৱে ASSEB Class 11 Biology Chapter 6 — ফুল উদ্ভিদৰ গাঁথনিতত্ত্ব বুজিবলৈ সহায় কৰিছে। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ লগত থাকক।