নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru-লৈ আপোনালোকক আদৰণি জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB-ৰ Class 11 Biology-ৰ Chapter 5 “ফুল উদ্ভিদৰ ৰূপতত্ত্ব” (Morphology of Flowering Plants)-ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত আমি ফুল উদ্ভিদৰ মূল, কাণ্ড, পাত, পুষ্পবিন্যাস, ফুল, ফল আৰু বীজৰ বিভিন্ন ৰূপ আৰু গাঁথনিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম।
সাৰাংশ
মূল (Root): মূল হ’ল উদ্ভিদৰ মাটিৰ তলৰ অংশ যিয়ে উদ্ভিদক মাটিত আৱদ্ধ ৰাখে আৰু পানী আৰু খনিজ লৱণ শোষণ কৰে। মূল প্ৰধানকৈ তিনি প্ৰকাৰৰ – প্ৰধান মূল (Tap root) যেনে আম, সৰিয়হ; গুচ্ছ মূল (Fibrous root) যেনে ঘাঁহ, ধান; আৰু আস্থানিক মূল (Adventitious root) যেনে বট গছ, মনিপ্লেণ্ট। মূলৰ অঞ্চলবোৰ হ’ল – মূল টুপি অঞ্চল (Root cap), বিভাজন অঞ্চল (Region of meristematic activity), দীৰ্ঘীকৰণ অঞ্চল (Region of elongation), পৰিপক্বতা অঞ্চল (Region of maturation) আৰু মূল ৰোমৰ অঞ্চল (Region of root hairs)। মূলৰ ৰূপান্তৰ – সংৰক্ষণৰ বাবে (গাজৰ, মূলা), সমৰ্থনৰ বাবে (বট গছৰ ঝুৰি মূল), শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে (নিউমাটোফোৰ যেনে গৰাণ গছ)।
কাণ্ড (Stem): কাণ্ড হৈছে উদ্ভিদৰ মাটিৰ ওপৰৰ অংশ যিয়ে গাঁঠি, পত্ৰ, ফুল আৰু ফল ধাৰণ কৰে। কাণ্ডৰ ৰূপান্তৰ তিনি প্ৰকাৰৰ – ভূনিম্ন কাণ্ড (Underground stem) যেনে আলু (টিউবাৰ), আদা (ৰাইজোম), পিয়াঁজ (বাল্ব); উপ-বায়বীয় কাণ্ড (Sub-aerial stem) যেনে ৰানাৰ (ঘাঁহ), ষ্টোলন, অফছেট, ছাকাৰ; বায়বীয় কাণ্ড (Aerial stem) যেনে কাণ্ড কণ্টক (Bougainvillea), কাণ্ড সূত্ৰ (Cucurbita), পত্ৰাকাৰ কাণ্ড (Phyllode)। পাত (Leaf): পাতৰ মূল অংশ তিনিটা – পত্ৰফলক (Lamina), পত্ৰদণ্ড (Petiole), পত্ৰাধাৰ (Leaf base)। শিৰাবিন্যাস দুই প্ৰকাৰৰ – জালিকাকাৰ (Reticulate, দ্বিবীজপত্ৰীত) আৰু সমান্তৰাল (Parallel, একবীজপত্ৰীত)। পাত সৰল (Simple) আৰু যৌগিক (Compound) দুপ্ৰকাৰৰ। পত্ৰবিন্যাস (Phyllotaxy) – একান্তৰ (Alternate), অভিমুখ (Opposite), আবৰ্ত (Whorled)।
পুষ্পবিন্যাস (Inflorescence): মুখ্যতঃ দুই প্ৰকাৰৰ – ৰেচিম’ছ (Racemose, প্ৰধান অক্ষৰ বৃদ্ধি অসীম) আৰু চাইম’ছ (Cymose, প্ৰধান অক্ষৰ বৃদ্ধি সীমিত)। ফুল (Flower): ফুল হ’ল আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ প্ৰজনন অংগ। ইয়াৰ চাৰিটা মুখ্য অংশ – বৃতি (Calyx), দল (Corolla), পুংস্তৰ (Androecium), স্ত্ৰীস্তৰ (Gynoecium)। বিন্যাস (Aestivation) – ভ’ল্ভেট (Valvate), টুইষ্টেড (Twisted), ইম্ব্ৰিকেট (Imbricate), ভেক্সিলাৰী (Vexillary)। অমৰাবিন্যাস (Placentation) – প্ৰান্তীয়, অক্ষীয়, ভিত্তীয়, পাৰ্শ্বীয়, মুক্ত মধ্যস্থ। ফল (Fruit): প্ৰকৃত ফল আৰু কূট ফল; সৰল (Simple), গুচ্ছ (Aggregate), বহুউৎসৱ (Multiple)। বীজ (Seed): একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী। পুষ্পসূত্ৰ আৰু পুষ্পচিত্ৰ: ফুলৰ গাঁথনিক বৰ্ণনাৰ এক সাংকেতিক উপস্থাপন। অৰ্ধ-প্ৰাবিধিক বৰ্ণনাত Solanaceae (Solanum nigrum), Liliaceae (Allium cepa) আৰু Fabaceae (Pisum sativum) মুখ্য উদাহৰণ।
Summary (English)
The Morphology of Flowering Plants chapter explores the external structure of angiosperms. The root system anchors the plant and absorbs water and minerals. Roots are classified as taproot (e.g., mustard), fibrous (e.g., grass), and adventitious (e.g., banyan). Various root regions include root cap, meristematic, elongation, maturation, and root hair zones. The stem bears nodes, leaves, flowers and fruits and may be modified into underground forms (rhizome, tuber, bulb), sub-aerial forms (runner, stolon), or aerial forms (tendril, thorn, phylloclade). Leaves perform photosynthesis and have a lamina, petiole, and leaf base. Venation may be reticulate or parallel; leaves are simple or compound; phyllotaxy may be alternate, opposite, or whorled. Inflorescences are racemose or cymose. The flower comprises calyx, corolla, androecium, and gynoecium. Aestivation, placentation, fruit types, and monocot vs dicot seeds are key concepts. Floral formulas and diagrams summarize floral structure. Important families include Solanaceae, Liliaceae, and Fabaceae.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: মূলৰ অগ্ৰভাগত থকা সুৰক্ষা টুপিটোক কি বোলে?
উত্তৰঃ মূল টুপি (Root cap)।
প্ৰশ্ন ১.১: ফুল উদ্ভিদৰ ৰূপতত্ত্ব কাক বোলে?
উত্তৰঃ ফুল উদ্ভিদৰ বাহ্যিক গাঁথনি, আকাৰ আৰু ৰূপ আদিৰ অধ্যয়নকে ৰূপতত্ত্ব (Morphology) বোলে।
প্ৰশ্ন ২: বট গছত কেনে ধৰণৰ মূল দেখা যায়?
উত্তৰঃ আস্থানিক মূল (ঝুৰি মূল – Prop roots)।
প্ৰশ্ন ৩: আলু কোন ৰূপান্তৰিত অংগ?
উত্তৰঃ আলু হৈছে এক ৰূপান্তৰিত ভূনিম্ন কাণ্ড (Stem tuber)।
প্ৰশ্ন ৪: পিয়াঁজ কোন ৰূপান্তৰিত অংগ?
উত্তৰঃ পিয়াঁজ হৈছে এক ৰূপান্তৰিত ভূনিম্ন কাণ্ড (Bulb)।
প্ৰশ্ন ৫: দ্বিবীজপত্ৰী পাতৰ শিৰাবিন্যাস কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ জালিকাকাৰ (Reticulate venation)।
প্ৰশ্ন ৬: একবীজপত্ৰী পাতৰ শিৰাবিন্যাস কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ সমান্তৰাল (Parallel venation)।
প্ৰশ্ন ৭: ফুলৰ স্ত্ৰীজননাংগৰ নাম কি?
উত্তৰঃ স্ত্ৰীস্তৰ বা গাইনিচিয়াম (Gynoecium)।
প্ৰশ্ন ৮: ফুলৰ পুংজননাংগৰ নাম কি?
উত্তৰঃ পুংস্তৰ বা এণ্ড্ৰ’চিয়াম (Androecium)।
প্ৰশ্ন ৯: মটৰ মাহ কোন গোত্ৰৰ উদ্ভিদ?
উত্তৰঃ Fabaceae (Leguminosae) গোত্ৰৰ।
প্ৰশ্ন ১০: পিয়াঁজ কোন গোত্ৰৰ উদ্ভিদ?
উত্তৰঃ Liliaceae গোত্ৰৰ।
প্ৰশ্ন ১১: পুংকেশৰৰ দুটা মুখ্য অংশ কি কি?
উত্তৰঃ পুংদণ্ড (Filament) আৰু পৰাগধাৰ (Anther)।
প্ৰশ্ন ১২: ডিম্বপত্ৰৰ তিনিটা অংশ কি কি?
উত্তৰঃ গৰ্ভাশয় (Ovary), গৰ্ভদণ্ড (Style), আৰু গৰ্ভমুণ্ড (Stigma)।
প্ৰশ্ন ১৩: ফুলৰ যৌন অংশৰ ভিতৰত কোনটো বহিৰ্বৰ্তী?
উত্তৰঃ বৃতি (Calyx)।
প্ৰশ্ন ১৪: বট গছত দেখা যোৱা ঝুৰি মূলৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ যান্ত্ৰিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰা।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰধান মূল আৰু গুচ্ছ মূলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰধান মূল হৈছে ভ্ৰূণমূলৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা মূল্য মূল আৰু ইয়াৰ পৰা শাখা প্ৰশাখা ওলায়, যেনে সৰিয়হ, আম। গুচ্ছ মূল ভ্ৰূণমূলৰ পৰা নহয়, বৰং কাণ্ডৰ ভিত্তিৰ পৰা গুচ্ছ ৰূপত ওলায় আৰু সকলো মূলৰ আকাৰ প্ৰায় সমান হয়, যেনে ঘাঁহ, ধান।
প্ৰশ্ন ২: মূলৰ ৰূপান্তৰিত ৰূপৰ তিনিটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ (i) সংৰক্ষণৰ বাবে – গাজৰ, মূলা, বিট। (ii) সমৰ্থনৰ বাবে – বট গছৰ ঝুৰি মূল (Prop roots), ভূটাৰ ষ্টিল্ট মূল। (iii) শ্বসনৰ বাবে – গৰাণ গছৰ নিউমাটোফোৰ (Pneumatophores)।
প্ৰশ্ন ৩: কাণ্ডৰ ৰূপান্তৰৰ তিনিটা ধৰণ উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ (i) ভূনিম্ন কাণ্ড – আলু (টিউবাৰ), আদা (ৰাইজোম), পিয়াঁজ (বাল্ব)। (ii) উপ-বায়বীয় কাণ্ড – ঘাঁহৰ ৰানাৰ, ষ্ট্ৰবেৰীৰ ষ্টোলন, পিষ্টিয়াৰ অফছেট। (iii) বায়বীয় কাণ্ড – Cucurbita-ৰ কাণ্ড সূত্ৰ, Bougainvillea-ৰ কাণ্ড কণ্টক, Opuntia-ৰ ফাইলোক্লেড।
প্ৰশ্ন ৪: সৰল পাত আৰু যৌগিক পাতৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সৰল পাতৰ পত্ৰফলক অখণ্ডিত হয় আৰু খণ্ড থাকিলেও মধ্যশিৰালৈকে পৃথক হৈ নাযায়, যেনে আম, ফুটি। যৌগিক পাতৰ পত্ৰফলক বহু পত্ৰিকালৈ (Leaflets) বিভক্ত হয় যিবোৰ পত্ৰদণ্ড বা পত্ৰাক্ষৰ লগত সংলগ্ন থাকে, যেনে নিম, ৰোজ।
প্ৰশ্ন ৫: পত্ৰবিন্যাস (Phyllotaxy) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদ লিখা।
উত্তৰঃ কাণ্ড বা শাখাত পাতৰ সজ্জাৰ ক্ৰমকে পত্ৰবিন্যাস বোলে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ – (i) একান্তৰ (Alternate) – প্ৰতিগাঁঠিত এটা পাত, যেনে চীন গোলাপ। (ii) অভিমুখ (Opposite) – প্ৰতিগাঁঠিত দুটা পাত মুখামুখি, যেনে কেলোট্ৰ’পিছ। (iii) আবৰ্ত (Whorled) – এটা গাঁঠিত দুটাতকৈ অধিক পাত, যেনে অলিয়াণ্ডাৰ।
প্ৰশ্ন ৬: ৰেচিম’ছ আৰু চাইম’ছ পুষ্পবিন্যাসৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰেচিম’ছ পুষ্পবিন্যাসত প্ৰধান অক্ষৰ বৃদ্ধি অসীম হয় আৰু পাৰ্শ্বীয়ভাৱে অভিমুখ-ক্ৰমিক ফুল ফুলে (যেনে সৰিয়হ, ৰাধাচূড়া)। চাইম’ছ পুষ্পবিন্যাসত প্ৰধান অক্ষৰ বৃদ্ধি সীমিত হৈ যায় কিয়নো অগ্ৰভাগৰ ফুল আগে ফুলে আৰু পিছে কাষৰ অক্ষৰ পৰা ফুল ফুলে (যেনে আইপ’মিয়া, জেছমিন)।
প্ৰশ্ন ৭: প্ৰকৃত ফল আৰু কূট ফলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ প্ৰকৃত ফল হৈছে কেৱল গৰ্ভাশয়ৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা ফল, যেনে আম, লেচু। কূট ফল গৰ্ভাশয়ৰ লগতে ফুলৰ অন্য অংশ যেনে পুষ্পাধাৰৰ পৰাও সৃষ্টি হয়, যেনে আপেল, কাঠাল।
প্ৰশ্ন ৮: একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী বীজৰ মাজত তিনিটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) একবীজপত্ৰী বীজত এটা বীজপত্ৰ থাকে, দ্বিবীজপত্ৰীত দুটা বীজপত্ৰ থাকে। (ii) একবীজপত্ৰীত সাধাৰণতে সস্যকণ (Endosperm) থাকে, কিন্তু দ্বিবীজপত্ৰীৰ বহুতো বীজত নাথাকে। (iii) একবীজপত্ৰী বীজত স্কুটেলাম থাকে, দ্বিবীজপত্ৰীত নাথাকে।