উদ্ভিদ ৰাজ্য

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী বন্ধুসকল! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনালোকক আদৰণি জনাইছোঁ। আজিৰ এই পাঠটোত আমি ASSEB পাঠ্যক্ৰমৰ শ্ৰেণী ১১ৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় উদ্ভিদ ৰাজ্য (Plant Kingdom) ৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত শৈৱাল (Algae), ব্ৰায়োফাইটা (Bryophyta), টেৰিডোফাইটা (Pteridophyta), নগ্নবীজী (Gymnosperms), আৱৃতবীজী (Angiosperms) আদিৰ লগতে উদ্ভিদৰ জীৱনচক্ৰ আৰু পাৰ্যায়িক প্ৰজনন (Alternation of Generations) ৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টো সম্পূৰ্ণৰূপে ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

শৈৱাল (Algae): শৈৱাল হৈছে ক্লৰোফিলযুক্ত, সৰল, থেলয়ড আৰু সাধাৰণতে জলজ জীৱ। ইহঁতৰ দেহ মূল, কাণ্ড, পত্ৰত বিভক্ত নহয়। শৈৱালৰ প্ৰজনন তিনিধৰণৰ — অংগজ (Vegetative), অলিংগ (Asexual) আৰু লিংগ (Sexual)। শৈৱালক প্ৰধানকৈ তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে — ক্লৰোফাইচী (Chlorophyceae) বা সেউজীয়া শৈৱাল য’ত ক্লৰোফিল a আৰু b থাকে আৰু সঞ্চিত খাদ্য ষ্টাৰ্চ; ফিঅ’ফাইচী (Phaeophyceae) বা মুগা শৈৱাল য’ত ফিউক’জেন্থিন ৰঞ্জক থাকে আৰু সঞ্চিত খাদ্য লেমিনাৰিন বা মেনিটল; আৰু ৰডোফাইচী (Rhodophyceae) বা ৰঙা শৈৱাল য’ত ফাইক’এৰিথ্ৰিন ৰঞ্জক থাকে আৰু সঞ্চিত খাদ্য ফ্লোৰিডিয়ান ষ্টাৰ্চ। উদাহৰণ — ক্লেমাইডোমোনাছ, ভলভক্স, স্পাইৰ’গাইৰা, লেমিনেৰিয়া, ফিউকাছ, পলিচাইফ’নিয়া আদি।

ব্ৰায়োফাইটা (Bryophyta): ব্ৰায়োফাইটাক উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ (Amphibians of Plant Kingdom) বুলি কোৱা হয়, কিয়নো ইহঁত মাটিত বাস কৰিলেও যৌন প্ৰজননৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন। ইহঁতৰ দেহ থেলয়ড আৰু প্ৰকৃত মূল, কাণ্ড, পত্ৰ নাথাকে। ৰাইজয়েডে মূলৰ কাম কৰে। ইহঁতৰ প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো গেমিট’ফাইট (Gametophyte) যিটো হেপ্লইড। উদাহৰণ — মাৰ্কেণ্টিয়া (Liverwort), ফিউনেৰিয়া, স্পেগনাম (Moss)। ব্ৰায়োফাইটাক দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে — Liverworts আৰু Mosses। স্পেগনামক Peat moss বুলিও কোৱা হয়।

টেৰিডোফাইটা (Pteridophyta): এইবোৰ প্ৰথম স্থলজ ভাস্কুলাৰ উদ্ভিদ। ইহঁতত প্ৰকৃত মূল, কাণ্ড, পত্ৰ আৰু জাইলেম-ফ্ল’ৱেম থাকে। প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো স্প’ৰ’ফাইট (Sporophyte) আৰু ই ডিপ্লইড। টেৰিডোফাইটাক চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰা হৈছে — ছাইলপছিডা (Psilopsida) উদাহৰণ Psilotum; লাইকপছিডা (Lycopsida) উদাহৰণ Selaginella, Lycopodium; স্ফেনপছিডা (Sphenopsida) উদাহৰণ Equisetum; আৰু টেৰপছিডা (Pteropsida) উদাহৰণ Dryopteris, Pteris, Adiantum। কিছুমান টেৰিডোফাইট হ’ল হেটেৰোস্প’ৰাছ (Heterosporous) যেনে Selaginella আৰু Salvinia।

নগ্নবীজী (Gymnosperms): এইবোৰ এনে উদ্ভিদ য’ত বীজ থাকে কিন্তু ফল নাথাকে অৰ্থাৎ বীজ নগ্ন অৱস্থাত থাকে। ইহঁতৰ ডিম্বক ডিম্বাশয়ৰ ভিতৰত আবদ্ধ নহয়। নগ্নবীজীক চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে — ছাইকেডেলছ (Cycadales) উদাহৰণ Cycas; গিংকগ’এলছ (Ginkgoales) উদাহৰণ Ginkgo biloba (Living fossil); কনিফাৰেলছ (Coniferales) উদাহৰণ Pinus, Cedrus, Cycas, Picea; আৰু নেটেলছ (Gnetales) উদাহৰণ Gnetum, Ephedra, Welwitschia। আৱৃতবীজী (Angiosperms): এইবোৰ ফুল ফলা উদ্ভিদ য’ত বীজ ফলৰ ভিতৰত আবদ্ধ থাকে। আৱৃতবীজীক দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে — একবীজপত্ৰী (Monocots) যেনে ধান, ঘাঁহ, বাঁহ, নাৰিকল য’ত এটা বীজপত্ৰ, সমান্তৰাল শিৰাবিন্যাস, আঁশযুক্ত মূল, ত্ৰিভাজীয় ফুল থাকে; আৰু দ্বিবীজপত্ৰী (Dicots) যেনে আম, শিম, সৰিয়হ য’ত দুটা বীজপত্ৰ, জালিকা শিৰাবিন্যাস, প্ৰধান মূল আৰু পঞ্চভাজীয় বা চতুৰ্ভাজীয় ফুল থাকে। জীৱনচক্ৰ: উদ্ভিদৰ জীৱনচক্ৰ তিনিধৰণৰ — হেপ্লন্টিক (Haplontic) য’ত গেমিট’ফাইট প্ৰাধান্য পায় (যেনে Volvox); ডিপ্লন্টিক (Diplontic) য’ত স্প’ৰ’ফাইট প্ৰাধান্য পায় (যেনে Fucus, Angiosperms); আৰু হেপ্লো-ডিপ্লন্টিক (Haplo-diplontic) য’ত দুয়োটা স্তৰেই প্ৰাধান্য পায় (যেনে Bryophytes, Pteridophytes)।

Summary (English)

Chapter 3, “Plant Kingdom,” classifies plants into major groups: Algae, Bryophytes, Pteridophytes, Gymnosperms, and Angiosperms. Algae are simple, thalloid, autotrophic plants divided into three classes — Chlorophyceae (green algae, e.g., Chlamydomonas, Volvox), Phaeophyceae (brown algae, e.g., Laminaria, Fucus), and Rhodophyceae (red algae, e.g., Polysiphonia). Bryophytes, called amphibians of plant kingdom, include liverworts and mosses (e.g., Marchantia, Funaria, Sphagnum). Pteridophytes are the first vascular land plants, classified into Psilopsida, Lycopsida, Sphenopsida, and Pteropsida. Gymnosperms bear naked seeds and include Cycadales, Ginkgoales, Coniferales, and Gnetales. Angiosperms are flowering plants divided into Monocots and Dicots. The chapter explains alternation of generations through three types of life cycles — haplontic (gametophyte dominant), diplontic (sporophyte dominant), and haplo-diplontic (both phases prominent). Understanding these classifications helps students appreciate plant evolution, diversity, and ecological roles.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰৰ)

প্ৰশ্ন ১: শৈৱালক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ শৈৱাল হৈছে ক্লৰোফিলযুক্ত সৰল, থেলয়ড, স্বভোজী জলজ উদ্ভিদ।

প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ (Amphibians) কাক বোলে?

উত্তৰঃ ব্ৰায়োফাইটাক উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: ক্লৰোফাইচীৰ সঞ্চিত খাদ্য কি?

উত্তৰঃ ক্লৰোফাইচীৰ সঞ্চিত খাদ্য হৈছে ষ্টাৰ্চ (Starch)।

প্ৰশ্ন ৪: ফিঅ’ফাইচীত কি ৰঞ্জক থাকে?

উত্তৰঃ ফিঅ’ফাইচীত ফিউক’জেন্থিন (Fucoxanthin) নামৰ মুগা ৰঞ্জক থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: ৰডোফাইচীৰ ৰঙা ৰঙৰ বাবে কোনটো ৰঞ্জক দায়ী?

উত্তৰঃ ৰডোফাইচীৰ ৰঙা ৰঙৰ বাবে ফাইক’এৰিথ্ৰিন (Phycoerythrin) ৰঞ্জক দায়ী।

প্ৰশ্ন ৬: জীৱন্ত জীৱাশ্ম (Living fossil) কাক বোলে?

উত্তৰঃ Ginkgo biloba ক জীৱন্ত জীৱাশ্ম বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: Peat moss নামেৰে জনাজাত উদ্ভিদটো কি?

উত্তৰঃ স্পেগনাম (Sphagnum) ক Peat moss বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ Cycas, Pinus আদি নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ৯: আগৰ-তলৰ পাত (Heterosporous) ৰ এটা উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ Selaginella আৰু Salvinia হেটেৰোস্প’ৰাছ টেৰিডোফাইটৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ১০: একবীজপত্ৰীৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ ধান, ঘাঁহ, বাঁহ, নাৰিকল আদি একবীজপত্ৰীৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২-৩ নম্বৰৰ)

প্ৰশ্ন ১: ক্লৰোফাইচী আৰু ফিঅ’ফাইচীৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ ক্লৰোফাইচী হৈছে সেউজীয়া শৈৱাল য’ত ক্লৰোফিল a আৰু b থাকে আৰু সঞ্চিত খাদ্য ষ্টাৰ্চ। অপৰদিশে ফিঅ’ফাইচী হৈছে মুগা শৈৱাল য’ত ফিউক’জেন্থিন ৰঞ্জক থাকে আৰু সঞ্চিত খাদ্য লেমিনাৰিন বা মেনিটল। ক্লৰোফাইচী মূলতঃ স্বচ্ছ পানীত পোৱা যায় কিন্তু ফিঅ’ফাইচী সাগৰীয় পৰিৱেশত পোৱা যায়। উদাহৰণ — ক্লৰোফাইচী: Volvox, Spirogyra; ফিঅ’ফাইচী: Laminaria, Fucus।

প্ৰশ্ন ২: ব্ৰায়োফাইটাক উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰঃ ব্ৰায়োফাইটাক উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ বুলি কোৱা হয় কাৰণ ইহঁত স্থলত বাস কৰে যদিও যৌন প্ৰজননৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন। পুংগ্যামেট অৰ্থাৎ এণ্টেৰোজয়ড সাঁতুৰি স্ত্ৰীগ্যামেটৰ ওচৰলৈ যাবলৈ পানীৰ প্ৰয়োজন। সেইবাবে এই উদ্ভিদসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে স্থলজ পৰিৱেশত খাপ খুৱাব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: টেৰিডোফাইটাৰ চাৰিটা শ্ৰেণী লিখা আৰু প্ৰতিটোৰ এটাকৈ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ টেৰিডোফাইটাৰ চাৰিটা শ্ৰেণী হ’ল — (১) Psilopsida — উদাহৰণ Psilotum, (২) Lycopsida — উদাহৰণ Selaginella, Lycopodium, (৩) Sphenopsida — উদাহৰণ Equisetum, (৪) Pteropsida — উদাহৰণ Dryopteris, Adiantum। ইহঁতৰ মাজত প্ৰকৃত ভাস্কুলাৰ কলা আৰু মূল-কাণ্ড-পত্ৰ থাকে।

প্ৰশ্ন ৪: নগ্নবীজী আৰু আৱৃতবীজী উদ্ভিদৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ বীজ নগ্ন অৱস্থাত থাকে আৰু ফল নাথাকে। ডিম্বক ডিম্বাশয়ৰ ভিতৰত আবদ্ধ নহয়। উদাহৰণ — Cycas, Pinus। আৱৃতবীজী উদ্ভিদৰ বীজ ফলৰ ভিতৰত আবদ্ধ থাকে আৰু ফুল ফুলে। ডিম্বক ডিম্বাশয়ৰ ভিতৰত আবদ্ধ থাকে। উদাহৰণ — আম, ধান, সৰিয়হ আদি।

প্ৰশ্ন ৫: Haplontic আৰু Diplontic জীৱনচক্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ Haplontic জীৱনচক্ৰত প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো হেপ্লইড গেমিট’ফাইট আৰু একমাত্ৰ ডিপ্লইড স্তৰটো হ’ল জাইগট, যিটো মেইঅ’ছিছেৰে বিভক্ত হয়। উদাহৰণ — Volvox, Spirogyra। Diplontic জীৱনচক্ৰত প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো ডিপ্লইড স্প’ৰ’ফাইট আৰু গেমিট’ফাইট স্তৰ অতি ক্ষুদ্ৰ। উদাহৰণ — Fucus আৰু সকলো আৱৃতবীজী উদ্ভিদ।

প্ৰশ্ন ৬: একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ পাৰ্থক্য চাৰিটা পইণ্টত লিখা।

উত্তৰঃ একবীজপত্ৰীত (১) এটা বীজপত্ৰ থাকে, (২) সমান্তৰাল শিৰাবিন্যাস থাকে, (৩) আঁশযুক্ত মূল থাকে আৰু (৪) ত্ৰিভাজীয় ফুল থাকে। দ্বিবীজপত্ৰীত (১) দুটা বীজপত্ৰ থাকে, (২) জালিকা শিৰাবিন্যাস থাকে, (৩) প্ৰধান মূল থাকে আৰু (৪) চতুৰ্ভাজীয় বা পঞ্চভাজীয় ফুল থাকে।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰৰ)

প্ৰশ্ন ১: শৈৱালৰ তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণীৰ বৈশিষ্ট্য বিশদভাৱে লিখা।

উত্তৰঃ শৈৱালক ৰঞ্জক, সঞ্চিত খাদ্য আৰু কোষ প্ৰাচীৰৰ গাঁথনিৰ ভিত্তিত তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে।

(১) ক্লৰোফাইচী (Chlorophyceae) বা সেউজীয়া শৈৱাল: ইহঁতত ক্লৰোফিল a আৰু b প্ৰধান ৰঞ্জক হিচাপে থাকে। সঞ্চিত খাদ্য হ’ল ষ্টাৰ্চ। কোষ প্ৰাচীৰ চেলুলোজ আৰু পেক্টোজেৰে গঠিত। সেউজীয়া ৰঙৰ। উদাহৰণ — Chlamydomonas, Volvox, Spirogyra, Ulothrix, Chlorella।

(২) ফিঅ’ফাইচী (Phaeophyceae) বা মুগা শৈৱাল: ইহঁতত ক্লৰোফিল a আৰু c, ফিউক’জেন্থিন আৰু কেৰোটিন ৰঞ্জক থাকে। সঞ্চিত খাদ্য লেমিনাৰিন আৰু মেনিটল। কোষ প্ৰাচীৰ চেলুলোজ আৰু আলগিনৰে গঠিত। সাধাৰণতে সাগৰীয় পৰিৱেশত পোৱা যায়। উদাহৰণ — Laminaria, Fucus, Sargassum, Ectocarpus।

(৩) ৰডোফাইচী (Rhodophyceae) বা ৰঙা শৈৱাল: ইহঁতত ক্লৰোফিল a আৰু d, ফাইক’এৰিথ্ৰিন আৰু ফাইক’চায়ানিন ৰঞ্জক থাকে। সঞ্চিত খাদ্য ফ্লোৰিডিয়ান ষ্টাৰ্চ। কোষ প্ৰাচীৰ চেলুলোজ, পেকটিন আৰু পলিচালফেট এষ্টাৰেৰে গঠিত। গভীৰ সাগৰীয় পানীত পোৱা যায়। উদাহৰণ — Polysiphonia, Porphyra, Gracilaria, Gelidium। শৈৱালৰ পৰা আমি আগাৰ আগাৰ-আগাৰ, কেৰাজিনান, আয়’ডিন আদি বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ পণ্য পাওঁ। শৈৱালে অক্সিজেন উৎপাদন কৰি বায়ুমণ্ডল শুদ্ধ ৰাখে আৰু খাদ্য শৃংখলৰ ভিত্তি গঠন কৰে।

প্ৰশ্ন ২: নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ চাৰিটা শ্ৰেণীৰ বৈশিষ্ট্য আৰু উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ নগ্নবীজী উদ্ভিদক চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে —

(১) ছাইকেডেলছ (Cycadales): এই শ্ৰেণীৰ উদ্ভিদসমূহ পাম গছৰ দৰে আৰু পত্ৰসমূহ পিনেট। স্ত্ৰীশংকু আৰু পুংশংকু পৃথক উদ্ভিদত উৎপন্ন হয়। উদাহৰণ — Cycas (চাইকাছ), Zamia।

(২) গিংকগ’এলছ (Ginkgoales): এই শ্ৰেণীৰ একমাত্ৰ জীৱিত প্ৰজাতি হ’ল Ginkgo biloba, যিক জীৱন্ত জীৱাশ্ম বুলি কোৱা হয়। ই এজোপা ডাঙৰ গছ আৰু পত্ৰসমূহ চামৰৰ দৰে।

(৩) কনিফাৰেলছ (Coniferales): এই শ্ৰেণীৰ গছসমূহ বহুবৰ্ষজীৱী, চিৰসেউজ আৰু বিন্ধাৰ দৰে পত্ৰযুক্ত। শংকুসমূহ বিশিষ্ট। উদাহৰণ — Pinus (পাইন), Cedrus (দেৱদাৰু), Picea, Abies।

(৪) নেটেলছ (Gnetales): এই শ্ৰেণীৰ উদ্ভিদসমূহত আৱৃতবীজী আৰু নগ্নবীজী উভয়ৰে বৈশিষ্ট্য থাকে। জাইলেমত ভেছেল থাকে। উদাহৰণ — Gnetum, Ephedra, Welwitschia। নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ আৰ্থিক গুৰুত্ব বহুতো — ইহঁত কাঠ, কাগজ, ৰেচিন, তাৰপিন তেল আদিৰ উৎস।

প্ৰশ্ন ৩: উদ্ভিদৰ জীৱনচক্ৰৰ তিনিটা প্ৰকাৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ উদ্ভিদৰ জীৱনচক্ৰত হেপ্লইড আৰু ডিপ্লইড স্তৰৰ মাজত পাৰ্যায়িক প্ৰজনন (Alternation of Generations) ঘটে। এই অনুসৰি জীৱনচক্ৰ তিনিধৰণৰ —

(১) হেপ্লন্টিক জীৱনচক্ৰ (Haplontic): ইয়াত প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো হেপ্লইড গেমিট’ফাইট। এই উদ্ভিদে গেমেট উৎপাদন কৰে আৰু গেমেটৰ মিলনত ডিপ্লইড জাইগট সৃষ্টি হয়। জাইগটেই একমাত্ৰ ডিপ্লইড স্তৰ আৰু ই মেইঅ’ছিছেৰে বিভক্ত হৈ পুনৰ হেপ্লইড কোষ সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণ — Volvox, Spirogyra, Chlamydomonas।

(২) ডিপ্লন্টিক জীৱনচক্ৰ (Diplontic): ইয়াত প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো ডিপ্লইড স্প’ৰ’ফাইট আৰু গেমিট’ফাইট স্তৰ অতি ক্ষুদ্ৰ। মেইঅ’ছিছ গেমেট উৎপাদনৰ সময়ত হয়। উদাহৰণ — Fucus, সকলো নগ্নবীজী আৰু আৱৃতবীজী উদ্ভিদ।

(৩) হেপ্লো-ডিপ্লন্টিক জীৱনচক্ৰ (Haplo-diplontic): ইয়াত গেমিট’ফাইট আৰু স্প’ৰ’ফাইট দুয়োটা স্তৰেই প্ৰাধান্য পায় আৰু পাৰ্যায়িকভাৱে আবৰ্তিত হয়। ব্ৰায়োফাইটাত গেমিট’ফাইট প্ৰধান কিন্তু স্প’ৰ’ফাইট গেমিট’ফাইটৰ ওপৰত পৰাশ্ৰিত। টেৰিডোফাইটাত স্প’ৰ’ফাইট প্ৰধান যদিও গেমিট’ফাইট (প্ৰথেলাছ) মুক্ত আৰু স্বাধীন। উদাহৰণ — Funaria, Selaginella, Dryopteris।

প্ৰশ্ন ৪: ব্ৰায়োফাইটাৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য আৰু আৰ্থিক গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰঃ ব্ৰায়োফাইটাৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (ক) ইহঁত স্থলজ উদ্ভিদ যদিও যৌন প্ৰজননৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন। (খ) দেহ থেলয়ড আৰু প্ৰকৃত মূল-কাণ্ড-পত্ৰ নাথাকে। (গ) ৰাইজয়েডে মূলৰ কাম কৰে। (ঘ) ভাস্কুলাৰ কলা অৰ্থাৎ জাইলেম-ফ্ল’ৱেম নাথাকে। (ঙ) প্ৰধান উদ্ভিদ দেহটো হেপ্লইড গেমিট’ফাইট। (চ) স্প’ৰ’ফাইট গেমিট’ফাইটৰ ওপৰত পৰাশ্ৰিত। (ছ) যৌন অংগ এণ্থেৰিডিয়াম (পুং) আৰু আৰ্কিগনিয়াম (স্ত্ৰী)।

আৰ্থিক গুৰুত্ব: (১) স্পেগনাম বা Peat moss জল ধাৰণ ক্ষমতাৰ বাবে বাগিচাৰ মাটিৰ উৎকৰ্ষতা বৃদ্ধি কৰে। (২) মৃত স্পেগনামৰ পৰা পিট কয়লা পোৱা যায় যিটো জ্বালানি হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। (৩) মাৰ্কেণ্টিয়াক যকৃতৰ ৰোগৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। (৪) ব্ৰায়োফাইটে মাটিৰ ক্ষয় ৰোধ কৰে। (৫) ইহঁতে শিল ভাঙি প্ৰথমিক স্তৰৰ উদ্ভিদ ৰূপে কাম কৰি মাটি গঠনত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: আৱৃতবীজী উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্য আৰু একবীজপত্ৰী-দ্বিবীজপত্ৰীৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ আৱৃতবীজী উদ্ভিদ হৈছে ফুল ফলা উদ্ভিদ য’ত বীজ ফলৰ ভিতৰত আবদ্ধ থাকে। বৈশিষ্ট্যসমূহ — (ক) প্ৰকৃত মূল, কাণ্ড, পত্ৰ, ফুল, ফল আৰু বীজ থাকে। (খ) ডিম্বক ডিম্বাশয়ৰ ভিতৰত আবদ্ধ। (গ) দ্বি-নিষেক (Double Fertilization) ঘটে যিটো একমাত্ৰ আৱৃতবীজীৰ বৈশিষ্ট্য। (ঘ) গেমিট’ফাইট অতি ক্ষুদ্ৰ আৰু স্প’ৰ’ফাইটৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (ঙ) এণ্ড’স্পাৰ্ম ত্ৰি-নিউক্লীয় (Triploid)।

একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰীৰ পাৰ্থক্য:

বৈশিষ্ট্য	একবীজপত্ৰী (Monocots)	দ্বিবীজপত্ৰী (Dicots)
বীজপত্ৰৰ সংখ্যা	এটা	দুটা
মূল প্ৰণালী	আঁশযুক্ত মূল	প্ৰধান মূল
শিৰাবিন্যাস	সমান্তৰাল	জালিকা
ফুলৰ গঠন	ত্ৰিভাজীয়	চতুৰ্ভাজীয় বা পঞ্চভাজীয়
ভাস্কুলাৰ বাণ্ডল	বিক্ষিপ্ত	চক্ৰাকাৰে সজ্জিত
উদাহৰণ	ধান, ঘাঁহ, নাৰিকল	আম, সৰিয়হ, শিম

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ উভচৰ কাক বোলে?
(ক) শৈৱাল (খ) ব্ৰায়োফাইটা (গ) টেৰিডোফাইটা (ঘ) নগ্নবীজী

উত্তৰঃ (খ) ব্ৰায়োফাইটা

প্ৰশ্ন ২: ক্লৰোফাইচীৰ সঞ্চিত খাদ্য কি?
(ক) লেমিনাৰিন (খ) ফ্লোৰিডিয়ান ষ্টাৰ্চ (গ) ষ্টাৰ্চ (ঘ) মেনিটল

উত্তৰঃ (গ) ষ্টাৰ্চ

প্ৰশ্ন ৩: জীৱন্ত জীৱাশ্ম কোনটো?
(ক) Cycas (খ) Pinus (গ) Ginkgo biloba (ঘ) Gnetum

উত্তৰঃ (গ) Ginkgo biloba

প্ৰশ্ন ৪: Peat moss কোনটো?
(ক) Funaria (খ) Sphagnum (গ) Marchantia (ঘ) Riccia

উত্তৰঃ (খ) Sphagnum

প্ৰশ্ন ৫: Equisetum কোন শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত?
(ক) Psilopsida (খ) Lycopsida (গ) Sphenopsida (ঘ) Pteropsida

উত্তৰঃ (গ) Sphenopsida

প্ৰশ্ন ৬: ফাইক’এৰিথ্ৰিন ৰঞ্জক কোনত পোৱা যায়?
(ক) ক্লৰোফাইচী (খ) ফিঅ’ফাইচী (গ) ৰডোফাইচী (ঘ) ব্ৰায়োফাইটা

উত্তৰঃ (গ) ৰডোফাইচী

প্ৰশ্ন ৭: তলৰ কোনটো নগ্নবীজী?
(ক) আম (খ) ধান (গ) Cycas (ঘ) Funaria

উত্তৰঃ (গ) Cycas

প্ৰশ্ন ৮: দ্বি-নিষেক (Double fertilization) কোনত ঘটে?
(ক) শৈৱাল (খ) ব্ৰায়োফাইটা (গ) নগ্নবীজী (ঘ) আৱৃতবীজী

উত্তৰঃ (ঘ) আৱৃতবীজী

প্ৰশ্ন ৯: ডিপ্লন্টিক জীৱনচক্ৰৰ উদাহৰণ কি?
(ক) Volvox (খ) Funaria (গ) Selaginella (ঘ) Fucus

উত্তৰঃ (ঘ) Fucus

প্ৰশ্ন ১০: তলৰ কোনটো হেটেৰোস্প’ৰাছ টেৰিডোফাইট?
(ক) Pteris (খ) Selaginella (গ) Dryopteris (ঘ) Adiantum

উত্তৰঃ (খ) Selaginella

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

প্ৰশ্ন ১: ব্ৰায়োফাইটাক উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ ________ বুলি কোৱা হয়।

উত্তৰঃ উভচৰ

প্ৰশ্ন ২: ৰডোফাইচীৰ সঞ্চিত খাদ্য হ’ল ________।

উত্তৰঃ ফ্লোৰিডিয়ান ষ্টাৰ্চ

প্ৰশ্ন ৩: ________ ক জীৱন্ত জীৱাশ্ম বুলি কোৱা হয়।

উত্তৰঃ Ginkgo biloba

প্ৰশ্ন ৪: আৱৃতবীজী উদ্ভিদৰ এণ্ড’স্পাৰ্ম ________ নিউক্লীয়।

উত্তৰঃ ত্ৰি-নিউক্লীয় (Triploid)

প্ৰশ্ন ৫: Volvox ৰ জীৱনচক্ৰ ________ ধৰণৰ।

উত্তৰঃ হেপ্লন্টিক (Haplontic)

সঁচা/মিছা

প্ৰশ্ন ১: শৈৱাল হৈছে স্বভোজী জীৱ।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ২: ব্ৰায়োফাইটাত প্ৰকৃত মূল-কাণ্ড-পত্ৰ থাকে।

উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৩: Cycas এটা নগ্নবীজী উদ্ভিদ।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৪: দ্বি-নিষেক ব্ৰায়োফাইটাত ঘটে।

উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৫: একবীজপত্ৰী উদ্ভিদৰ পাতৰ শিৰাবিন্যাস সমান্তৰাল।

উত্তৰঃ সঁচা

শব্দাৰ্থ

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Algae	শৈৱাল
Bryophyta	ব্ৰায়োফাইটা
Pteridophyta	টেৰিডোফাইটা
Gymnosperms	নগ্নবীজী
Angiosperms	আৱৃতবীজী
Chlorophyceae	সেউজীয়া শৈৱাল
Phaeophyceae	মুগা শৈৱাল
Rhodophyceae	ৰঙা শৈৱাল
Thallus	থেলাছ
Rhizoid	ৰাইজয়েড
Gametophyte	গেমিট’ফাইট
Sporophyte	স্প’ৰ’ফাইট
Antheridium	এণ্থেৰিডিয়াম
Archegonium	আৰ্কিগনিয়াম
Liverwort	মাৰ্কেণ্টিয়া
Moss	শ্যাওলা
Living Fossil	জীৱন্ত জীৱাশ্ম
Monocot	একবীজপত্ৰী
Dicot	দ্বিবীজপত্ৰী
Double Fertilization	দ্বি-নিষেক
Endosperm	এণ্ড’স্পাৰ্ম
Heterosporous	হেটেৰোস্প’ৰাছ
Alternation of Generations	পাৰ্যায়িক প্ৰজনন
Haplontic	হেপ্লন্টিক
Diplontic	ডিপ্লন্টিক
Vascular Tissue	ভাস্কুলাৰ কলা
Cone	শংকু
Naked Seed	নগ্ন বীজ
Fucoxanthin	ফিউক’জেন্থিন
Phycoerythrin	ফাইক’এৰিথ্ৰিন

আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৰ পৰা আপোনালোকে উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী, বৈশিষ্ট্য আৰু জীৱনচক্ৰৰ বিষয়ে ভালদৰে শিকিব পাৰিলে। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট চাই থাকিব। ধন্যবাদ!