ৰাসায়নিক সমন্বয় আৰু একীকৰণ (Chemical Coordination and Integration)
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থীসকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠটোত আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ দ্বাবিংশ অধ্যায় “ৰাসায়নিক সমন্বয় আৰু একীকৰণ”ৰ সবিশেষ অধ্যয়ন কৰিম। অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি, হৰমন আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য, হৰমনৰ ক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন হৰমনঘটিত ৰোগ — এই সকলোবোৰ বিষয় অসমীয়া মাধ্যমত সহজ ভাষাত পোৱা যাব। পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ এই অধ্যায়টো ভালদৰে আয়ত্ত কৰিবলৈ আমাৰ লগত থাকক।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
প্ৰাণীদেহত স্নায়ুতন্ত্ৰৰ উপৰিও ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ জৰিয়তে শাৰীৰিক ক্ৰিয়াসমূহৰ সমন্বয় ৰক্ষা হয়, যাক ৰাসায়নিক সমন্বয় বুলি কোৱা হয়। এই কাৰ্য সম্পাদন কৰে অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি (endocrine glands)-সমূহে। অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিবোৰৰ নলী নাথাকে আৰু ইহঁতে নিঃসৰণ কৰা ৰাসায়নিক বাৰ্তাবাহকক হৰমন (hormone) বোলা হয়। হৰমনসমূহ ৰক্তৰ যোগেদি লক্ষ্য কোষলৈ পৰিবাহিত হয় আৰু সুনিৰ্দিষ্ট গ্ৰাহক (receptor)ৰ লগত যুগ্ম হৈ ক্ৰিয়া কৰে। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ তুলনাত হৰমনিক নিয়ন্ত্ৰণ লেহেমীয়া কিন্তু দীৰ্ঘস্থায়ী।
মানৱ দেহৰ প্ৰধান অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিসমূহ হ’ল — হাইপ’থেলামাছ, পিটুইটাৰী, পিনিয়েল, থাইৰয়েড, পেৰাথাইৰয়েড, থাইমাছ, এড্ৰিনেল, অগ্ন্যাশয় আৰু জননগ্ৰন্থি। হাইপ’থেলামাছে নিৰ্গমন (releasing) আৰু নিৰোধক (inhibiting) হৰমন সৃষ্টি কৰি পিটুইটাৰীক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। পিটুইটাৰীৰ অগ্ৰভাগে GH (বৃদ্ধি হৰমন), প্ৰলেক্টিন, TSH, ACTH, FSH আৰু LH নিঃসৰণ কৰে; পশ্চাৎভাগে অক্সিটোচিন আৰু ভেছোপ্ৰেছিন (ADH) সংৰক্ষণ কৰি ক্ষৰণ কৰে; মধ্যভাগে MSH ক্ষৰণ কৰে। পিনিয়েল গ্ৰন্থিয়ে মেলাটনিন ক্ষৰণ কৰি জৈৱিক ছন্দ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে T3, T4 আৰু কেলচিটনিন ক্ষৰণ কৰে; পেৰাথাইৰয়েডে PTH নিঃসৰণ কৰি ৰক্তত কেলচিয়ামৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। থাইমাছে থাইমোছিন ক্ষৰণ কৰি T-লিম্ফ’চাইট পৰিপক্ক কৰে। এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিৰ কৰ্টেক্সে কৰ্টিকইড (গ্লুক’কৰ্টিকইড আৰু মিনাৰেলকৰ্টিকইড) আৰু মেডুলাই এড্ৰিনেলিন ও ন’ৰএড্ৰিনেলিন ক্ষৰণ কৰে। অগ্ন্যাশয়ৰ লেংগাৰহেনছৰ দ্বীপৰ বিটা কোষে ইনচুলিন আৰু আলফা কোষে গ্লুকাগন ক্ষৰণ কৰে। জননগ্ৰন্থিৰ ভিতৰত শুক্ৰাশয়ে টেষ্টোষ্টেৰন আৰু ডিম্বাশয়ে ইষ্ট্ৰোজেন ও প্ৰজেষ্টেৰন ক্ষৰণ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও হৃদ্পিণ্ডে ANF, বৃক্কই এৰিথ্ৰোপয়েটিন আৰু পাচন নলিকাই গেষ্ট্ৰিন, চিক্ৰেটিন আদি হৰমন ক্ষৰণ কৰে।
হৰমনৰ ক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি দুপ্ৰকাৰৰ — ষ্টেৰয়ড হৰমনৰ গ্ৰাহক কোষৰ ভিতৰত (অন্তঃকোষীয়) থাকে, আৰু পেপ্টাইড হৰমনৰ গ্ৰাহক কোষৰ পৰ্দাত (পৰ্দা গ্ৰাহক) থাকে। পেপ্টাইড হৰমনে দ্বিতীয় বাৰ্তাবাহক যেনে cAMP-ৰ জৰিয়তে কাৰ্য কৰে। হৰমনৰ অসামঞ্জস্যৰ ফলত বিভিন্ন ৰোগ হয় — GH-ৰ অভাৱত খৰ্বাকাৰ (dwarfism), অধিকতাত গিগেণ্টিজম আৰু প্ৰাপ্তবয়সত একৰ’মেগালি; থাইৰক্সিনৰ অভাৱত গলগণ্ড (goitre); ইনচুলিনৰ অভাৱত ডায়েবেটিছ মেলিটাছ। এই অধ্যায়টোৱে শাৰীৰিক সমন্বয়ৰ ৰাসায়নিক ভিত্তিৰ এক সম্পূৰ্ণ ছবি দিয়ে।
Summary (English)
Chemical coordination in animals is achieved by the endocrine system through chemical messengers called hormones. Endocrine glands are ductless and pour their secretions directly into the blood. Compared to nervous coordination, hormonal coordination is slower but longer-lasting. The major endocrine glands include the hypothalamus, pituitary, pineal, thyroid, parathyroid, thymus, adrenal, pancreas and gonads. The hypothalamus secretes releasing and inhibiting hormones controlling the pituitary. The anterior pituitary releases GH, prolactin, TSH, ACTH, FSH and LH; the posterior pituitary stores and releases oxytocin and vasopressin (ADH); the intermediate lobe secretes MSH. The thyroid produces T3, T4 and calcitonin; parathyroid secretes PTH; thymus produces thymosins; adrenal cortex secretes corticoids and the medulla secretes adrenaline and noradrenaline. The pancreatic Islets of Langerhans secrete insulin and glucagon. Testes secrete testosterone; ovaries secrete oestrogen and progesterone. The heart releases ANF, kidney releases erythropoietin and the GI tract releases gastrin and secretin. Steroid hormones bind intracellular receptors while peptide hormones bind membrane receptors. Hormonal disorders include dwarfism, gigantism, acromegaly, goitre and diabetes.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Question & Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। হৰমন কাক বোলে?
উত্তৰঃ অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা ৰাসায়নিক বাৰ্তাবাহক, যিয়ে অতি কম পৰিমাণতে দূৰৱৰ্তী লক্ষ্য কোষৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাকেই হৰমন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২। “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” বোলা হয়, কিয়নো ই অন্য বহু অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। ইনচুলিন কোনে ক্ষৰণ কৰে?
উত্তৰঃ অগ্ন্যাশয়ৰ লেংগাৰহেনছৰ দ্বীপৰ বিটা (β) কোষে ইনচুলিন ক্ষৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ADH-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Anti-Diuretic Hormone (এণ্টি-ডাইউৰেটিক হৰমন) বা ভেছোপ্ৰেছিন।
প্ৰশ্ন ৫। মেলাটনিন হৰমন কোনে ক্ষৰণ কৰে?
উত্তৰঃ পিনিয়েল গ্ৰন্থিয়ে মেলাটনিন হৰমন ক্ষৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিৰ অৱস্থান ক’ত?
উত্তৰঃ এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি দুটা বৃক্কৰ ওপৰত টুপীৰ দৰে অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ৭। “ফাইট অৰ ফ্লাইট” হৰমন কাক বোলা হয়?
উত্তৰঃ এড্ৰিনেলিন (এপিনেফ্ৰিন)ক “ফাইট অৰ ফ্লাইট” হৰমন বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। থাইৰক্সিনৰ ৰাসায়নিক উপাদানত কোনটো খনিজ থাকে?
উত্তৰঃ আয়’ডিন (Iodine)।
প্ৰশ্ন ৯। ANF-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Atrial Natriuretic Factor (এট্ৰিয়েল নেট্ৰিয়ুৰেটিক ফেক্টৰ)।
প্ৰশ্ন ১০। থাইমাছ গ্ৰন্থিয়ে কোনটো হৰমন ক্ষৰণ কৰে?
উত্তৰঃ থাইমোছিন (Thymosin) হৰমন।
প্ৰশ্ন ১১। পেৰাথাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে কোনটো হৰমন ক্ষৰণ কৰে?
উত্তৰঃ পেৰাথৰ্মন (PTH — Parathormone) হৰমন।
প্ৰশ্ন ১২। এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা প্ৰধান হৰমন কি?
উত্তৰঃ কৰ্টিচল (গ্লুক’কৰ্টিকইড) আৰু এল্ড’ষ্টেৰন (মিনাৰেলকৰ্টিকইড)।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১১। অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি আৰু বহিঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
(i) অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ নলী নাথাকে; বহিঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ নলী থাকে।
(ii) অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ ক্ষৰণ পোনপটীয়াকৈ ৰক্তত মিহলি হয়; বহিঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ ক্ষৰণ নলীৰ যোগেদি নিৰ্দিষ্ট স্থানলৈ যায়।
(iii) উদাহৰণ — থাইৰয়েড, পিটুইটাৰী (অন্তঃক্ষৰা); ঘৰ্মগ্ৰন্থি, লালাগ্ৰন্থি (বহিঃক্ষৰা)।
প্ৰশ্ন ১২। পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা হৰমনসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ অগ্ৰভাগ (Adenohypophysis)-ৰ পৰা নিম্নলিখিত হৰমনসমূহ ক্ষৰণ হয় —
(i) Growth Hormone (GH) — বৃদ্ধি হৰমন
(ii) Prolactin (PRL) — দুগ্ধ ক্ষৰণ
(iii) Thyroid Stimulating Hormone (TSH)
(iv) Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
(v) Follicle Stimulating Hormone (FSH)
(vi) Luteinizing Hormone (LH)
প্ৰশ্ন ১৩। অক্সিটোচিন আৰু ভেছোপ্ৰেছিনৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ
অক্সিটোচিন: প্ৰসৱৰ সময়ত জৰায়ুৰ মাংসপেশীৰ সংকোচন ঘটায় আৰু স্তনগ্ৰন্থিৰ পৰা দুগ্ধ নিৰ্গমন কৰায়।
ভেছোপ্ৰেছিন (ADH): বৃক্কৰ দূৰৱৰ্তী নলিকা আৰু সংগ্ৰাহক নলিকাত পানী পুনঃশোষণ বৃদ্ধি কৰে আৰু মূত্ৰ ঘনীভূত কৰে; ৰক্তচাপো বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪। ডায়েবেটিছ মেলিটাছ ৰোগ কিয় হয়?
উত্তৰঃ অগ্ন্যাশয়ৰ বিটা কোষে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে ইনচুলিন উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰিলে বা ইনচুলিনৰ প্ৰতি কোষৰ সংবেদনশীলতা হ্ৰাস পালে ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়; ফলত ডায়েবেটিছ মেলিটাছ ৰোগ হয়। ইয়াৰ লক্ষণ — পলিউৰিয়া (অধিক মূত্ৰত্যাগ), পলিডিপছিয়া (অধিক পিয়াহ) আৰু পলিফেজিয়া (অধিক ক্ষুধা)।
প্ৰশ্ন ১৫। থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে ক্ষৰণ কৰা হৰমনসমূহৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে T3 (ট্ৰাই-আয়’ড’থাইৰ’নিন), T4 (থাইৰক্সিন) আৰু কেলচিটনিন ক্ষৰণ কৰে। T3 আৰু T4-এ মৌলিক বিপাকৰ হাৰ (BMR) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাপ উৎপাদন বঢ়ায়, বৃদ্ধি ও বিকাশত সহায় কৰে। কেলচিটনিনে ৰক্তত কেলচিয়ামৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬। এড্ৰিনেলিন আৰু ন’ৰএড্ৰিনেলিনৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ এই দুয়োটা হৰমন এড্ৰিনেল মেডুলাৰ পৰা ক্ষৰণ হয় আৰু “ফাইট অৰ ফ্লাইট” প্ৰতিক্ৰিয়াত অংশ লয়। ইহঁতে হৃদ্স্পন্দনৰ গতি, ৰক্তচাপ, শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ গতি বৃদ্ধি কৰে; ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বঢ়ায় (গ্লাইক’জেন বিভাজন কৰি); পেশীত ৰক্ত প্ৰৱাহ বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ১৭। স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
(i) স্নায়ুতন্ত্ৰৰ বাৰ্তা স্নায়ু-আৱেগৰ ৰূপত প্ৰেৰিত হয়; অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ বাৰ্তা ৰাসায়নিক হৰমন ৰূপত প্ৰেৰিত হয়।
(ii) স্নায়ুতন্ত্ৰৰ ক্ৰিয়া দ্ৰুত কিন্তু ক্ষণস্থায়ী; অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ ক্ৰিয়া লেহেমীয়া কিন্তু দীৰ্ঘস্থায়ী।
(iii) স্নায়ুতন্ত্ৰে নিৰ্দিষ্ট অংগলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে; অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ হৰমন ৰক্তৰ যোগেদি গোটেই দেহলৈ যায় কিন্তু কেৱল লক্ষ্য কোষেহে সঁহাৰি দিয়ে।
(iv) স্নায়ুতন্ত্ৰৰ বাহক — নিউৰন; অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ বাহক — ৰক্ত।
প্ৰশ্ন ১৮। হাইপ’থেলামাছৰ অন্তঃক্ষৰা ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হাইপ’থেলামাছ মস্তিষ্কৰ এক অংশ যিয়ে স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে। ই দুপ্ৰকাৰৰ হৰমন ক্ষৰণ কৰে — নিৰ্গমন হৰমন (যেনে GnRH, TRH, CRH) যিবোৰে পিটুইটাৰীৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা সংশ্লিষ্ট হৰমন ক্ষৰণ কৰিবলৈ উদ্দীপ্ত কৰে আৰু নিৰোধক হৰমন (যেনে ছ’মেট’ষ্টেটিন) যিবোৰে ক্ষৰণ ৰোধ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও হাইপ’থেলামাছত অক্সিটোচিন আৰু ভেছোপ্ৰেছিন উৎপন্ন হয় যিবোৰ পিটুইটাৰীৰ পশ্চাৎভাগত সংৰক্ষিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৯। ষ্টেৰয়ড আৰু পেপ্টাইড হৰমনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
(i) ষ্টেৰয়ড হৰমন কলেষ্টেৰল-জাত, লিপিড-দ্ৰাব্য; পেপ্টাইড হৰমন এমিনো এচিড-জাত, পানী-দ্ৰাব্য।
(ii) ষ্টেৰয়ড হৰমন কোষৰ পৰ্দা ভেদি প্ৰৱেশ কৰে; পেপ্টাইড হৰমন কোষৰ পৰ্দাত আবদ্ধ হয়।
(iii) ষ্টেৰয়ড হৰমনৰ গ্ৰাহক অন্তঃকোষীয় (chytoplasm/nucleus); পেপ্টাইড হৰমনৰ গ্ৰাহক পৰ্দাৰ ওপৰত।
(iv) উদাহৰণ — কৰ্টিচল, ইষ্ট্ৰোজেন (ষ্টেৰয়ড); ইনচুলিন, GH, এড্ৰিনেলিন (পেপ্টাইড/এমাইন)।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১৭। মানৱ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিষদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি (Hypophysis) মস্তিষ্কৰ তলত স্ফেনয়ড অস্থিৰ চেলা টাৰ্চিকা নামৰ গাঁতত অৱস্থিত এক ক্ষুদ্ৰ গ্ৰন্থি। ই হাইপ’থেলামাছৰ সৈতে ইনফাণ্ডিবুলামৰ যোগেদি সংলগ্ন। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ আছে —
(i) অগ্ৰভাগ (Adenohypophysis): ই ছয়টা প্ৰধান হৰমন ক্ষৰণ কৰে — GH (অস্থি ও পেশীৰ বৃদ্ধি), Prolactin (দুগ্ধ ক্ষৰণ আৰু স্তনৰ বিকাশ), TSH (থাইৰয়েডৰ উদ্দীপনা), ACTH (এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ উদ্দীপনা), FSH (ফলিকল বিকাশ ও শুক্ৰাণু উৎপাদন), LH (ডিম্বস্ফোটন আৰু টেষ্টোষ্টেৰন ক্ষৰণ)।
(ii) মধ্যভাগ (Pars Intermedia): ই MSH (Melanocyte Stimulating Hormone) ক্ষৰণ কৰে যিয়ে মেলানিন ৰঞ্জক উৎপাদন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(iii) পশ্চাৎভাগ (Neurohypophysis): ই হৰমন উৎপন্ন নকৰে কিন্তু হাইপ’থেলামাছত উৎপন্ন অক্সিটোচিন আৰু ভেছোপ্ৰেছিন (ADH) সংৰক্ষণ কৰি ৰক্তলৈ মুকলি কৰি দিয়ে। এই কাৰণে পিটুইটাৰীক “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৮। অগ্ন্যাশয়ৰ অন্তঃক্ষৰা ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা। ইনচুলিন আৰু গ্লুকাগনৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ অগ্ন্যাশয় এক মিশ্ৰিত গ্ৰন্থি — ই বহিঃক্ষৰা আৰু অন্তঃক্ষৰা দুয়োপ্ৰকাৰৰ। ইয়াৰ অন্তঃক্ষৰা অংশটো লেংগাৰহেনছৰ দ্বীপ (Islets of Langerhans) বুলি জনাজাত। এই দ্বীপত প্ৰধানকৈ দুটা প্ৰকাৰৰ কোষ আছে —
আলফা (α) কোষ: ই গ্লুকাগন হৰমন ক্ষৰণ কৰে। গ্লুকাগনে যকৃতত গ্লাইক’জেনক গ্লুক’জলৈ ভাঙি ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বঢ়ায় (গ্লাইক’জেনোলাইছিছ); গ্লুক’নিঅ’জেনেছিছো ঘটায়। ইয়াক হাইপাৰগ্লাইচেমিক হৰমন বোলা হয়।
বিটা (β) কোষ: ই ইনচুলিন হৰমন ক্ষৰণ কৰে। ইনচুলিনে কোষলৈ গ্লুক’জ প্ৰৱেশ বৃদ্ধি কৰে, যকৃতত গ্লুক’জক গ্লাইক’জেনলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰে (গ্লাইক’জেনেছিছ) আৰু ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে। ইয়াক হাইপ’গ্লাইচেমিক হৰমন বোলা হয়। ইনচুলিন আৰু গ্লুকাগনে যৌথভাৱে গ্লুক’জ হোমিঅ’ষ্টেছিছ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৯। হৰমনৰ ক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি (Mechanism of hormone action) বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হৰমনে লক্ষ্য কোষৰ গ্ৰাহক (receptor)ৰ লগত যুগ্ম হৈ কাৰ্য কৰে। গ্ৰাহকৰ অৱস্থানৰ ভিত্তিত হৰমনৰ ক্ৰিয়া দুপ্ৰকাৰ —
(i) ষ্টেৰয়ড হৰমনৰ ক্ৰিয়া (অন্তঃকোষীয় গ্ৰাহক): ষ্টেৰয়ড হৰমন (যেনে কৰ্টিচল, ইষ্ট্ৰোজেন, টেষ্টোষ্টেৰন) লিপিড-দ্ৰাব্য বাবে কোষৰ পৰ্দা ভেদি ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে। ই কোষৰ ভিতৰৰ গ্ৰাহকৰ লগত যুগ্ম হয় আৰু হৰমন-গ্ৰাহক যৌগটো নিউক্লিয়াছত প্ৰৱেশ কৰি DNA-ৰ লগত আবদ্ধ হয়। ফলত নিৰ্দিষ্ট জিনৰ ট্ৰান্সক্ৰিপশ্যন আৰম্ভ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট প্ৰ’টিন উৎপন্ন হয়।
(ii) পেপ্টাইড হৰমনৰ ক্ৰিয়া (পৰ্দা গ্ৰাহক): পেপ্টাইড আৰু এমাইন হৰমন (যেনে ইনচুলিন, গ্লুকাগন, এড্ৰিনেলিন) পানী-দ্ৰাব্য, সেয়ে ই কোষৰ পৰ্দাৰ ভিতৰত যাব নোৱাৰে। ই কোষৰ পৰ্দাত থকা গ্ৰাহকৰ লগত যুগ্ম হয় আৰু এডেনাইল চাইক্লেছ এনজাইম সক্ৰিয় কৰে। ফলত cAMP (চাইক্লিক AMP) নামৰ দ্বিতীয় বাৰ্তাবাহক উৎপন্ন হয়। cAMP-এ প্ৰ’টিন কাইনেছ এনজাইম সক্ৰিয় কৰি কোষৰ ভিতৰত জৈৱ ৰাসায়নিক প্ৰতিক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে।
প্ৰশ্ন ২০। প্ৰধান হৰমনঘটিত ৰোগসমূহৰ ওপৰত টোকা লিখা।
উত্তৰঃ
(i) খৰ্বাকাৰ (Dwarfism): শৈশৱ অৱস্থাত GH-ৰ অভাৱত শৰীৰৰ বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ ব্যক্তি বামন হয়।
(ii) গিগেণ্টিজম (Gigantism): শৈশৱ অৱস্থাত GH অধিক ক্ষৰণ হ’লে ব্যক্তি অস্বাভাৱিকভাৱে দীঘল হয়।
(iii) একৰ’মেগালি (Acromegaly): প্ৰাপ্তবয়সত GH অধিক ক্ষৰণ হ’লে হাত, ভৰি, চোৱাল আদিৰ অস্থি অস্বাভাৱিকভাৱে ডাঙৰ হয়।
(iv) গলগণ্ড (Goitre): আয়’ডিনৰ অভাৱত থাইৰয়েড গ্ৰন্থি ফুলি যায়; থাইৰক্সিন উৎপাদন হ্ৰাস পায়।
(v) ক্ৰেটিনিজম (Cretinism): শৈশৱত থাইৰক্সিনৰ অভাৱত মানসিক ও শাৰীৰিক বিকাশ বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।
(vi) ডায়েবেটিছ মেলিটাছ: ইনচুলিনৰ অভাৱত ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।
(vii) ডায়েবেটিছ ইনচিপিডাছ: ADH-ৰ অভাৱত অধিক পৰিমাণে পাতল মূত্ৰ ত্যাগ হয়।
(viii) এডিচন’ছ ৰোগ: এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ ক্ৰিয়াহীনতাৰ ফলত হয়।
প্ৰশ্ন ২১। অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি নোহোৱা যিকেইটা অংগ-প্ৰত্যংগই হৰমন ক্ষৰণ কৰে সেয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কেইটামান অংগ যিবোৰ অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি নহয় তথাপি হৰমন ক্ষৰণ কৰে —
(i) হৃদ্পিণ্ড: এট্ৰিয়েল প্ৰাচীৰে ANF (Atrial Natriuretic Factor) ক্ষৰণ কৰে যি ৰক্তচাপ হ্ৰাস কৰে।
(ii) বৃক্ক: বৃক্কৰ জাক্সটাগ্লোমেৰুলাৰ কোষে এৰিথ্ৰোপয়েটিন ক্ষৰণ কৰি অস্থিমজ্জাত ৰক্তবৰ্ণ কণিকা উৎপাদন উদ্দীপ্ত কৰে।
(iii) পাচন নলিকা: পাকস্থলীয়ে গেষ্ট্ৰিন; ক্ষুদ্ৰান্ত্ৰই চিক্ৰেটিন (অগ্ন্যাশয় ক্ষৰণ উদ্দীপ্ত), CCK (পিত্ত আৰু এনজাইম ক্ষৰণ), GIP আদি ক্ষৰণ কৰে।
(iv) যকৃত: ই থ্ৰম্বপয়েটিন আৰু IGF (Insulin-like Growth Factor) ক্ষৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২২। জনন গ্ৰন্থিসমূহৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা হৰমনসমূহৰ কাৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনন গ্ৰন্থি দুপ্ৰকাৰ — পুৰুষৰ শুক্ৰাশয় (টেষ্টিচ) আৰু নাৰীৰ ডিম্বাশয় (অ’ভাৰি)।
(ক) শুক্ৰাশয়: লেইডিগ কোষে টেষ্টোষ্টেৰন (এন্ড্ৰোজেন) ক্ষৰণ কৰে। ই পুৰুষৰ গৌণ যৌন বৈশিষ্ট্য (দাড়ি-গোঁফ, কণ্ঠস্বৰৰ পৰিৱৰ্তন), পেশী বৃদ্ধি, শুক্ৰাণু উৎপাদন আৰু পুৰুষ আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(খ) ডিম্বাশয়: ই দুটা প্ৰধান হৰমন ক্ষৰণ কৰে —
(i) ইষ্ট্ৰোজেন — ফলিকল কোষে ক্ষৰণ কৰে। ই নাৰীৰ গৌণ যৌন বৈশিষ্ট্য (স্তনৰ বিকাশ, ঋতুচক্ৰ আৰম্ভ), জৰায়ুৰ আস্তৰণৰ বৃদ্ধি আদি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ii) প্ৰজেষ্টেৰন — কৰ্পাছ লুটিয়ামে ক্ষৰণ কৰে। ই গৰ্ভাৱস্থা ৰক্ষণ, জৰায়ুৰ আস্তৰণ স্থিৰ ৰখা আৰু স্তন গ্ৰন্থিৰ বিকাশত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ২৩। এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা হৰমনসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ আৰু কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সে কৰ্টিকইড নামৰ ষ্টেৰয়ড হৰমনসমূহ ক্ষৰণ কৰে। এই হৰমনসমূহ তিনি ভাগত বিভক্ত —
(i) গ্লুক’কৰ্টিকইড (যেনে কৰ্টিচল): গ্লুক’নিঅ’জেনেছিছ, প্ৰ’টিন বিপাক, লিপিড বিভাজন বঢ়ায়; প্ৰদাহ-নিৰোধক ক্ৰিয়া কৰে; ৰক্তচাপ বজাই ৰাখে।
(ii) মিনাৰেলকৰ্টিকইড (যেনে এল্ড’ষ্টেৰন): বৃক্কত Na⁺ পুনঃশোষণ আৰু K⁺ নিৰ্গমন বৃদ্ধি কৰি ৰক্তত খনিজ সাম্য আৰু ৰক্তচাপ ৰক্ষা কৰে।
(iii) যৌন কৰ্টিকইড (এন্ড্ৰোজেন): অল্প পৰিমাণে যৌন হৰমন ক্ষৰণ কৰে যিয়ে যৌন বিকাশত সহায়ক ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ২৪। থাইৰক্সিন (T4) আৰু ট্ৰাই-আয়’ড’থাইৰ’নিন (T3)-ৰ কাৰ্য বিষদভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ থাইৰক্সিন আৰু T3 হ’ল আয়’ডিন-যুক্ত এমাইন হৰমন। ইহঁতৰ কাৰ্যসমূহ —
(i) মৌলিক বিপাকৰ হাৰ (BMR) নিয়ন্ত্ৰণ: কোষীয় শ্বসন তীব্ৰ কৰি O₂ ব্যৱহাৰ আৰু ATP উৎপাদন বঢ়ায়।
(ii) তাপ উৎপাদন: বিপাকৰ ফলত শৰীৰৰ তাপ উৎপন্ন কৰি দেহৰ উষ্ণতা বজাই ৰাখে।
(iii) বৃদ্ধি ও বিকাশ: অস্থি, পেশী আৰু স্নায়ুতন্ত্ৰৰ স্বাভাৱিক বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
(iv) কাৰ্বহাইড্ৰেট বিপাক: অন্ত্ৰৰ পৰা গ্লুক’জ শোষণ আৰু গ্লাইক’জেন বিভাজন বঢ়ায়।
(v) RBC গঠন: অস্থিমজ্জাত ৰক্তবৰ্ণ কণিকা উৎপাদনত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ২৫। পেৰাথৰ্মন (PTH) আৰু কেলচিটনিনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
(i) PTH পেৰাথাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে ক্ষৰণ কৰে; কেলচিটনিন থাইৰয়েডৰ পেৰাফলিকুলাৰ কোষে ক্ষৰণ কৰে।
(ii) PTH-এ ৰক্তত কেলচিয়ামৰ মাত্ৰা বঢ়ায়; কেলচিটনিনে কেলচিয়ামৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে।
(iii) PTH-এ অস্থিৰ পৰা Ca²⁺ মুকলি কৰে আৰু বৃক্কত পুনঃশোষণ বঢ়ায়; কেলচিটনিনে অস্থিত Ca²⁺ জমা কৰি ৰাখে।
(iv) দুয়োটা হৰমনে ৰক্তত কেলচিয়াম হোমিঅ’ষ্টেছিছ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ২৬। থাইমোছিন হৰমনৰ ভূমিকা লিখা।
উত্তৰঃ থাইমাছ গ্ৰন্থিয়ে ক্ষৰণ কৰা থাইমোছিন হৰমনে নিম্নলিখিত কাৰ্য সম্পাদন কৰে — (i) T-লিম্ফ’চাইট কোষৰ পৰিপক্কতা ও বিভেদনত সহায় কৰে; (ii) প্ৰতিৰক্ষা প্ৰণালী (immune system) সক্ৰিয় ৰাখে; (iii) এণ্টিবডি উৎপাদনত পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰে। বয়সৰ লগে লগে থাইমাছৰ আকাৰ হ্ৰাস পায় আৰু থাইমোছিন ক্ষৰণ কমে; ফলত বয়স্ক ব্যক্তিৰ প্ৰতিৰক্ষা ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ২৭। হৰমন আৰু এনজাইমৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
(i) হৰমন বাৰ্তাবাহক, এনজাইম জৈৱ-অনুঘটক।
(ii) হৰমন অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিয়ে ক্ষৰণ কৰে; এনজাইম সাধাৰণতে কোষৰ ভিতৰত উৎপন্ন হয়।
(iii) হৰমনৰ ক্ষৰণ স্থান আৰু কাৰ্যস্থল ভিন্ন; এনজাইমে নিৰ্দিষ্ট সাবষ্ট্ৰেটত স্থানীয়ভাৱে ক্ৰিয়া কৰে।
(iv) হৰমন প্ৰতিক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত হয়; এনজাইম প্ৰতিক্ৰিয়াত পুনৰাবৃত্তিভাৱে ব্যৱহাৰ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২৮। অগ্ৰ পিটুইটাৰীৰ “ট্ৰ’পিক হৰমন” কাক বোলে?
উত্তৰঃ পিটুইটাৰীৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা যিবোৰ হৰমনে অন্য অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, সিহঁতকেই ট্ৰ’পিক হৰমন বোলা হয়। যেনে — TSH (থাইৰয়েডক উদ্দীপ্ত), ACTH (এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সক উদ্দীপ্ত), FSH আৰু LH (জনন গ্ৰন্থিক উদ্দীপ্ত)।
প্ৰশ্ন ২৯। কৰ্পাছ লুটিয়াম কি? ই কোনটো হৰমন ক্ষৰণ কৰে?
উত্তৰঃ ডিম্বস্ফোটনৰ পিছত ফলিকলৰ অৱশিষ্ট অংশ ৰূপান্তৰিত হৈ যি হালধীয়া বৰণৰ গ্ৰন্থি গঠন কৰে, তাকেই কৰ্পাছ লুটিয়াম বুলি কোৱা হয়। ই প্ৰজেষ্টেৰন আৰু কিছু ইষ্ট্ৰোজেন ক্ষৰণ কৰি গৰ্ভাৱস্থা ৰক্ষাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩০। “দ্বিতীয় বাৰ্তাবাহক” কাক বোলে? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ পেপ্টাইড হৰমনে কোষৰ পৰ্দাত আবদ্ধ হোৱাৰ পিছত কোষৰ ভিতৰত cAMP, IP₃ আদি ৰাসায়নিক পদাৰ্থ উৎপন্ন হয় যিবোৰে কোষৰ ক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। এই অন্তঃকোষীয় বাৰ্তাবাহকসমূহকে দ্বিতীয় বাৰ্তাবাহক (Second Messenger) বোলা হয়। হৰমনে নিজে কোষত প্ৰৱেশ নকৰাকৈ এনে বাৰ্তাবাহকৰ যোগেদি কাৰ্য কৰিব পৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল গুৰুত্ব।
প্ৰশ্ন ৩১। ফিড্বেক নিয়ন্ত্ৰণ (Feedback control) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ হৰমনৰ ক্ষৰণ এক স্ব-নিয়ন্ত্ৰিত পদ্ধতি — যেতিয়া কোনো হৰমনৰ ৰক্ত-মাত্ৰা বঢ়ে, তেতিয়া সেই হৰমনে নিজৰ ক্ষৰণ বন্ধ কৰিবলৈ হাইপ’থেলামাছ আৰু পিটুইটাৰীক বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে। ইয়াকেই ঋণাত্মক ফিড্বেক বোলা হয় (যেনে — থাইৰক্সিনে TRH/TSH ক্ষৰণ ৰোধ কৰে)।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQs)
প্ৰশ্ন ১। “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” কাক বোলা হয়?
(ক) থাইৰয়েড (খ) পিটুইটাৰী (গ) এড্ৰিনেল (ঘ) অগ্ন্যাশয়
উত্তৰঃ (খ) পিটুইটাৰী।
প্ৰশ্ন ২। ইনচুলিন কোনটো কোষৰ পৰা ক্ষৰণ হয়?
(ক) আলফা কোষ (খ) বিটা কোষ (গ) ডেল্টা কোষ (ঘ) ফলিকল কোষ
উত্তৰঃ (খ) বিটা কোষ।
প্ৰশ্ন ৩। থাইৰক্সিনৰ ৰাসায়নিক উপাদানত থকা খনিজ —
(ক) লোহা (খ) কেলচিয়াম (গ) আয়’ডিন (ঘ) জিংক
উত্তৰঃ (গ) আয়’ডিন।
প্ৰশ্ন ৪। “ফাইট অৰ ফ্লাইট” হৰমন —
(ক) ইনচুলিন (খ) এড্ৰিনেলিন (গ) থাইৰক্সিন (ঘ) প্ৰলেক্টিন
উত্তৰঃ (খ) এড্ৰিনেলিন।
প্ৰশ্ন ৫। মেলাটনিন ক্ষৰণ কৰা গ্ৰন্থি —
(ক) থাইমাছ (খ) পিনিয়েল (গ) থাইৰয়েড (ঘ) এড্ৰিনেল
উত্তৰঃ (খ) পিনিয়েল।
প্ৰশ্ন ৬। ANF ক্ষৰণ কৰা অংগ —
(ক) যকৃত (খ) বৃক্ক (গ) হৃদ্পিণ্ড (ঘ) ফুসফুস
উত্তৰঃ (গ) হৃদ্পিণ্ড।
প্ৰশ্ন ৭। পেৰাথাইৰয়েড হৰমনে কি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
(ক) Na⁺ মাত্ৰা (খ) Ca²⁺ মাত্ৰা (গ) K⁺ মাত্ৰা (ঘ) Mg²⁺ মাত্ৰা
উত্তৰঃ (খ) Ca²⁺ মাত্ৰা।
প্ৰশ্ন ৮। পিটুইটাৰীৰ পশ্চাৎভাগৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা হৰমন —
(ক) GH (খ) TSH (গ) অক্সিটোচিন (ঘ) ACTH
উত্তৰঃ (গ) অক্সিটোচিন।
প্ৰশ্ন ৯। থাইমাছে ক্ষৰণ কৰা হৰমন —
(ক) থাইৰক্সিন (খ) থাইমোছিন (গ) মেলাটনিন (ঘ) কেলচিটনিন
উত্তৰঃ (খ) থাইমোছিন।
প্ৰশ্ন ১০। এড্ৰিনেল মেডুলাৰ পৰা ক্ষৰণ হোৱা হৰমন —
(ক) কৰ্টিচল (খ) এল্ড’ষ্টেৰন (গ) এড্ৰিনেলিন (ঘ) ACTH
উত্তৰঃ (গ) এড্ৰিনেলিন।
প্ৰশ্ন ১১। ডায়েবেটিছ মেলিটাছৰ মূল কাৰণ —
(ক) থাইৰক্সিনৰ অভাৱ (খ) ইনচুলিনৰ অভাৱ (গ) ADH-ৰ অভাৱ (ঘ) GH-ৰ অভাৱ
উত্তৰঃ (খ) ইনচুলিনৰ অভাৱ।
প্ৰশ্ন ১২। এৰিথ্ৰোপয়েটিন ক্ষৰণ কৰা অংগ —
(ক) যকৃত (খ) বৃক্ক (গ) প্লীহা (ঘ) থাইমাছ
উত্তৰঃ (খ) বৃক্ক।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিক ______ গ্ৰন্থি বোলা হয়। (উত্তৰঃ মাষ্টাৰ)
২। ইনচুলিন ______ কোষৰ পৰা ক্ষৰণ হয়। (উত্তৰঃ বিটা)
৩। ______ হৰমনক ফাইট অৰ ফ্লাইট হৰমন বোলা হয়। (উত্তৰঃ এড্ৰিনেলিন)
৪। ______ অভাৱত গলগণ্ড ৰোগ হয়। (উত্তৰঃ আয়’ডিন)
৫। মেলাটনিন ______ গ্ৰন্থিৰ পৰা ক্ষৰণ হয়। (উত্তৰঃ পিনিয়েল)
৬। ______ হৰমনে ৰক্তত কেলচিয়াম মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। (উত্তৰঃ পেৰাথৰ্মন/PTH)
৭। অগ্ন্যাশয়ৰ অন্তঃক্ষৰা অংশটোক ______ বোলা হয়। (উত্তৰঃ লেংগাৰহেনছৰ দ্বীপ)
সঁচা/মিছা (True/False)
১। অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থিৰ নলী থাকে। (উত্তৰঃ মিছা)
২। থাইৰয়েড হৰমনৰ ৰাসায়নিক উপাদানত আয়’ডিন থাকে। (উত্তৰঃ সঁচা)
৩। গ্লুকাগনে ৰক্তত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে। (উত্তৰঃ মিছা)
৪। ADH-এ মূত্ৰ ঘনীভূত কৰে। (উত্তৰঃ সঁচা)
৫। ষ্টেৰয়ড হৰমনৰ গ্ৰাহক কোষৰ ভিতৰত থাকে। (উত্তৰঃ সঁচা)
৬। পিটুইটাৰীক “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” বোলা হয়। (উত্তৰঃ সঁচা)
৭। এড্ৰিনেলিনে হৃদ্স্পন্দন হ্ৰাস কৰে। (উত্তৰঃ মিছা)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Endocrine Gland | অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি |
| Hormone | হৰমন (ৰাসায়নিক বাৰ্তাবাহক) |
| Hypothalamus | হাইপ’থেলামাছ |
| Pituitary Gland | পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি |
| Pineal Gland | পিনিয়েল গ্ৰন্থি |
| Thyroid Gland | থাইৰয়েড গ্ৰন্থি |
| Parathyroid Gland | পেৰাথাইৰয়েড গ্ৰন্থি |
| Thymus Gland | থাইমাছ গ্ৰন্থি |
| Adrenal Gland | এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি |
| Pancreas | অগ্ন্যাশয় |
| Islets of Langerhans | লেংগাৰহেনছৰ দ্বীপ |
| Insulin | ইনচুলিন |
| Glucagon | গ্লুকাগন |
| Thyroxine (T4) | থাইৰক্সিন |
| Calcitonin | কেলচিটনিন |
| Adrenaline | এড্ৰিনেলিন |
| Noradrenaline | ন’ৰএড্ৰিনেলিন |
| Cortisol | কৰ্টিচল |
| Aldosterone | এল্ড’ষ্টেৰন |
| Oxytocin | অক্সিটোচিন |
| Vasopressin (ADH) | ভেছোপ্ৰেছিন (এণ্টি-ডাইউৰেটিক হৰমন) |
| Growth Hormone (GH) | বৃদ্ধি হৰমন |
| Prolactin | প্ৰলেক্টিন |
| TSH | থাইৰয়েড উদ্দীপক হৰমন |
| ACTH | এড্ৰিনোকৰ্টিকোট্ৰ’পিক হৰমন |
| FSH | ফলিকল উদ্দীপক হৰমন |
| LH | লুটিনাইজিং হৰমন |
| MSH | মেলান’চাইট উদ্দীপক হৰমন |
| Melatonin | মেলাটনিন |
| Thymosin | থাইমোছিন |
| Testosterone | টেষ্টোষ্টেৰন |
| Oestrogen | ইষ্ট্ৰোজেন |
| Progesterone | প্ৰজেষ্টেৰন |
| ANF | এট্ৰিয়েল নেট্ৰিয়ুৰেটিক ফেক্টৰ |
| Erythropoietin | এৰিথ্ৰোপয়েটিন |
| Gastrin | গেষ্ট্ৰিন |
| Secretin | চিক্ৰেটিন |
| Receptor | গ্ৰাহক |
| Steroid Hormone | ষ্টেৰয়ড হৰমন |
| Peptide Hormone | পেপ্টাইড হৰমন |
| cAMP | চাইক্লিক এডিনোছিন মনোফছফেট |
| Dwarfism | খৰ্বাকাৰ |
| Gigantism | গিগেণ্টিজম (অতিকায়তা) |
| Acromegaly | একৰ’মেগালি |
| Goitre | গলগণ্ড |
| Cretinism | ক্ৰেটিনিজম |
| Diabetes Mellitus | ডায়েবেটিছ মেলিটাছ |
| Diabetes Insipidus | ডায়েবেটিছ ইনচিপিডাছ |
| Addison’s Disease | এডিচন’ছ ৰোগ |
| Hyperglycemia | হাইপাৰগ্লাইচেমিয়া |
| Hypoglycemia | হাইপ’গ্লাইচেমিয়া |
| Glycogenesis | গ্লাইক’জেনেছিছ |
| Glycogenolysis | গ্লাইক’জেনোলাইছিছ |
| Gluconeogenesis | গ্লুক’নিঅ’জেনেছিছ |
| Basal Metabolic Rate | মৌলিক বিপাকৰ হাৰ |
| Target Cell | লক্ষ্য কোষ |
| Releasing Hormone | নিৰ্গমন হৰমন |
| Inhibiting Hormone | নিৰোধক হৰমন |
| Corticoid | কৰ্টিকইড |
| Glucocorticoid | গ্লুক’কৰ্টিকইড |
| Mineralocorticoid | মিনাৰেলকৰ্টিকইড |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে আপোনালোকক ৰাসায়নিক সমন্বয় আৰু একীকৰণৰ ধাৰণা সম্পূৰ্ণৰূপে বুজাত সহায় কৰিব। হৰমন, অন্তঃক্ষৰা গ্ৰন্থি, হৰমনৰ ক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি আৰু সাধাৰণ হৰমনঘটিত ৰোগসমূহ পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰতিটো হৰমনৰ উৎস, লক্ষ্য কোষ আৰু কাৰ্য মনত ৰাখিবলৈ চাৰ্ট-আকৃতিৰ টোকা প্ৰস্তুত কৰিব। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru-ৰ লগত থাকক। শুভ পঢ়াশুনা!