স্নায়বিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ! এই অধ্যায়ত আমি ASSEB Class 11 Biology Chapter 21 — স্নায়বিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় (Neural Control and Coordination)-ৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গঠন, নিউৰনৰ গঠন আৰু কাৰ্য, স্নায়ু আবেগৰ সঞ্চালন, মস্তিষ্কৰ বিভিন্ন অংশ, প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া আৰু চকু-কাণৰ ইন্দ্ৰিয় উপলব্ধি সম্পৰ্কে এই অধ্যায়ত বিস্তাৰিতভাৱে অধ্যয়ন কৰিম।
সাৰাংশ
প্ৰাণীৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন কাৰ্য পৰিচালনা আৰু সমন্বয়ৰ বাবে স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু অন্তঃক্ষৰা তন্ত্ৰই কাম কৰে। নিম্ন প্ৰাণীত স্নায়ুতন্ত্ৰ সৰল হৈ থাকে — যেনে হাইড্ৰাত স্নায়ুজাল (nerve net), কেঁচুৱে কণ্ডিকা সদৃশ স্নায়ুতন্ত্ৰ। উচ্চতৰ মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীত স্নায়ুতন্ত্ৰ অতি বিকশিত। মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰক দুটা মুখ্য ভাগত বিভক্ত কৰা হয় — কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Central Nervous System – CNS) আৰু পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰ (Peripheral Nervous System – PNS)। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰত মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ড অন্তৰ্ভুক্ত। পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰ পুনৰ ছোমেটিক (somatic) আৰু অটোনমিক (autonomic) তন্ত্ৰত বিভক্ত। অটোনমিক স্নায়ুতন্ত্ৰক সিম্পেথেটিক (sympathetic) আৰু পেৰাছিম্পেথেটিক (parasympathetic) তন্ত্ৰত ভগোৱা হয়, ই বিপৰীত প্ৰভাৱ পেলায়।
স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক হৈছে নিউৰন (neuron)। ইয়াৰ মূল অংশ তিনিটা — কোষদেহ (cell body বা cyton), ডেণ্ড্ৰাইট (dendrites) আৰু এক্সন (axon)। ডেণ্ড্ৰাইটে আবেগ গ্ৰহণ কৰে আৰু এক্সনে কোষদেহৰ পৰা আবেগ পৰিবহন কৰে। বহুতো এক্সন মাইলিন আৱৰণ (myelin sheath)-ৰে আৱৰিত থাকে, যাক শ্বাৱান কোষ (Schwann cells)-এ গঠন কৰে। মাইলিন আৱৰণৰ মাজত মাজত শূন্য স্থান থাকে — তাকে ৰেনভিয়েৰৰ গাঁঠ (nodes of Ranvier) বোলে। বিশ্ৰামৰ সময়ত নিউৰনৰ ভিতৰভাগ ঋণাত্মক আৰু বাহিৰ ধনাত্মক — এই অৱস্থাক বিশ্ৰাম বিভৱ (resting potential) বোলে। উদ্দীপনা পালে সোডিয়াম আয়ন ভিতৰলৈ সোমাই ডিপোলাৰাইজেচন (depolarisation) ঘটে, যাৰ ফলত ক্ৰিয়া বিভৱ (action potential) সৃষ্টি হয়। তাৰ পিছত পটাছিয়াম বাহিৰলৈ ওলাই ৰিপোলাৰাইজেচন (repolarisation) ঘটে।
দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগ স্থলক চাইনেপ্ছ (synapse) বোলে। স্নায়ু আবেগৰ সঞ্চালন দুই প্ৰকাৰে হয় — বিদ্যুৎ চাইনেপ্ছেৰে (electrical synapse) আৰু ৰাসায়নিক চাইনেপ্ছেৰে (chemical synapse)। ৰাসায়নিক চাইনেপ্ছত নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ (neurotransmitter) যেনে এচিটাইলকলিন আবেগ পৰিবহনত সহায় কৰে। মানৱ মস্তিষ্ক তিনিটা মুখ্য অংশত বিভক্ত — অগ্ৰমস্তিষ্ক (forebrain), মধ্যমস্তিষ্ক (midbrain) আৰু পশ্চাৎমস্তিষ্ক (hindbrain)। অগ্ৰমস্তিষ্কত চেৰিব্ৰাম (cerebrum), থেলামাছ (thalamus), হাইপ’থেলামাছ (hypothalamus) আৰু লিম্বিক তন্ত্ৰ (limbic system) আছে। চেৰিব্ৰাম বুদ্ধি, স্মৃতি আৰু চিন্তাৰ কেন্দ্ৰ। হাইপ’থেলামাছে দেহৰ উষ্ণতা আৰু ক্ষুধা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। পশ্চাৎমস্তিষ্কত চেৰিবেলাম (cerebellum), পন্স (pons) আৰু মেডুলা অব্লংগেটা (medulla oblongata) আছে।
প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া (reflex action) হৈছে এক হঠাৎ অনিচ্ছাকৃত প্ৰতিক্ৰিয়া যিটো সুষুম্না কাণ্ডৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। প্ৰতিৱৰ্ত চাপৰ (reflex arc) মূল উপাদানসমূহ হ’ল — সংবেদী গ্ৰাহক, সংবেদী নিউৰন, কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (সাধাৰণতে সুষুম্না কাণ্ড), মটৰ নিউৰন আৰু কাৰ্যকৰী অংগ। সংবেদী উপলব্ধিৰ প্ৰধান অংগ চকু আৰু কাণ। চকুৰ গঠনত কৰ্নিয়া, স্ক্লেৰা, আইৰিছ, লেন্স, ৰেটিনা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ৰেটিনাত ৰড আৰু কন কোষ থাকে যিয়ে পোহৰ আৰু ৰং অনুধাৱন কৰে। কাণৰ তিনিটা ভাগ — বহিঃকৰ্ণ, মধ্যকৰ্ণ আৰু অন্তঃকৰ্ণ। অন্তঃকৰ্ণৰ ককলিয়া (cochlea)-ই শব্দ অনুধাৱনত আৰু অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলীয়ে দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
Summary (English)
The nervous system controls and coordinates body activities along with the endocrine system. The human nervous system consists of the Central Nervous System (CNS) — brain and spinal cord — and the Peripheral Nervous System (PNS) — somatic and autonomic divisions. The autonomic system has sympathetic and parasympathetic branches with antagonistic effects. The structural unit is the neuron, made of cell body, dendrites and axon, often covered by a myelin sheath produced by Schwann cells with gaps called nodes of Ranvier. At rest the neuron maintains a resting potential; on stimulation, depolarisation generates an action potential which travels along the axon and is followed by repolarisation. Impulses cross synapses electrically or chemically through neurotransmitters such as acetylcholine. The brain has forebrain (cerebrum, thalamus, hypothalamus, limbic system), midbrain and hindbrain (cerebellum, pons, medulla). Reflex actions are quick involuntary responses mediated by a reflex arc through the spinal cord. Eye and ear are the major sense organs for vision and hearing-balance respectively.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক কি?
উত্তৰঃ নিউৰন (Neuron)।
প্ৰশ্ন ২। কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ দুটা প্ৰধান অংগ কি কি?
উত্তৰঃ মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ড।
প্ৰশ্ন ৩। মাইলিন আৱৰণ কোনে গঠন কৰে?
উত্তৰঃ শ্বাৱান কোষ (Schwann cells)-এ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ৰেনভিয়েৰৰ গাঁঠ কি?
উত্তৰঃ মাইলিন আৱৰণৰ মাজত মাজত থকা শূন্য স্থানক ৰেনভিয়েৰৰ গাঁঠ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫। বিশ্ৰাম বিভৱত নিউৰন পৰ্দাৰ ভিতৰভাগৰ আধান কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ ঋণাত্মক (negative)।
প্ৰশ্ন ৬। চাইনেপ্ছ মানে কি?
উত্তৰঃ দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগ স্থলক চাইনেপ্ছ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭। এটা সাধাৰণ নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ এচিটাইলকলিন (Acetylcholine)।
প্ৰশ্ন ৮। মানৱ মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ কি?
উত্তৰঃ চেৰিব্ৰাম (Cerebrum)।
প্ৰশ্ন ৯। দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা মস্তিষ্কৰ অংশ কোনটো?
উত্তৰঃ চেৰিবেলাম (Cerebellum)।
প্ৰশ্ন ১০। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ কেন্দ্ৰ কি?
উত্তৰঃ সুষুম্না কাণ্ড (Spinal cord)।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। নিউৰনৰ গঠন চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিউৰনৰ তিনিটা মুখ্য অংশ থাকে — (i) কোষদেহ (Cyton): ইয়াৰ ভিতৰত নিউক্লিয়াছ আৰু কোষীয় অংগাণু থাকে। (ii) ডেণ্ড্ৰাইট: কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা ক্ষুদ্ৰ শাখা যিয়ে আবেগ গ্ৰহণ কৰে। (iii) এক্সন: দীঘল প্ৰৱৰ্ধ যিয়ে কোষদেহৰ পৰা আবেগ অন্য কোষলৈ পৰিবহন কৰে। বহু এক্সন মাইলিন আৱৰণেৰে আৱৰিত থাকে।
প্ৰশ্ন ২। কেন্দ্ৰীয় আৰু পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰত মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ড থাকে আৰু ই সকলো কাৰ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ। পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰত কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ পৰা ওলোৱা স্নায়ুসমূহ থাকে আৰু ই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ লগত দেহৰ অন্যান্য অংশৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৩। সিম্পেথেটিক আৰু পেৰাছিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰই দেহক জৰুৰীকালীন কাৰ্যৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে — হৃদস্পন্দন বঢ়ায়, ৰক্তচাপ বঢ়ায়, পুতলি প্ৰসাৰিত কৰে। পেৰাছিম্পেথেটিক তন্ত্ৰই বিপৰীত কাৰ্য কৰে — হৃদস্পন্দন কমায়, পাচন বঢ়ায় আৰু দেহক বিশ্ৰামলৈ অনে।
প্ৰশ্ন ৪। ক্ৰিয়া বিভৱ (action potential) মানে কি?
উত্তৰঃ উদ্দীপনা পালে নিউৰন পৰ্দাৰ আধান হঠাৎ পৰিৱৰ্তিত হয় — সোডিয়াম আয়ন ভিতৰলৈ সোমাই ভিতৰভাগ ধনাত্মক হৈ পৰে। এই বৈদ্যুতিক পৰিৱৰ্তনকেই ক্ৰিয়া বিভৱ বোলে। ই স্নায়ু আবেগৰূপে এক্সনৰ মাজেদি গতি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। বিদ্যুৎ আৰু ৰাসায়নিক চাইনেপ্ছৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ বিদ্যুৎ চাইনেপ্ছত দুটা নিউৰনৰ পৰ্দা প্ৰায় লগ লাগি থাকে আৰু আবেগ পোনপটীয়াকৈ বিদ্যুতীয়ভাৱে যায়। ৰাসায়নিক চাইনেপ্ছত মাজত শূন্য স্থান থাকে আৰু আবেগ নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰৰ মাধ্যমেৰে পাৰ হয়। বিদ্যুৎ চাইনেপ্ছ দ্ৰুত, ৰাসায়নিক চাইনেপ্ছ মন্থৰ।
প্ৰশ্ন ৬। হাইপ’থেলামাছৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ হাইপ’থেলামাছে দেহৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, ক্ষুধা আৰু পিয়াহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, নিদ্ৰা-জাগৰণ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ ক্ষৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি অন্তঃক্ষৰাতন্ত্ৰৰ লগত সংযোগ স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। মেডুলা অব্লংগেটাৰ কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ মেডুলা অব্লংগেটাই হৃদস্পন্দন, শ্বাসপ্ৰশ্বাস, ৰক্তচাপ, বমি, কাহ আৰু হাঁচিৰ দৰে অনৈচ্ছিক কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ডৰ মাজৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰা পথ।
প্ৰশ্ন ৮। কাণৰ গঠনৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ লিখা।
উত্তৰঃ মানৱ কাণৰ তিনিটা মুখ্য অংশ — (i) বহিঃকৰ্ণ (External ear): শব্দ গ্ৰহণ কৰে। (ii) মধ্যকৰ্ণ (Middle ear): মেলিউছ, ইনকাছ, ষ্টেপিছ এই তিনিটা ক্ষুদ্ৰ অস্থিৰে শব্দ পৰিবহন কৰে। (iii) অন্তঃকৰ্ণ (Inner ear): ককলিয়া আৰু অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলী থাকে।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১। মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ স্নায়ুতন্ত্ৰক প্ৰথমে দুটা মুখ্য ভাগত বিভক্ত কৰা হয় —
- কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (CNS): মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ড। ই সকলো স্নায়বিক কাৰ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ।
- পেৰিফেৰেল স্নায়ুতন্ত্ৰ (PNS): মস্তিষ্কৰ পৰা ওলোৱা ১২ যোৰ ক্ৰেনিয়েল স্নায়ু আৰু সুষুম্না কাণ্ডৰ পৰা ওলোৱা ৩১ যোৰ স্পাইনেল স্নায়ু লৈ গঠিত।
PNS পুনৰ দুটা ভাগত বিভক্ত —
- ছোমেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰ: ঐচ্ছিক পেশীৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- অটোনমিক স্নায়ুতন্ত্ৰ: অনৈচ্ছিক পেশী আৰু গ্ৰন্থিৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
অটোনমিক স্নায়ুতন্ত্ৰ পুনৰ সিম্পেথেটিক আৰু পেৰাছিম্পেথেটিকত বিভক্ত — দুয়োটাই বিপৰীত কাৰ্য কৰি দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। সিম্পেথেটিকে জৰুৰী অৱস্থাত (fight or flight) কাম কৰে; পেৰাছিম্পেথেটিকে বিশ্ৰাম আৰু পাচন (rest and digest)-ত কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২। স্নায়ু আবেগৰ উৎপত্তি আৰু সঞ্চালন প্ৰণালী বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্ৰাম অৱস্থাত নিউৰন পৰ্দাৰ ভিতৰভাগ ঋণাত্মক আৰু বাহিৰ ধনাত্মক — এই অৱস্থাক বিশ্ৰাম বিভৱ বোলে। ইয়াৰ মান প্ৰায় -৭০ মিলিভল্ট। সোডিয়াম-পটাছিয়াম পাম্পে এই অৱস্থা বজাই ৰাখে। উদ্দীপনা পালে সোডিয়াম দুৱাৰ মুকলি হৈ Na⁺ আয়ন ভিতৰলৈ সোমায় — ফলত পৰ্দাৰ ভিতৰভাগ ধনাত্মক হৈ পৰে। এই অৱস্থাকেই ডিপোলাৰাইজেচন বোলে আৰু সৃষ্টি হোৱা বৈদ্যুতিক পৰিৱৰ্তনকেই ক্ৰিয়া বিভৱ বোলে। তাৰ পিছত পটাছিয়াম দুৱাৰ মুকলি হৈ K⁺ আয়ন বাহিৰলৈ ওলায় — পৰ্দা পুনৰ ঋণাত্মক হয়, ইয়াকে ৰিপোলাৰাইজেচন বোলে। আবেগটো এক্সনৰ এক প্ৰান্তৰ পৰা আনটো প্ৰান্তলৈ ক্ৰমাৎ এই প্ৰক্ৰিয়াৰে গতি কৰে। মাইলিনযুক্ত এক্সনত আবেগ গাঁঠৰ পৰা গাঁঠলৈ জপিয়াই যায় (saltatory conduction)।
প্ৰশ্ন ৩। মানৱ মস্তিষ্কৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মানৱ মস্তিষ্ক তিনিটা মুখ্য অংশত বিভক্ত —
(i) অগ্ৰমস্তিষ্ক (Forebrain): ইয়াত চেৰিব্ৰাম, থেলামাছ, হাইপ’থেলামাছ আৰু লিম্বিক তন্ত্ৰ আছে।
- চেৰিব্ৰাম: মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ — বুদ্ধি, স্মৃতি, চিন্তা, ভাষাৰ কেন্দ্ৰ।
- থেলামাছ: সংবেদী আৰু মটৰ সংকেতৰ পৰিবহন কেন্দ্ৰ।
- হাইপ’থেলামাছ: উষ্ণতা, ক্ষুধা, পিয়াহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- লিম্বিক তন্ত্ৰ: আৱেগ আৰু আচৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(ii) মধ্যমস্তিষ্ক (Midbrain): দৃষ্টি আৰু শ্ৰৱণৰ প্ৰতিৱৰ্ত নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। চেৰিব্ৰামক পশ্চাৎমস্তিষ্কৰ লগত সংযোগ কৰে।
(iii) পশ্চাৎমস্তিষ্ক (Hindbrain):
- চেৰিবেলাম: দেহৰ ভাৰসাম্য আৰু পেশীৰ সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।
- পন্স: শ্বাসপ্ৰশ্বাস নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে আৰু চেৰিবেলামক মস্তিষ্কৰ অন্য অংশৰ লগত সংযোগ কৰে।
- মেডুলা অব্লংগেটা: হৃদস্পন্দন, শ্বাসপ্ৰশ্বাস, ৰক্তচাপ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ অনৈচ্ছিক কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিৱৰ্ত চাপ বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া হৈছে এক হঠাৎ আৰু অনিচ্ছাকৃত প্ৰতিক্ৰিয়া যিটো বাহ্যিক উদ্দীপনাৰ বিপৰীতে দেহাই প্ৰদৰ্শন কৰে। উদাহৰণ — গৰম বস্তু চুলে হাত মেৰিওৱা, চকুত পোহৰ পৰিলে চকু পিচৰোৱা। ই সাধাৰণতে সুষুম্না কাণ্ডৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়, মস্তিষ্কৰ প্ৰত্যক্ষ সংযোগ নাথাকে।
প্ৰতিৱৰ্ত চাপৰ পাঁচটা মূল উপাদান —
- সংবেদী গ্ৰাহক (Receptor): উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰে।
- সংবেদী নিউৰন (Afferent neuron): গ্ৰাহকৰ পৰা সুষুম্না কাণ্ডলৈ আবেগ পঠিয়ায়।
- কেন্দ্ৰ (সুষুম্না কাণ্ড): আবেগ বিশ্লেষণ কৰি প্ৰতিক্ৰিয়া পঠিওৱাৰ সংকেত দিয়ে।
- মটৰ নিউৰন (Efferent neuron): কেন্দ্ৰৰ পৰা কাৰ্যকৰী অংগলৈ আবেগ পঠিয়ায়।
- কাৰ্যকৰী অংগ (Effector): পেশী বা গ্ৰন্থি যিয়ে প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱায়।
প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াই দেহক হঠাৎ বিপদৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু মস্তিষ্কৰ অপেক্ষা নকৰাকৈ দ্ৰুত প্ৰতিক্ৰিয়া দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫। চকুৰ গঠন আৰু দৃষ্টি প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ চকু এক জটিল সংবেদী অংগ। ইয়াৰ মূল অংশসমূহ — (i) কৰ্নিয়া: সন্মুখৰ স্বচ্ছ আৱৰণ যিয়ে পোহৰ ভিতৰলৈ সোমাবলৈ দিয়ে। (ii) স্ক্লেৰা: বাহিৰৰ সাদা শক্তিশালী আৱৰণ। (iii) কোৰয়েড: মাজৰ আৱৰণ। (iv) আইৰিছ: ৰঙীন অংশ যিয়ে পুতলি (pupil)-ৰ আকাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ভিতৰলৈ সোমোৱা পোহৰৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। (v) লেন্স: পোহৰক ৰেটিনাত কেন্দ্ৰীভূত কৰে। (vi) ৰেটিনা: ভিতৰৰ আৱৰণ য’ত পোহৰ-সংবেদী কোষ থাকে। ৰেটিনাত দুই প্ৰকাৰ কোষ — ৰড কোষ (অলপ পোহৰত দৃষ্টি) আৰু কন কোষ (ৰং আৰু উজ্জ্বল পোহৰত দৃষ্টি)। পোহৰ কৰ্নিয়া আৰু লেন্সেৰে অহাৰ পিছত ৰেটিনাত উলটা প্ৰতিচ্ছবি গঠন কৰে। ৰেটিনাৰ কোষবোৰে পোহৰক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে আৰু অপটিক স্নায়ুৰ যোগেদি মস্তিষ্কলৈ পঠায় — মস্তিষ্কই প্ৰতিচ্ছবি বিশ্লেষণ কৰি দৃষ্টিৰ অনুভূতি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৬। কাণৰ গঠন আৰু শ্ৰৱণ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ কাণ শব্দ অনুধাৱনৰ লগতে দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ অংগ। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ — (i) বহিঃকৰ্ণ: পিন্না (auricle) আৰু কৰ্ণপথ (ear canal)। ইয়াৰ শেষত কৰ্ণপটল (tympanic membrane) থাকে। (ii) মধ্যকৰ্ণ: ইয়াত মেলিউছ (malleus), ইনকাছ (incus) আৰু ষ্টেপিছ (stapes) — এই তিনিটা ক্ষুদ্ৰ অস্থি থাকে যিয়ে কম্পন বৃদ্ধি কৰি অন্তঃকৰ্ণলৈ পঠায়। ইউষ্টেছিয়ান নলীয়ে মধ্যকৰ্ণক ফেৰিংছৰ লগত সংযোগ কৰে। (iii) অন্তঃকৰ্ণ: ইয়াত ককলিয়া (cochlea), অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলী (semicircular canals) আৰু ভেষ্টিবিউল (vestibule) থাকে। ককলিয়াত শব্দ-সংবেদী কোষ থাকে যি শব্দক স্নায়ু আবেগলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলী আৰু ভেষ্টিবিউলে দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। শ্ৰৱণৰ সময়ত শব্দ-তৰংগ কৰ্ণপথেৰে আহি কৰ্ণপটলত কম্পন সৃষ্টি কৰে, যি কম্পন তিনিটা অস্থিৰ মাজেৰে ককলিয়ালৈ যায় আৰু অডিটৰি স্নায়ুৰ যোগেদি মস্তিষ্কলৈ পঠোৱা হয়।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক একক হ’ল —
(ক) নেফ্ৰন (খ) নিউৰন (গ) এলভিঅলাছ (ঘ) হেপাটোচাইট
উত্তৰঃ (খ) নিউৰন।
২। মাইলিন আৱৰণ কোনে গঠন কৰে?
(ক) নিউৰন (খ) শ্বাৱান কোষ (গ) মাইক্ৰোগ্লিয়া (ঘ) এষ্ট্ৰোছাইট
উত্তৰঃ (খ) শ্বাৱান কোষ।
৩। বিশ্ৰাম বিভৱৰ মান প্ৰায় —
(ক) +৭০ mV (খ) -৭০ mV (গ) ০ mV (ঘ) -৩০ mV
উত্তৰঃ (খ) -৭০ mV।
৪। মানৱ মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ হ’ল —
(ক) চেৰিবেলাম (খ) চেৰিব্ৰাম (গ) মেডুলা (ঘ) পন্স
উত্তৰঃ (খ) চেৰিব্ৰাম।
৫। হৃদস্পন্দন আৰু শ্বাসপ্ৰশ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰে —
(ক) চেৰিব্ৰাম (খ) থেলামাছ (গ) মেডুলা অব্লংগেটা (ঘ) চেৰিবেলাম
উত্তৰঃ (গ) মেডুলা অব্লংগেটা।
৬। উষ্ণতা আৰু ক্ষুধা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে —
(ক) থেলামাছ (খ) হাইপ’থেলামাছ (গ) চেৰিব্ৰাম (ঘ) পন্স
উত্তৰঃ (খ) হাইপ’থেলামাছ।
৭। ৰেটিনাত ৰং অনুধাৱন কৰা কোষ হ’ল —
(ক) ৰড কোষ (খ) কন কোষ (গ) দুয়োটা (ঘ) এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) কন কোষ।
৮। দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত সহায় কৰা অংগ হ’ল —
(ক) ককলিয়া (খ) অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলী (গ) আইৰিছ (ঘ) লেন্স
উত্তৰঃ (খ) অৰ্ধবৃত্তাকাৰ নলী।
৯। এটা সাধাৰণ নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ হ’ল —
(ক) ইনছুলিন (খ) এচিটাইলকলিন (গ) থাইৰক্সিন (ঘ) এড্ৰিনেলিন
উত্তৰঃ (খ) এচিটাইলকলিন।
১০। সিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰৰ কাৰ্য —
(ক) হৃদস্পন্দন কমোৱা (খ) হৃদস্পন্দন বঢ়োৱা (গ) পাচন বঢ়োৱা (ঘ) নিদ্ৰা আনা
উত্তৰঃ (খ) হৃদস্পন্দন বঢ়োৱা।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগ স্থলক ______ বোলে।
উত্তৰঃ চাইনেপ্ছ।
২। ______ -এ দেহৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
উত্তৰঃ চেৰিবেলাম।
৩। মাইলিন আৱৰণৰ মাজৰ শূন্য স্থানক ______ বোলে।
উত্তৰঃ ৰেনভিয়েৰৰ গাঁঠ।
৪। ক্ৰিয়া বিভৱ সৃষ্টিৰ সময়ত ______ আয়ন ভিতৰলৈ সোমায়।
উত্তৰঃ Na⁺ (সোডিয়াম)।
৫। মেডুলা অব্লংগেটাই ______ আৰু শ্বাসপ্ৰশ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ হৃদস্পন্দন।
সঁচা/মিছা
১। চেৰিব্ৰাম মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ। — সঁচা
২। প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়া মস্তিষ্কৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। — মিছা (সুষুম্না কাণ্ডৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত)
৩। ৰড কোষে ৰং অনুধাৱন কৰে। — মিছা (কন কোষে কৰে)
৪। এচিটাইলকলিন এটা নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ। — সঁচা
৫। পেৰাছিম্পেথেটিক স্নায়ুতন্ত্ৰই হৃদস্পন্দন বঢ়ায়। — মিছা (কমায়)
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
স্নায়ুতন্ত্ৰৰ কাৰ্যকৰী একক:
- নিউৰন গাঠনিক আৰু কাৰ্যকৰী একক হিচাপে কাম কৰে।
- মানৱ মস্তিষ্কত প্ৰায় ১০০ বিলিয়ন (১০¹¹) নিউৰন আছে।
- নিউৰন বিভাজিত হ’ব নোৱাৰে (mitosis নকৰে)।
- নিউৰনৰ লগতে গ্লিয়েল কোষ (glial cells) থাকে যিয়ে নিউৰনক সমৰ্থন প্ৰদান কৰে।
নিউৰনৰ প্ৰকাৰ:
- সংবেদী নিউৰন (Sensory neuron): উদ্দীপনা গ্ৰাহকৰ পৰা CNS-লৈ পঠিয়ায়।
- মটৰ নিউৰন (Motor neuron): CNS-ৰ পৰা পেশী/গ্ৰন্থিলৈ আবেগ পঠিয়ায়।
- সংযোগী নিউৰন (Interneuron): CNS-ৰ ভিতৰত দুটা নিউৰনৰ মাজত সংযোগ কৰে।
মস্তিষ্কৰ আৱৰণ (Meninges): মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ডক তিনিটা আৱৰণে আৱৰি ৰাখে — ডুৰা মেটাৰ (Dura mater – বাহিৰৰ), এৰাকনয়েড (Arachnoid – মাজৰ), পিয়া মেটাৰ (Pia mater – ভিতৰৰ)। এই আৱৰণসমূহৰ মাজত ছেৰিব্ৰোস্পাইনেল ফ্লুইড (CSF) থাকে যিয়ে আঘাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
ক্ৰেনিয়েল আৰু স্পাইনেল স্নায়ু: মানৱ মস্তিষ্কৰ পৰা ১২ যোৰ ক্ৰেনিয়েল স্নায়ু আৰু সুষুম্না কাণ্ডৰ পৰা ৩১ যোৰ স্পাইনেল স্নায়ু ওলাই দেহৰ বিভিন্ন অংশলৈ যায়।
চেৰিব্ৰাল কৰ্টেক্স: চেৰিব্ৰামৰ বাহিৰৰ স্তৰক চেৰিব্ৰাল কৰ্টেক্স বোলে — ইয়াত ধূসৰ পদাৰ্থ (grey matter) থাকে আৰু ই মূল চিন্তা-ভাৱনাৰ কেন্দ্ৰ। ভিতৰৰ স্তৰত শ্বেত পদাৰ্থ (white matter) থাকে।
সাল্টেটৰি সঞ্চালন (Saltatory conduction): মাইলিনযুক্ত এক্সনত স্নায়ু আবেগ গাঁঠৰ পৰা গাঁঠলৈ জপিয়াই যায় — ই দ্ৰুত সঞ্চালন প্ৰদান কৰে।
প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ গুৰুত্ব:
- হঠাৎ বিপদৰ পৰা দেহক ৰক্ষা কৰে।
- মস্তিষ্কৰ অপেক্ষা নকৰাকৈ দ্ৰুত প্ৰতিক্ৰিয়া দিয়ে।
- উদাহৰণ — গৰম বস্তুৰ পৰা হাত মেৰিওৱা, হাঁচি দিয়া, কাহ অহা, পুতলিৰ আকাৰ পৰিৱৰ্তন।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| নিউৰন | Neuron | স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গাঠনিক একক |
| ডেণ্ড্ৰাইট | Dendrite | আবেগ গ্ৰহণকাৰী শাখা |
| এক্সন | Axon | আবেগ পৰিবহনকাৰী দীঘল প্ৰৱৰ্ধ |
| মাইলিন আৱৰণ | Myelin sheath | এক্সনৰ চৰ্বিযুক্ত আৱৰণ |
| শ্বাৱান কোষ | Schwann cell | মাইলিন গঠন কৰা কোষ |
| ৰেনভিয়েৰৰ গাঁঠ | Nodes of Ranvier | মাইলিনৰ মাজৰ শূন্য স্থান |
| চাইনেপ্ছ | Synapse | দুই নিউৰনৰ সংযোগ স্থল |
| নিউৰোট্ৰান্সমিটাৰ | Neurotransmitter | চাইনেপ্ছত আবেগ পৰিবহনৰ ৰাসায়নিক দ্ৰব্য |
| বিশ্ৰাম বিভৱ | Resting potential | উদ্দীপনাহীন অৱস্থাৰ পৰ্দা আধান |
| ক্ৰিয়া বিভৱ | Action potential | উদ্দীপনাজনিত পৰ্দা আধানৰ পৰিৱৰ্তন |
| ডিপোলাৰাইজেচন | Depolarisation | পৰ্দাৰ ভিতৰভাগ ধনাত্মক হোৱা |
| ৰিপোলাৰাইজেচন | Repolarisation | পৰ্দা পুনৰ ঋণাত্মক হোৱা |
| চেৰিব্ৰাম | Cerebrum | মস্তিষ্কৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ |
| চেৰিবেলাম | Cerebellum | ভাৰসাম্য নিয়ন্ত্ৰণকাৰী অংশ |
| হাইপ’থেলামাছ | Hypothalamus | উষ্ণতা/ক্ষুধা নিয়ন্ত্ৰক |
| মেডুলা অব্লংগেটা | Medulla oblongata | হৃদস্পন্দন/শ্বাস নিয়ন্ত্ৰক |
| প্ৰতিৱৰ্ত চাপ | Reflex arc | প্ৰতিৱৰ্ত ক্ৰিয়াৰ স্নায়ুপথ |
| ককলিয়া | Cochlea | অন্তঃকৰ্ণৰ শব্দ অনুধাৱনকাৰী অংশ |
| ৰেটিনা | Retina | চকুৰ ভিতৰৰ পোহৰ-সংবেদী আৱৰণ |
| সিম্পেথেটিক | Sympathetic | জৰুৰীকালীন কাৰ্যৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ |
| পেৰাছিম্পেথেটিক | Parasympathetic | বিশ্ৰামকালীন কাৰ্যৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ |
| সংবেদী নিউৰন | Sensory neuron | গ্ৰাহকৰ পৰা CNS-লৈ আবেগ পঠিওৱা নিউৰন |
| মটৰ নিউৰন | Motor neuron | CNS-ৰ পৰা কাৰ্যকৰী অংগলৈ আবেগ পঠিওৱা নিউৰন |
| সংযোগী নিউৰন | Interneuron | দুটা নিউৰনৰ মাজত সংযোগ কৰা নিউৰন |
| মেনিনজেছ | Meninges | মস্তিষ্ক আৰু সুষুম্না কাণ্ডৰ আৱৰণ |
| ক্ৰেনিয়েল স্নায়ু | Cranial nerve | মস্তিষ্কৰ পৰা ওলোৱা স্নায়ু |
| স্পাইনেল স্নায়ু | Spinal nerve | সুষুম্না কাণ্ডৰ পৰা ওলোৱা স্নায়ু |
| লিম্বিক তন্ত্ৰ | Limbic system | আৱেগ আৰু আচৰণ নিয়ন্ত্ৰক অংশ |
| পন্স | Pons | শ্বাসপ্ৰশ্বাস সহায়ক অংশ |
| অডিটৰি স্নায়ু | Auditory nerve | কাণৰ পৰা মস্তিষ্কলৈ শ্ৰৱণ আবেগ পৰিবহন |
| অপটিক স্নায়ু | Optic nerve | চকুৰ পৰা মস্তিষ্কলৈ দৃষ্টি আবেগ পৰিবহন |