জৈৱিক শ্ৰেণীবিভাজন
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 11 Biology Chapter 2 — জৈৱিক শ্ৰেণীবিভাজন (Biological Classification)-ৰ সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন কৰিম। জীৱজগতৰ বিশাল বৈচিত্ৰ্যক বুজিবলৈ আৰু অধ্যয়ন কৰাৰ সুবিধাৰ্থে বিজ্ঞানীসকলে বিভিন্ন শ্ৰেণীবিভাজন প্ৰণালী প্ৰৱৰ্তন কৰিছে। এই অধ্যায়ত আমি দ্বি-ৰাজ্য, পঞ্চ-ৰাজ্য আৰু তিনি-ডোমেইন প্ৰণালী, Monera, Protista, Fungi, Plantae, Animalia ৰাজ্যসমূহ আৰু ভাইৰাছ, ভাইৰইড, প্ৰিয়ন, লাইকেনৰ বিষয়ে শিকিম।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
পৃথিৱীত প্ৰায় ১.৭ নিযুত প্ৰজাতিৰ জীৱ চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইমান বিশাল বৈচিত্ৰ্যক বুজিবলৈ শ্ৰেণীবিভাজন অপৰিহাৰ্য। প্ৰথমে এৰিষ্টটলে জীৱসমূহক উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীত ভাগ কৰিছিল। পিছত কেৰোলাছ লিনিয়াছে দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালী (Two-Kingdom System) প্ৰৱৰ্তন কৰি Plantae আৰু Animalia ৰাজ্যত জীৱসমূহক ভাগ কৰিছিল। কিন্তু এই প্ৰণালীয়ে প্ৰকৰিয়োট আৰু ইউকেৰিয়োট, এককোষী আৰু বহুকোষী জীৱৰ পাৰ্থক্য ভালদৰে দেখুৱাব নোৱাৰিছিল।
১৯৬৯ চনত আৰ. এইছ. হুইট্টেকাৰে পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী (Five-Kingdom System) প্ৰৱৰ্তন কৰিলে — Monera, Protista, Fungi, Plantae আৰু Animalia। এই প্ৰণালীটো কোষৰ গঠন, জীৱদেহৰ গঠন, পুষ্টিৰ ধৰণ, প্ৰজনন আৰু ফাইলোজেনেটিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত আধাৰিত। ১৯৯০ চনত কাৰ্ল ৱৱেচে তিনি-ডোমেইন প্ৰণালী (Three-Domain System) প্ৰৱৰ্তন কৰি জীৱসমূহক Archaea, Bacteria আৰু Eukarya ডোমেইনত ভাগ কৰিলে।
Kingdom Monera-ত প্ৰকৰিয়োটিক বেক্টেৰিয়া অন্তৰ্ভুক্ত — আৰ্কিবেক্টেৰিয়া (চৰম পৰিৱেশত বাস), ইউবেক্টেৰিয়া (সঁচা বেক্টেৰিয়া), চায়ানোবেক্টেৰিয়া (নীলা-সেউজীয়া শেলাই) আৰু মাইকোপ্লাজমা (কোষৰ প্ৰাচীৰবিহীন)। Kingdom Protista-ত ক্ৰাইছফাইট (ডায়াটম, সোণালী শেলাই), ডাইনোফ্লেজেলেট (ৰঙা জোৱাৰ সৃষ্টি কৰে), ইউগ্লেনইড (ইউগ্লেনা — উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী দুয়োটা গুণৰ মিশ্ৰণ), শ্লাইম মৌল্ড আৰু প্ৰটোজোৱান (এমিবইড, ফ্লেজেলেটেড, চিলিয়েটেড, স্পৰোজোৱান) অন্তৰ্ভুক্ত।
Kingdom Fungi-ৰ চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণী আছে — Phycomycetes (Mucor, Rhizopus), Ascomycetes (Yeast, Penicillium — কোষ-থলিৰ ছত্ৰাক), Basidiomycetes (Mushroom, Puccinia — ক্লাব ছত্ৰাক) আৰু Deuteromycetes (অসম্পূৰ্ণ ছত্ৰাক)। ছত্ৰাকে অযৌন (স্পোৰ, বাড্ডিং, খণ্ডিকৰণ) আৰু যৌন প্ৰজনন কৰে। Plantae-ত প্ৰকাশসংশ্লেষণ কৰা ক্ল’ৰোফিল-যুক্ত উদ্ভিদ আৰু Animalia-ত হেটেৰোট্ৰফিক বহুকোষী প্ৰাণী অন্তৰ্ভুক্ত। ভাইৰাছ জীৱ আৰু অজীৱৰ মাজৰ যোগসূত্ৰ — ইহঁতৰ ডিএনএ/আৰএনএ আৰু প্ৰটিন আৱৰণ আছে। ভাইৰইড কেৱল আৰএনএ-ৰে গঠিত, প্ৰিয়ন অস্বাভাৱিক প্ৰটিন আৰু লাইকেন ছত্ৰাক আৰু শেলাইৰ সহযোগী জীৱন।
Summary (English)
This chapter introduces biological classification — the science of arranging organisms into groups based on similarities and differences. The two-kingdom system by Linnaeus divided organisms into Plantae and Animalia, but it failed to differentiate prokaryotes from eukaryotes. R.H. Whittaker (1969) proposed the five-kingdom system: Monera, Protista, Fungi, Plantae, and Animalia, based on cell structure, body organisation, mode of nutrition, reproduction, and phylogenetic relationships. Carl Woese (1990) later proposed the three-domain system: Archaea, Bacteria, and Eukarya. Monera includes prokaryotic bacteria — archaebacteria, eubacteria, cyanobacteria, and mycoplasma. Protista contains unicellular eukaryotes like chrysophytes, dinoflagellates, euglenoids, slime moulds, and protozoans. Fungi are heterotrophic organisms classified as Phycomycetes, Ascomycetes, Basidiomycetes, and Deuteromycetes, reproducing both sexually and asexually. Plantae are autotrophic photosynthesisers and Animalia are multicellular heterotrophs. Viruses, viroids, prions, and lichens are special groups — viruses contain DNA/RNA with protein coat, viroids contain only RNA, prions are infectious proteins, and lichens are symbiotic associations of fungi and algae.
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালী কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ কেৰোলাছ লিনিয়াছে দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালী প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ আৰ. এইছ. হুইট্টেকাৰে ১৯৬৯ চনত পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী দিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: তিনি-ডোমেইন প্ৰণালী কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ কাৰ্ল ৱৱেচে ১৯৯০ চনত তিনি-ডোমেইন প্ৰণালী প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: Monera ৰাজ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ Monera ৰাজ্যৰ জীৱসমূহ প্ৰকৰিয়োটিক — অৰ্থাৎ কোষত প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৫: মাইকোপ্লাজমা কি?
উত্তৰঃ মাইকোপ্লাজমা হৈছে কোষৰ প্ৰাচীৰবিহীন আটাইতকৈ সৰু প্ৰকৰিয়োটিক জীৱ।
প্ৰশ্ন ৬: ৰঙা জোৱাৰ (Red Tide) কাৰ বাবে হয়?
উত্তৰঃ ডাইনোফ্লেজেলেট (Gonyaulax)-ৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ বাবে ৰঙা জোৱাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭: ভাইৰইড কি?
উত্তৰঃ ভাইৰইড হৈছে প্ৰটিন আৱৰণবিহীন কেৱল মুক্ত আৰএনএ-ৰে গঠিত সংক্ৰামক কণিকা।
প্ৰশ্ন ৮: লাইকেন কি?
উত্তৰঃ লাইকেন হৈছে ছত্ৰাক আৰু শেলাইৰ সহযোগী (symbiotic) সম্পৰ্ক।
প্ৰশ্ন ৯: ইউগ্লেনাৰ এটা বিশেষত্ব লিখা।
উত্তৰঃ ইউগ্লেনাৰ পোহৰত প্ৰকাশসংশ্লেষণ আৰু আন্ধাৰত হেটেৰোট্ৰফিক পুষ্টি ঘটে।
প্ৰশ্ন ১০: প্ৰিয়ন কি?
উত্তৰঃ প্ৰিয়ন হৈছে অস্বাভাৱিক ভাজ থকা সংক্ৰামক প্ৰটিন কণিকা।
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালীৰ অসুবিধাসমূহ কি?
উত্তৰঃ দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালীয়ে প্ৰকৰিয়োট আৰু ইউকেৰিয়োট, এককোষী আৰু বহুকোষী, প্ৰকাশসংশ্লেষণ কৰা আৰু নকৰা জীৱৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিব নোৱাৰিছিল। ই বেক্টেৰিয়া, ছত্ৰাক আৰু শেলাইক একেলগে উদ্ভিদৰ ভিতৰত ৰাখিছিল, যিটো ফাইলোজেনেটিকভাৱে শুদ্ধ নাছিল।
প্ৰশ্ন ২: আৰ্কিবেক্টেৰিয়া কাক কয়? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আৰ্কিবেক্টেৰিয়া হৈছে চৰম পৰিৱেশত বাস কৰা প্ৰাচীন বেক্টেৰিয়া। ইহঁতৰ কোষৰ প্ৰাচীৰৰ গঠন বিশেষ। উদাহৰণ — হেলোফাইল (লোণাযুক্ত পানীত), থাৰ্মোএচিডোফাইল (গৰম, অম্ল উৎসত), মিথেনোজেন (গৰুৰ পেটত মিথেন উৎপাদন কৰে)।
প্ৰশ্ন ৩: চায়ানোবেক্টেৰিয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ চায়ানোবেক্টেৰিয়া বা নীলা-সেউজীয়া শেলাইত ক্ল’ৰোফিল-এ আৰু ফাইকোচায়ানিন থাকে। ইহঁতে অক্সিজেনিক প্ৰকাশসংশ্লেষণ কৰে। Nostoc, Anabaena আদিয়ে নাইট্ৰজেন স্থিৰীকৰণ কৰে। ইহঁত পৃথিৱীত অক্সিজেনৰ প্ৰথম উৎপাদক।
প্ৰশ্ন ৪: ডায়াটমৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ডায়াটম হৈছে ক্ৰাইছফাইট গোটৰ এককোষী শেলাই। ইহঁতৰ কোষৰ প্ৰাচীৰ চিলিকা-সমৃদ্ধ আৰু ছাবুনৰ বাকচৰ দৰে দুটা ভাগত ভগ্ন (epitheca, hypotheca)। মৃত ডায়াটমৰ সংচয়ক ডায়াটোমেচাছ আৰ্থ বোলে, যিটো পলিচিং, ফিল্টাৰিং আদিত ব্যৱহৃত।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰটোজোৱানৰ চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণী লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰটোজোৱানৰ চাৰিটা শ্ৰেণী — (১) Amoeboid (Amoeba, Entamoeba), (২) Flagellated (Trypanosoma), (৩) Ciliated (Paramoecium), (৪) Sporozoan (Plasmodium — মেলেৰিয়াৰ পৰজীৱী)।
প্ৰশ্ন ৬: ছত্ৰাকৰ অযৌন প্ৰজনন কেনেকৈ হয়?
উত্তৰঃ ছত্ৰাকৰ অযৌন প্ৰজনন বিভিন্ন স্পোৰ-ৰ যোগেদি হয় — Conidia (Penicillium), Sporangiospore (Mucor), Zoospore। ইয়াৰোপৰি বাড্ডিং (yeast) আৰু খণ্ডিকৰণৰ যোগেদিও অযৌন প্ৰজনন হয়।
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: হুইট্টেকাৰৰ পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৬৯ চনত আৰ. এইছ. হুইট্টেকাৰে পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ই কোষৰ গঠন (প্ৰকৰিয়োটিক/ইউকেৰিয়োটিক), জীৱদেহৰ গঠন (এককোষী/বহুকোষী), পুষ্টিৰ ধৰণ (অটোট্ৰফিক/হেটেৰোট্ৰফিক), প্ৰজনন আৰু ফাইলোজেনেটিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত আধাৰিত। পাঁচটা ৰাজ্য — (১) Monera: প্ৰকৰিয়োটিক বেক্টেৰিয়া, (২) Protista: এককোষী ইউকেৰিয়োট, (৩) Fungi: হেটেৰোট্ৰফিক, কোষৰ প্ৰাচীৰত কাইটিন, (৪) Plantae: অটোট্ৰফিক উদ্ভিদ, (৫) Animalia: হেটেৰোট্ৰফিক বহুকোষী প্ৰাণী। এই প্ৰণালীয়ে ব্যৱস্থিতভাৱে জীৱসমূহক ভগাইছিল।
প্ৰশ্ন ২: Kingdom Monera-ৰ বিতং বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ Monera ৰাজ্যত কেৱল প্ৰকৰিয়োটিক জীৱ অন্তৰ্ভুক্ত। ইহঁতৰ কোষত নিউক্লিয়াৰ আৱৰণ, ঝিল্লীযুক্ত অংগ নাথাকে। ৰাইবোজোম 70S ধৰণৰ। চাৰিটা প্ৰধান গোট — (১) আৰ্কিবেক্টেৰিয়া: চৰম পৰিৱেশৰ বাসিন্দা; হেলোফাইল, থাৰ্মোএচিডোফাইল, মিথেনোজেন। (২) ইউবেক্টেৰিয়া: সঁচা বেক্টেৰিয়া; কক্কাছ, বেচিলাছ, ভিব্ৰিও, স্পাইৰিলাম আকৃতিৰ। (৩) চায়ানোবেক্টেৰিয়া: নীলা-সেউজীয়া শেলাই; প্ৰকাশসংশ্লেষণ কৰে; Nostoc, Anabaena-এ নাইট্ৰজেন স্থিৰীকৰণ কৰে। (৪) মাইকোপ্লাজমা: কোষৰ প্ৰাচীৰবিহীন আটাইতকৈ সৰু জীৱ; অনেক ৰোগৰ কাৰক।
প্ৰশ্ন ৩: Kingdom Protista-ৰ প্ৰধান গোটসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ Protista ৰাজ্যত এককোষী ইউকেৰিয়োট অন্তৰ্ভুক্ত। প্ৰধান গোটসমূহ — (১) ক্ৰাইছফাইট: ডায়াটম, সোণালী শেলাই; চিলিকাৰ আৱৰণ আছে। (২) ডাইনোফ্লেজেলেট: সাগৰীয়া; দুডাল ফ্লেজেলা; Gonyaulax-এ ৰঙা জোৱাৰ সৃষ্টি কৰে। (৩) ইউগ্লেনইড: Euglena; পেলিকল আৱৰণ; পোহৰত অটোট্ৰফিক, আন্ধাৰত হেটেৰোট্ৰফিক। (৪) শ্লাইম মৌল্ড: শাৰীয় (saprophytic); প্লাজমোডিয়াম গঠন কৰে। (৫) প্ৰটোজোৱান: এমিবইড (Amoeba), ফ্লেজেলেটেড (Trypanosoma), চিলিয়েটেড (Paramoecium), স্পৰোজোৱান (Plasmodium)।
প্ৰশ্ন ৪: Kingdom Fungi-ৰ চাৰিটা শ্ৰেণীৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ ছত্ৰাকৰ চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণী — (১) Phycomycetes: জলজ বা স্যাঁতস্যাতীয়া স্থানত; এচেপ্টেট মাইচেলিয়াম; অযৌন প্ৰজনন zoospore বা aplanospore-ৰ যোগেদি; উদাহৰণ — Mucor, Rhizopus, Albugo। (২) Ascomycetes: কোষ-থলিৰ ছত্ৰাক; চেপ্টেট মাইচেলিয়াম; যৌন স্পোৰ ascus-ত গঠিত হয়; উদাহৰণ — Yeast (Saccharomyces), Penicillium, Aspergillus। (৩) Basidiomycetes: ক্লাব ছত্ৰাক; basidium-ত basidiospore উৎপন্ন হয়; উদাহৰণ — Mushroom (Agaricus), Puccinia, Ustilago। (৪) Deuteromycetes: অসম্পূৰ্ণ ছত্ৰাক; কেৱল অযৌন প্ৰজনন (conidia) দেখা যায়; উদাহৰণ — Alternaria, Colletotrichum, Trichoderma।
প্ৰশ্ন ৫: ভাইৰাছ, ভাইৰইড, প্ৰিয়ন আৰু লাইকেনৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ভাইৰাছ: জীৱ আৰু অজীৱৰ মাজৰ যোগসূত্ৰ; ডিএনএ বা আৰএনএ আৰু প্ৰটিন আৱৰণ (capsid) আছে; পোষকৰ ভিতৰতহে গুণৰ প্ৰদৰ্শন কৰে; উদাহৰণ — TMV, HIV, ইনফ্লুৱেঞ্জা। ভাইৰইড: T.O. Diener-এ আৱিষ্কাৰ; প্ৰটিন আৱৰণ নাই, কেৱল মুক্ত আৰএনএ; উদাহৰণ — Potato Spindle Tuber Disease। প্ৰিয়ন: অস্বাভাৱিক ভাজ থকা সংক্ৰামক প্ৰটিন; পাগল গৰু ৰোগ (Mad Cow Disease), CJD-ৰ কাৰক। লাইকেন: ছত্ৰাক (mycobiont) আৰু শেলাই (phycobiont)-ৰ সহযোগী জীৱন; বায়ু প্ৰদূষণৰ সূচক; পাথৰৰ ওপৰতো বাঢ়িব পাৰে।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী কোনে দিছিল?
(ক) লিনিয়াছ (খ) হুইট্টেকাৰ (গ) ৱৱেচ (ঘ) এৰিষ্টটল
উত্তৰঃ (খ) হুইট্টেকাৰ
প্ৰশ্ন ২: তিনি-ডোমেইন প্ৰণালীৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) লিনিয়াছ (খ) হুইট্টেকাৰ (গ) কাৰ্ল ৱৱেচ (ঘ) মাৰ্গুলিছ
উত্তৰঃ (গ) কাৰ্ল ৱৱেচ
প্ৰশ্ন ৩: কোষৰ প্ৰাচীৰবিহীন প্ৰকৰিয়োট কি?
(ক) চায়ানোবেক্টেৰিয়া (খ) মাইকোপ্লাজমা (গ) আৰ্কিবেক্টেৰিয়া (ঘ) ইউবেক্টেৰিয়া
উত্তৰঃ (খ) মাইকোপ্লাজমা
প্ৰশ্ন ৪: ৰঙা জোৱাৰ কোনে সৃষ্টি কৰে?
(ক) ডায়াটম (খ) Gonyaulax (গ) Euglena (ঘ) Amoeba
উত্তৰঃ (খ) Gonyaulax
প্ৰশ্ন ৫: Plasmodium কোন গোটৰ?
(ক) Amoeboid (খ) Flagellated (গ) Ciliated (ঘ) Sporozoan
উত্তৰঃ (ঘ) Sporozoan
প্ৰশ্ন ৬: Yeast কোন শ্ৰেণীৰ ছত্ৰাক?
(ক) Phycomycetes (খ) Ascomycetes (গ) Basidiomycetes (ঘ) Deuteromycetes
উত্তৰঃ (খ) Ascomycetes
প্ৰশ্ন ৭: মাশ্ৰুম কোন গোটৰ ছত্ৰাক?
(ক) Phycomycetes (খ) Ascomycetes (গ) Basidiomycetes (ঘ) Deuteromycetes
উত্তৰঃ (গ) Basidiomycetes
প্ৰশ্ন ৮: ভাইৰইডত কি থাকে?
(ক) DNA (খ) RNA (গ) প্ৰটিন (ঘ) DNA + প্ৰটিন
উত্তৰঃ (খ) RNA
প্ৰশ্ন ৯: লাইকেনৰ ছত্ৰাকৰ অংশক কি বোলে?
(ক) Phycobiont (খ) Mycobiont (গ) Symbiont (ঘ) Saprophyte
উত্তৰঃ (খ) Mycobiont
প্ৰশ্ন ১০: ডায়াটমৰ কোষৰ প্ৰাচীৰত কি থাকে?
(ক) চেলুলোজ (খ) কাইটিন (গ) চিলিকা (ঘ) পেপ্টিডোগ্লাইকেন
উত্তৰঃ (গ) চিলিকা
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১: দ্বি-ৰাজ্য প্ৰণালীৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে __________।
উত্তৰঃ কেৰোলাছ লিনিয়াছ
প্ৰশ্ন ২: পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী __________ চনত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৬৯
প্ৰশ্ন ৩: মেলেৰিয়াৰ পৰজীৱী হৈছে __________।
উত্তৰঃ Plasmodium
প্ৰশ্ন ৪: ছত্ৰাকৰ কোষৰ প্ৰাচীৰত __________ থাকে।
উত্তৰঃ কাইটিন
প্ৰশ্ন ৫: ভাইৰাছৰ প্ৰটিন আৱৰণক __________ বোলে।
উত্তৰঃ Capsid
সঁচা/মিছা
প্ৰশ্ন ১: Monera-ত প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ থাকে। — উত্তৰঃ মিছা
প্ৰশ্ন ২: ইউগ্লেনাত পেলিকল আৱৰণ থাকে। — উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৩: মাশ্ৰুম Ascomycetes-ৰ অন্তৰ্গত। — উত্তৰঃ মিছা
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰিয়ন এক ধৰণৰ অস্বাভাৱিক প্ৰটিন। — উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৫: লাইকেন বায়ু প্ৰদূষণৰ সূচক। — উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Classification | শ্ৰেণীবিভাজন |
| Kingdom | ৰাজ্য |
| Domain | ডোমেইন |
| Prokaryote | প্ৰকৰিয়োট |
| Eukaryote | ইউকেৰিয়োট |
| Monera | মনেৰা |
| Protista | প্ৰটিষ্টা |
| Fungi | ছত্ৰাক |
| Archaebacteria | আৰ্কিবেক্টেৰিয়া |
| Cyanobacteria | চায়ানোবেক্টেৰিয়া |
| Mycoplasma | মাইকোপ্লাজমা |
| Diatom | ডায়াটম |
| Dinoflagellate | ডাইনোফ্লেজেলেট |
| Euglenoid | ইউগ্লেনইড |
| Slime Mould | শ্লাইম মৌল্ড |
| Protozoan | প্ৰটোজোৱান |
| Phycomycetes | ফাইকোমাইচিটিছ |
| Ascomycetes | এছকোমাইচিটিছ |
| Basidiomycetes | বেচিডিওমাইচিটিছ |
| Deuteromycetes | ডিউটেৰোমাইচিটিছ |
| Hyphae | হাইফা |
| Mycelium | মাইচেলিয়াম |
| Symbiosis | সহযোগী জীৱন |
| Lichen | লাইকেন |
| Virus | ভাইৰাছ |
| Viroid | ভাইৰইড |
| Prion | প্ৰিয়ন |
| Capsid | কেপছিড |
| Autotroph | অটোট্ৰফ |
| Heterotroph | হেটেৰোট্ৰফ |
| Saprophyte | মৃতজীৱী |
| Nitrogen Fixation | নাইট্ৰজেন স্থিৰীকৰণ |
| Photosynthesis | প্ৰকাশসংশ্লেষণ |
| Pseudopodia | চুদোপডিয়া |
| Flagella | ফ্লেজেলা |
| Cilia | চিলিয়া |
| Spore | স্পোৰ |
| Pellicle | পেলিকল |
| Plasmodium | প্লাজমোডিয়াম |
| Red Tide | ৰঙা জোৱাৰ |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১: প্ৰকৰিয়োট আৰু ইউকেৰিয়োটৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰকৰিয়োট জীৱত প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ আৰু ঝিল্লীযুক্ত অংগ নাথাকে। DNA গোলাকাৰ আৰু সাইটোপ্লাজমত মুক্ত। ৰাইবোজোম 70S। উদাহৰণ — বেক্টেৰিয়া। ইউকেৰিয়োট জীৱত প্ৰকৃত নিউক্লিয়াছ আৰু ঝিল্লীযুক্ত অংগ থাকে। DNA ৰৈখিক আৰু ক্ৰোমোজোমত আবদ্ধ। ৰাইবোজোম 80S। উদাহৰণ — উদ্ভিদ, প্ৰাণী, ছত্ৰাক।
প্ৰশ্ন ২: Plantae ৰাজ্যৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ Plantae ৰাজ্যত ক্ল’ৰোফিল-যুক্ত বহুকোষী ইউকেৰিয়োট অন্তৰ্ভুক্ত। ইহঁত অটোট্ৰফিক — প্ৰকাশসংশ্লেষণৰ যোগেদি নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে। কোষৰ প্ৰাচীৰত চেলুলোজ থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত শেলাই, ব্ৰাইয়োফাইট, টেৰিডোফাইট, জিম্ন’ষ্পাৰ্ম আৰু এঞ্জিয়’ষ্পাৰ্ম অন্তৰ্ভুক্ত।
প্ৰশ্ন ৩: Animalia ৰাজ্যৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ Animalia ৰাজ্যত হেটেৰোট্ৰফিক বহুকোষী ইউকেৰিয়োটিক প্ৰাণী অন্তৰ্ভুক্ত। কোষৰ প্ৰাচীৰ নাথাকে। প্ৰজনন সাধাৰণতে যৌন। ইহঁতে স্বাদু-পাচন কৰি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে। উদাহৰণ — Porifera-ৰ পৰা Chordata পৰ্যন্ত।
প্ৰশ্ন ৪: ভাইৰাছৰ আৱিষ্কাৰৰ ইতিহাস লিখা।
উত্তৰঃ ১৮৯২ চনত D.J. Ivanowsky-এ তামাকৰ Mosaic ৰোগৰ অধ্যয়ন কৰি ভাইৰাছৰ অস্তিত্বৰ সংকেত পাইছিল। M.W. Beijerinck-এ ১৮৯৮ চনত ইয়াক “Contagium Vivum Fluidum” নাম দিছিল। W.M. Stanley-এ ১৯৩৫ চনত ভাইৰাছক স্ফটিকৰূপত পৃথক কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: লাইকেনৰ ইক’লজিক্যাল গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ লাইকেন বায়ু প্ৰদূষণৰ সংবেদনশীল সূচক। ইহঁতে চৰম পৰিৱেশতো বাঢ়িব পাৰে। পাথৰক ভাঙি মাটি গঠনত (pioneer species হিচাপে) সহায় কৰে। কিছুমান লাইকেন ঔষধ আৰু ৰং উৎপাদনতো ব্যৱহৃত হয়।
মূল ধাৰণাসমূহ
১. শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্ৰয়োজনীয়তা: জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য বিশাল হোৱা বাবে নিৰ্দিষ্ট জীৱক চিনাক্ত কৰিবলৈ, অধ্যয়ন কৰিবলৈ আৰু গৱেষণা কৰিবলৈ শ্ৰেণীবিভাজন অপৰিহাৰ্য। ই বিভিন্ন জীৱৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২. শ্ৰেণীবিভাজনৰ আধাৰ: হুইট্টেকাৰে পাঁচটা মূল আধাৰৰ ওপৰত পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালী গঠন কৰিছিল — কোষৰ গঠন (প্ৰকৰিয়োটিক/ইউকেৰিয়োটিক), দেহৰ গঠন (এককোষী/বহুকোষী), পুষ্টিৰ ধৰণ (অটোট্ৰফিক/হেটেৰোট্ৰফিক), প্ৰজননৰ ধৰণ আৰু ফাইলোজেনেটিক সম্পৰ্ক।
৩. বেক্টেৰিয়াৰ আকৃতি: বেক্টেৰিয়া চাৰি প্ৰকাৰৰ — Coccus (গোলাকাৰ), Bacillus (দণ্ডাকাৰ), Vibrio (কমা আকৃতিৰ), Spirillum (পেচাযুক্ত)।
৪. ছত্ৰাকৰ পুষ্টি: ছত্ৰাক হেটেৰোট্ৰফিক — মৃতজীৱী (saprophyte), পৰজীৱী (parasite) বা সহযোগী (symbiotic)। মাইকোৰাইজা ছত্ৰাক উদ্ভিদৰ মূলৰ সৈতে সহযোগী সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।
৫. ভাইৰাছৰ ধৰণ: পোষকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভাইৰাছ — উদ্ভিদ ভাইৰাছ (TMV), প্ৰাণী ভাইৰাছ (HIV, Polio), বেক্টেৰিয়োফাজ (T4 Phage)। আৰএনএ থকা ভাইৰাছ ৰিট্ৰোভাইৰাছ (HIV)।
প্ৰস্তুতিৰ পৰামৰ্শ
এই অধ্যায়ৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰতিটো ৰাজ্যৰ বৈশিষ্ট্য, উদাহৰণ আৰু পাৰ্থক্যসমূহ ভালদৰে আয়ত্ত কৰক। হুইট্টেকাৰৰ পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালীৰ ছবিখন আঁকি অনুশীলন কৰক। প্ৰটোজোৱান, ছত্ৰাকৰ শ্ৰেণীসমূহ আৰু ভাইৰাছ সম্পৰ্কীয় ধাৰণাসমূহ পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। প্ৰতিটো গ্ৰুপৰ এটা প্ৰতিনিধি উদাহৰণ মনত ৰাখিব।
মনত ৰাখিবলগীয়া তথ্য
১. এৰিষ্টটল প্ৰথম শ্ৰেণীবিভাজনৰ চিন্তাবিদ।
২. বাইনোমিয়েল নামকৰণ পদ্ধতি লিনিয়াছে দিছিল।
৩. প্ৰথম জীৱৰ আৱিষ্কাৰক — এণ্টনি ভাঁ লিউৱেনহক।
৪. Plasmodium-ৰ পোষক — মানুহ আৰু মাদী Anopheles মহ।
৫. Penicillin আৱিষ্কাৰ কৰিছিল — আলেকজান্ডাৰ ফ্লেমিং (Penicillium notatum)।
৬. মাইকোলজি — ছত্ৰাক বিজ্ঞানৰ অধ্যয়ন।
৭. ভিৰোলজি — ভাইৰাছ অধ্যয়ন।
৮. বেক্টেৰিয়লজি — বেক্টেৰিয়া অধ্যয়ন।
৯. লাইকেনৰ অধ্যয়ন — Lichenology।
১০. পঞ্চ-ৰাজ্য প্ৰণালীত Algae-ক Plantae-ত ৰখা হয়।
আশা কৰোঁ এই অধ্যয়ন সামগ্ৰীয়ে আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। সকলো মঙ্গল হওক!
অধিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ৱেবছাইটত নিয়মীয়াকৈ চাই থাকিব। আপোনাৰ সফলতা কামনা কৰিলোঁ।
HSLC Guru-ত পঢ়াৰ বাবে ধন্যবাদ! ASSEB Class 11 Biology-ৰ আন অধ্যায়সমূহো আমাৰ ৱেবছাইটত পাব। নিয়মীয়াকৈ অনুশীলন কৰি পৰীক্ষাত উত্তম ফলাফল লাভ কৰক।