উৎসর্গ পদাৰ্থ আৰু তাৰ অপসাৰণ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনালোকক আদৰণি জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ ১৯ নং অধ্যায় “উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ আৰু তাৰ অপসাৰণ” বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত আমি জীৱদেহৰ পৰা নাইট্ৰোজেনিয়াছ উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ অপসাৰণৰ পদ্ধতি, মানৱ মূত্ৰ-প্ৰণালী, বৃক্কৰ গঠন আৰু কাৰ্য্য, নেফ্ৰনৰ গঠন, মূত্ৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া, কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্য্যপদ্ধতি, বৃক্কৰ কাৰ্য্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিভিন্ন ৰোগৰ বিষয়ে বিতংভাৱে অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টো ASSEB Class 11 Biology পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই অধ্যায়ত পঢ়িবলগীয়া বিষয়সমূহ উত্তম প্ৰস্তুতিৰ সৈতে বুজি ল’বলৈ এই অনুচ্ছেদটো সম্পূৰ্ণৰূপে অধ্যয়ন কৰক।
জীৱবিজ্ঞানৰ এই অধ্যায়ত মানৱ শৰীৰৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তন্ত্ৰ মূত্ৰতন্ত্ৰৰ বিষয়ে শিকা হ’ব। ৰক্তৰ শোধন, পানী আৰু লৱণৰ সমতা ৰক্ষা, ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ আদি বৃক্কৰ মুখ্য কাৰ্য। আনহাতে, ছাল, ফুসফুস আৰু যকৃতৰ উৎসৰ্জনত ভূমিকা থকা বিষয়েও বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Assamese)
জীৱদেহৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ক্ষতিকাৰক নাইট্ৰোজেনিয়াছ পদাৰ্থসমূহ দেহৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াকে উৎসৰ্জন (Excretion) বোলে। প্ৰাণীসকলে নাইট্ৰোজেনিয়াছ উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ অনুসৰি তিনিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত – এমোনোটেলিক (অস্থিময় মাছ, উভচৰ), ইউৰিওটেলিক (স্তন্যপায়ী, তৰুণাস্থিময় মাছ, প্ৰাপ্তবয়স্ক উভচৰ) আৰু ইউৰিকোটেলিক (পক্ষী, সৰীসৃপ, কীট-পতংগ)। এমোনিয়া অতি বিষাক্ত আৰু পানীত দ্ৰৱণীয়, ইউৰিয়া কম বিষাক্ত আৰু ইউৰিক এচিড অলপ পানীৰে অপসাৰণ হয়।
মানুহৰ মূত্ৰ-প্ৰণালী এযোৰ বৃক্ক, এযোৰ মূত্ৰনলিকা, এটা মূত্ৰথলী আৰু এটা মূত্ৰাশয়েৰে গঠিত। বৃক্ক উদৰৰ পিছফালে মেৰুদণ্ডৰ দুয়োফালে অৱস্থিত। বৃক্কৰ বাহিৰৰ অংশ কৰ্টেক্স আৰু ভিতৰৰ অংশ মেডুলা। বৃক্কৰ ভিতৰত হিলাম, কেলিচেছ আৰু পেলভিছ থাকে। নেফ্ৰন হৈছে বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্য্যকাৰী একক। প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় ১০ লাখ নেফ্ৰন থাকে। নেফ্ৰনৰ অংশসমূহ হ’ল – বোৱমেনছ কেপছুল, প্ৰক্সিমেল কনভোলিউটেড টিউবিউল (PCT), হেনলিৰ লুপ, ডিষ্টেল কনভোলিউটেড টিউবিউল (DCT) আৰু কালেক্টিং ডাক্ট।
মূত্ৰ গঠনৰ তিনিটা মুখ্য প্ৰক্ৰিয়া হ’ল – গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন, পুনৰ-শোষণ আৰু ক্ষৰণ। গ্লমেৰুলাছত ৰক্তচাপৰ ফলত আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন হয় আৰু প্ৰতি মিনিটত প্ৰায় ১২৫ মি.লি. ফিলট্ৰেট সৃষ্টি হয় (GFR)। PCT-ত প্ৰায় ৭০-৮০% ইলেক্ট্ৰোলাইট আৰু পানী পুনৰ-শোষণ হয়। হেনলিৰ লুপৰ কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্য্যপদ্ধতিয়ে মেডুলাত অস্মলাৰিটি বজাই ৰাখে যাতে গাঢ় মূত্ৰ গঠন হ’ব পাৰে। জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ এপাৰেটাছে ৰেনিন ক্ষৰণৰ জৰিয়তে ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰৰ দ্বাৰা ৰক্তচাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ADH (ভেচ’প্ৰেছিন) হাৰ্মোনে পানী পুনৰ-শোষণ আৰু ANF-এ ৰক্তচাপ হ্ৰাস কৰে।
মূত্ৰথলীত মূত্ৰ সংগ্ৰহ হোৱাৰ পিছত নিউৰেল ছিগনেলৰ ফলত মিকচুৰিচন (মূত্ৰত্যাগ) ঘটে। ছাল, ফুসফুস, যকৃত আদিয়ে অতিৰিক্ত উৎসৰ্জিত অংগ হিচাপে কাম কৰে। বৃক্কৰ ৰোগসমূহৰ ভিতৰত আছে ইউৰেমিয়া (ৰক্তত ইউৰিয়াৰ আধিক্য), ৰেনাল ফেইলিউৰ, ৰেনাল কেলকুলাই (পাথৰ), গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ আদি। চিকিৎসাৰ বাবে ডায়লাইছিছ (হিম’ডায়লাইছিছ আৰু পেৰিট’নিয়েল) আৰু বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন (Kidney Transplantation) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
Summary (English)
Excretion is the biological process by which metabolic nitrogenous waste products are eliminated from the body. Animals are classified as ammonotelic (bony fish, aquatic amphibians), ureotelic (mammals, adult amphibians), and uricotelic (birds, reptiles, insects) based on the form of nitrogenous waste excreted. The human excretory system comprises a pair of kidneys, two ureters, a urinary bladder, and a urethra. Each kidney consists of an outer cortex, an inner medulla, calyces, and pelvis. The structural and functional unit of the kidney is the nephron, with about one million nephrons per kidney. A nephron consists of Bowman’s capsule, proximal convoluted tubule (PCT), Loop of Henle, distal convoluted tubule (DCT), and collecting duct. Urine formation involves three steps: glomerular filtration, reabsorption, and secretion. The Glomerular Filtration Rate (GFR) is approximately 125 ml/min. The counter-current mechanism in the Loop of Henle helps maintain the medullary osmotic gradient enabling concentrated urine. Kidney function is regulated by the renin-angiotensin system (juxtaglomerular apparatus), ADH (vasopressin), and ANF. Skin, lungs, and liver assist in excretion. Common kidney disorders include uraemia, renal failure, renal calculi, and glomerulonephritis, treated by dialysis or kidney transplantation.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Questions and Answers)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১ : উৎসৰ্জন (Excretion) কাক বোলে?
উত্তৰঃ জীৱদেহৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ক্ষতিকাৰক উৎসৰ্জিত পদাৰ্থসমূহ দেহৰ পৰা বাহিৰ কৰি দিয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াকে উৎসৰ্জন বোলে। ইয়াৰ ফলত শৰীৰৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশৰ স্থায়িত্ব (হ’মিঅ’ষ্টেছিছ) বজাই থাকে।
প্ৰশ্ন ২ : এমোনোটেলিক প্ৰাণী কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰাণীয়ে নাইট্ৰোজেনিয়াছ উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ এমোনিয়াৰ ৰূপত নিৰ্গত কৰে, সিহঁতক এমোনোটেলিক প্ৰাণী বোলে। উদাহৰণ: অস্থিময় মাছ।
প্ৰশ্ন ৩ : ইউৰিওটেলিক প্ৰাণী কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰাণীয়ে নাইট্ৰোজেনিয়াছ উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ ইউৰিয়াৰ ৰূপত নিৰ্গত কৰে, সিহঁতক ইউৰিওটেলিক প্ৰাণী বোলে। উদাহৰণ: স্তন্যপায়ী।
প্ৰশ্ন ৪ : ইউৰিকোটেলিক প্ৰাণী কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ প্ৰাণীয়ে নাইট্ৰোজেনিয়াছ উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ ইউৰিক এচিডৰ ৰূপত নিৰ্গত কৰে, সিহঁতক ইউৰিকোটেলিক প্ৰাণী বোলে। উদাহৰণ: পক্ষী, সৰীসৃপ।
প্ৰশ্ন ৫ : নেফ্ৰন কি?
উত্তৰঃ নেফ্ৰন হৈছে বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্য্যকাৰী একক। প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় ১০ লাখ নেফ্ৰন থাকে।
প্ৰশ্ন ৬ : GFR ৰ পূৰ্ণৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ GFR ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল Glomerular Filtration Rate। স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ GFR প্ৰায় ১২৫ মি.লি./মিনিট।
প্ৰশ্ন ৭ : ADH-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ ADH-ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল Anti-Diuretic Hormone (এণ্টি-ডায়ুৰেটিক হাৰ্মোন), যাক ভেচ’প্ৰেছিন বুলিও জনা যায়।
প্ৰশ্ন ৮ : মিকচুৰিচন (Micturition) কি?
উত্তৰঃ মূত্ৰথলীৰ পৰা মূত্ৰ ত্যাগ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মিকচুৰিচন বোলে।
প্ৰশ্ন ৯ : ইউৰেমিয়া (Uraemia) কি?
উত্তৰঃ ৰক্তত ইউৰিয়াৰ আধিক্য হ’লে যি অৱস্থা সৃষ্টি হয়, তাকে ইউৰেমিয়া বোলে। বৃক্কৰ অকৃতকাৰ্যতাৰ ফলত ই হয়।
প্ৰশ্ন ১০ : ANF-ৰ পূৰ্ণৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ ANF-ৰ পূৰ্ণৰূপ হ’ল Atrial Natriuretic Factor। ই ৰক্তচাপ হ্ৰাস কৰে।
প্ৰশ্ন ১১ : গ্লমেৰুলাছ কি?
উত্তৰঃ বোৱমেনছ কেপছুলৰ ভিতৰত থকা কৈশিকৰ গাঁথনিক গ্লমেৰুলাছ বোলে। ইয়াত আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ১২ : ভাছা ৰেক্টা কি?
উত্তৰঃ হেনলিৰ লুপৰ চাৰিওফালে অৱস্থিত U-আকৃতিৰ কৈশিকজালক ভাছা ৰেক্টা বোলে। ই কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট মেকানিজমত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩ : হ’মিঅ’ষ্টেছিছ কি?
উত্তৰঃ দেহৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ যেনে তাপ, pH, পানী আৰু লৱণ আদি স্থিৰ অৱস্থাত ৰখাৰ পদ্ধতিকে হ’মিঅ’ষ্টেছিছ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪ : কৰ্টিকেল আৰু জাক্সটামেডুলাৰি নেফ্ৰন কি?
উত্তৰঃ বৃক্কৰ কৰ্টেক্স অংশত মূলতঃ থকা নেফ্ৰনক কৰ্টিকেল নেফ্ৰন আৰু কৰ্টেক্স-মেডুলা সংযোগ স্থানত থকা দীঘল লুপৰ নেফ্ৰনক জাক্সটামেডুলাৰি নেফ্ৰন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫ : এল্ডষ্টেৰন কি কাম কৰে?
উত্তৰঃ এল্ডষ্টেৰন এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সৰ পৰা ক্ষৰিত হোৱা এক হাৰ্মোন। ই DCT আৰু কালেক্টিং ডাক্টৰ পৰা ছ’ডিয়াম পুনৰ-শোষণ আৰু পটাছিয়াম ক্ষৰণ বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১৬ : ইউৰোক্ৰ’ম কি?
উত্তৰঃ মূত্ৰৰ ৰং হালধীয়া কৰি তোলা পিগমেণ্টক ইউৰোক্ৰ’ম বোলে। ই হিম’গ্লবিনৰ ভাঙোনৰ ফলত উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ১৭ : এৰিথ্ৰোপয়েটিন কি?
উত্তৰঃ বৃক্কৰ পৰা ক্ষৰিত হোৱা এক হাৰ্মোন যি অস্থিমজ্জাত ৰক্তকণিকা (RBC) উৎপাদন উদ্দীপ্ত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৮ : GFR ক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য কাৰক কি?
উত্তৰঃ গ্লমেৰুলাৰ চাপ, ৰক্তৰ আয়তন, এফেৰেণ্ট আৰু ইফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’লৰ ব্যাস, JGA-ৰ ৰেনিন ক্ষৰণ আদিয়ে GFR ক প্ৰভাৱিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৯ : মালপিজিয়ান টিউবিউল কি?
উত্তৰঃ ই কীট-পতংগৰ উৎসৰ্জন অংগ। ই হেমোছিল আৰু আলিমেণ্টেৰি কেনালৰ মাজৰ স্থানত অৱস্থিত আৰু নাইট্ৰোজেনিয়াছ পদাৰ্থ ইউৰিক এচিডৰ ৰূপত নিৰ্গত কৰে।
প্ৰশ্ন ২০ : ফ্লেম কোষ কি?
উত্তৰঃ ফ্লেম কোষ হৈছে চেপেটা কৃমিৰ উৎসৰ্জন অংগ। ইয়াত চিলিয়াৰ বিট হোৱাৰ ফলত শিখাৰ দৰে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২১ : নেফ্ৰিডিয়া কি?
উত্তৰঃ কেঁচু আদিৰ উৎসৰ্জন অংগ। প্ৰতিটো খণ্ডত এযোৰ নেফ্ৰিডিয়া থাকে।
প্ৰশ্ন ২২ : এণ্টিজেন আৰু এণ্টিবডি প্ৰতিক্ৰিয়া বৃক্কৰ ৰোগৰ সৈতে কেনেদৰে জড়িত?
উত্তৰঃ ছ্ট্ৰেপ্টোককাছ ব্যাক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণৰ ফলত উৎপন্ন এণ্টিজেন-এণ্টিবডি কম্প্লেক্স গ্লমেৰুলাছত জমা হৈ গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ ৰোগ সৃষ্টি কৰে।
দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১ : এমোনোটেলিজম, ইউৰিওটেলিজম আৰু ইউৰিকোটেলিজমৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
এমোনোটেলিজম: এমোনিয়া উৎসৰ্জন; অতি বিষাক্ত; বহু পানী লাগে; জলজ প্ৰাণীত হয়।
ইউৰিওটেলিজম: ইউৰিয়া উৎসৰ্জন; কম বিষাক্ত; মধ্যম পৰিমাণ পানী লাগে; স্তন্যপায়ীত হয়।
ইউৰিকোটেলিজম: ইউৰিক এচিড উৎসৰ্জন; কম বিষাক্ত; অলপ পানী লাগে; পক্ষী আৰু সৰীসৃপত হয়।
প্ৰশ্ন ২ : মালপিজিয়ান কৰ্পাচ্কল (Malpighian Corpuscle) কি?
উত্তৰঃ বোৱমেনছ কেপছুল আৰু গ্লমেৰুলাছ মিলি যি গঠন সৃষ্টি কৰে তাকে মালপিজিয়ান কৰ্পাচ্কল বা ৰেনাল কৰ্পাচ্কল বোলে। ই বৃক্কৰ কৰ্টেক্স অংশত অৱস্থিত। ইয়াত গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ৩ : জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ এপাৰেটাছ কি?
উত্তৰঃ DCT আৰু এফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’লৰ সংস্পৰ্শৰ স্থানত গঠিত হোৱা বিশেষ কোষ গোটক জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ এপাৰেটাছ (JGA) বোলে। ই ৰেনিন হাৰ্মোন ক্ষৰণ কৰে যি ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰৰ মাধ্যমেৰে ৰক্তচাপ আৰু GFR নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪ : ডায়লাইছিছ (Dialysis) কি?
উত্তৰঃ বৃক্কৰ অকৃতকাৰ্যতা হ’লে ৰক্তৰ পৰা কৃত্ৰিমভাৱে নাইট্ৰোজেনিয়াছ পদাৰ্থসমূহ আঁতৰোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে ডায়লাইছিছ বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ – হিম’ডায়লাইছিছ আৰু পেৰিট’নিয়েল ডায়লাইছিছ। হিম’ডায়লাইছিছত কৃত্ৰিম বৃক্ক যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫ : কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্য্যপদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ হেনলিৰ লুপ আৰু ভাছা ৰেক্টাৰ মাজত পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদানে মেডুলাত অস্মটিক গ্ৰেডিয়েণ্ট সৃষ্টি কৰাৰ কাৰ্য্যপদ্ধতিকে কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্য্যপদ্ধতি বোলে। ই গাঢ় মূত্ৰ গঠনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। হেনলিৰ লুপৰ অৱতৰণকাৰী অংগ পানীৰ বাবে পাৰগম্য কিন্তু সল্টৰ বাবে অপাৰগম্য, আৰোহী অংগ ইয়াৰ বিপৰীত।
প্ৰশ্ন ৬ : ৰেনাল কেলকুলাই (Renal Calculi) কি?
উত্তৰঃ বৃক্কৰ ভিতৰত গোট খোৱা পাথৰ বা ক্ৰিষ্টেলাইজড পদাৰ্থক ৰেনাল কেলকুলাই বোলে। প্ৰধানতঃ কেলচিয়াম অক্সালেট, কেলচিয়াম ফছফেট আৰু ইউৰিক এচিডেৰে গঠিত হয়। ই অসহ্য বিষৰ কাৰণ হয় আৰু চাৰ্জাৰি বা লিথ’ট্ৰিপছিৰে চিকিৎসা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭ : হিম’ডায়লাইছিছ আৰু পেৰিট’নিয়েল ডায়লাইছিছৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
হিম’ডায়লাইছিছ: ৰোগীৰ ৰক্ত যন্ত্ৰৰ মাধ্যমেৰে ছেমিপাৰমিয়েবল ঝিল্লীৰ যোগেদি পৰিশোধন কৰা হয়। সপ্তাহত ২-৩ বাৰ কৰা প্ৰয়োজন। দ্ৰুত আৰু কাৰ্যকৰী।
পেৰিট’নিয়েল ডায়লাইছিছ: পেৰিট’নিয়েল ক্যাভিটিত ডায়লাইজেট দ্ৰৱণ ভৰাই দিয়া হয়। পেৰিট’নিয়াম নিজেই ছেমিপাৰমিয়েবল ঝিল্লী হিচাপে কাম কৰে। ঘৰতে কৰা যায়।
প্ৰশ্ন ৮ : ছাল আৰু ফুসফুসৰ উৎসৰ্জন কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ছাল: ছালৰ ঘাম গ্ৰন্থিৰ যোগেদি পানী, লৱণ, ইউৰিয়া আৰু ল্যাকটিক এচিড আদি ঘামৰ ৰূপত নিৰ্গত হয়। চেবেচাছ গ্ৰন্থিৰ যোগেদি চিবাম নিৰ্গত হয়।
ফুসফুস: শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ যোগেদি ফুসফুসে কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু পানীৰ বাষ্প নিৰ্গত কৰে। দৈনিক প্ৰায় ২০০ মি.লি. CO2 নিৰ্গত হয়।
পাঁচ-সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১ : মানৱ মূত্ৰ-প্ৰণালীৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ মূত্ৰ-প্ৰণালী নিম্নলিখিত অংগেৰে গঠিত:
১) বৃক্ক (Kidneys): এযোৰ শিমজাতীয় আকৃতিৰ অংগ। উদৰীয় গহ্বৰৰ পশ্চাৎভাগত মেৰুদণ্ডৰ দুয়োফালে অৱস্থিত। দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১০-১২ চে.মি., প্ৰস্থ ৫-৭ চে.মি. আৰু ওজন প্ৰায় ১২০-১৭০ গ্ৰাম। সোঁ বৃক্ক বাওঁ বৃক্কতকৈ অলপ ওপৰত থাকে। বৃক্কৰ বাহিৰৰ অংশ কৰ্টেক্স আৰু ভিতৰৰ অংশ মেডুলা। মেডুলাত প্ৰায় ৮-১৮ ৰেনাল পিৰামিড থাকে। অভ্যন্তৰীণ ভাগত পেলভিছ আৰু কেলিচেছ থাকে। বৃক্কৰ অভ্যন্তৰীণ অংশলৈ ৰক্ত-নলিকা, স্নায়ু আৰু মূত্ৰনলিকা প্ৰৱেশ কৰাৰ স্থানক হিলাম বোলে।
২) মূত্ৰনলিকা (Ureters): বৃক্কৰ পৰা মূত্ৰথলীলৈ মূত্ৰ পৰিবহন কৰে। প্ৰায় ২৫-৩০ চে.মি. দীঘল আৰু ৩-৪ মি.মি. ব্যাসৰ। প্ৰাচীৰৰ মাংসপেশীৰ পেৰিষ্টালটিক সংকোচনৰ ফলত মূত্ৰ আগুৱাই যায়।
৩) মূত্ৰথলী (Urinary Bladder): শ্ৰোণিগহ্বৰত অৱস্থিত পেশীযুক্ত থলী। মূত্ৰ সংৰক্ষণ কৰে। ই অস্থায়ীভাৱে প্ৰায় ৭০০-৮০০ মি.লি. মূত্ৰ ৰাখিব পাৰে। মূত্ৰথলীৰ মাংসপেশীক ডেট্ৰাছাৰ পেশী বোলে।
৪) মূত্ৰাশয় (Urethra): মূত্ৰথলীৰ পৰা মূত্ৰ বাহিৰলৈ পৰিবহন কৰে। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত ই প্ৰায় ২০ চে.মি. দীঘল আৰু মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় ৪ চে.মি. দীঘল। ইয়াত স্ফিংক্টাৰ পেশী থাকে যিয়ে মূত্ৰ ত্যাগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২ : নেফ্ৰনৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নেফ্ৰন বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্য্যকাৰী একক। প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় ১০ লাখ নেফ্ৰন থাকে। নেফ্ৰনৰ অংশসমূহ:
১) ৰেনাল কৰ্পাচ্কল (মালপিজিয়ান কৰ্পাচ্কল): বোৱমেনছ কেপছুল আৰু গ্লমেৰুলাছেৰে গঠিত। বোৱমেনছ কেপছুল হৈছে দ্বিস্তৰিয় কাপ আকৃতিৰ গাঁথনি। গ্লমেৰুলাছ এফেৰেণ্ট আৰু ইফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’লেৰে যুক্ত কৈশিকৰ গাঁথনি। এফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’লৰ ব্যাস ইফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’লতকৈ ডাঙৰ যাৰ ফলত গ্লমেৰুলাছত উচ্চ ৰক্তচাপ বজাই থাকে।
২) প্ৰক্সিমেল কনভোলিউটেড টিউবিউল (PCT): বোৱমেনছ কেপছুলৰ পৰা ওলোৱা প্ৰথম অংশ। ইয়াত প্ৰায় ৭০-৮০% পদাৰ্থ পুনৰ-শোষণ হয়। কোষবোৰৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠত ব্ৰাছ-বৰ্ডাৰ বা মাইক্ৰ’ভিলাই থাকে যিয়ে শোষণৰ পৃষ্ঠ-ক্ষেত্ৰ বঢ়ায়।
৩) হেনলিৰ লুপ: U-আকৃতিৰ। অৱতৰণকাৰী আৰু আৰোহী দুটা অংগ থাকে। অৱতৰণকাৰী অংগ মেডুলালৈ যায় আৰু আৰোহী অংগ ঘূৰি কৰ্টেক্সলৈ আহে। কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট তন্ত্ৰ পৰিচালনা কৰে।
৪) ডিষ্টেল কনভোলিউটেড টিউবিউল (DCT): হেনলিৰ লুপৰ পিছৰ অংশ। সল্ট পুনৰ-শোষণ আৰু H+, K+, NH3 আদিৰ ক্ষৰণ ঘটায়। ই অম্ল-ক্ষাৰ সমতা ৰক্ষাত সহায় কৰে।
৫) কালেক্টিং ডাক্ট: একাধিক DCT সংযুক্ত হৈ গঠিত। মেডুলাৰ ভিতৰেদি পেলভিছলৈ মূত্ৰ পৰিবহন কৰে। ADH-ৰ প্ৰভাৱত পানী পুনৰ-শোষণ ইয়াত ঘটে।
প্ৰশ্ন ৩ : মূত্ৰ গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মূত্ৰ গঠনত তিনিটা মুখ্য প্ৰক্ৰিয়া আছে:
১) গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন (Glomerular Filtration): গ্লমেৰুলাছত উচ্চ ৰক্তচাপৰ ফলত ৰক্তৰ পানী আৰু সৰু-সুৰা পদাৰ্থ বোৱমেনছ কেপছুললৈ পাৰ হৈ যায়। ইয়াক আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন বোলে। GFR প্ৰায় ১২৫ মি.লি./মিনিট। দৈনিক প্ৰায় ১৮০ লিটাৰ ফিলট্ৰেট সৃষ্টি হয়। গ্লমেৰুলাৰ চাপ প্ৰায় ৭৫ mm Hg, ক্যাপচুলাৰ চাপ ২০ mm Hg আৰু কলয়ডেল ওছমটিক চাপ প্ৰায় ৩০ mm Hg, ফলত নেট ফিলট্ৰেচন চাপ প্ৰায় ২৫ mm Hg।
২) পুনৰ-শোষণ (Reabsorption): ফিলট্ৰেটৰ ৯৯% পানী আৰু আৱশ্যকীয় পদাৰ্থ যেনে গ্লুক’জ, এমিনো এচিড, ছ’ডিয়াম, পটাছিয়াম আদি ৰক্তলৈ পুনৰ ঘূৰি যায়। ই PCT, হেনলিৰ লুপ, DCT আৰু কালেক্টিং ডাক্টত হয়। PCT-ত প্ৰায় ৭০-৮০% ছ’ডিয়াম, ১০০% গ্লুক’জ, ১০০% এমিনো এচিড পুনৰ-শোষণ হয়।
৩) ক্ষৰণ (Secretion): ৰক্তৰ পৰা অতিৰিক্ত H+, K+, NH3 আদি ৰেনাল টিউবিউলৰ ভিতৰলৈ ক্ষৰণ হয়। ইয়াৰ ফলত শৰীৰৰ pH নিয়ন্ত্ৰিত হয়। দৈনিক ১৮০ লিটাৰ ফিলট্ৰেটৰ পৰা মাত্ৰ ১.৫ লিটাৰ মূত্ৰ গঠন হয়।
প্ৰশ্ন ৪ : বৃক্কৰ কাৰ্য্য নিয়ন্ত্ৰণৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বৃক্কৰ কাৰ্য্য মূলতঃ তিনিটা পদ্ধতিৰে নিয়ন্ত্ৰণ হয়:
১) ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰ: ৰক্তচাপ হ্ৰাস হ’লে JGA-ৰ পৰা ৰেনিন ক্ষৰিত হয়। ৰেনিনে যকৃতত উৎপন্ন এনজিঅ’টেনছিন’জেনক এনজিঅ’টেনছিন-I-লৈ আৰু পিছত ফুসফুসত ACE-ৰ দ্বাৰা এনজিঅ’টেনছিন-II-লৈ পৰিবৰ্তন কৰে। এনজিঅ’টেনছিন-II-এ ৰক্ত নলিকা সংকোচিত কৰে যাৰ ফলত ৰক্তচাপ বৃদ্ধি পায়। ই এড্ৰিনেল কৰ্টেক্সক উদ্দীপ্ত কৰি এল্ডষ্টেৰন ক্ষৰণ ঘটায় যিয়ে ছ’ডিয়াম পুনৰ-শোষণ বঢ়ায় আৰু GFR সাধাৰণ অৱস্থালৈ ঘূৰাই আনে।
২) ADH (ভেচ’প্ৰেছিন): দেহত পানীৰ অভাৱ হ’লে হাইপ’থেলেমাছত থকা অস্ম’ৰিচেপ্টৰে চিনাক্ত কৰি পশ্চাৎ পিটুইটেৰিৰ পৰা ADH ক্ষৰণ কৰাই। ই DCT আৰু কালেক্টিং ডাক্টৰ পৰা পানী পুনৰ-শোষণ বঢ়ায় ফলত গাঢ় মূত্ৰ গঠন হয়। দেহত পানীৰ আধিক্য হ’লে ADH ক্ষৰণ হ্ৰাস হয় আৰু পাতল মূত্ৰ গঠন হয়।
৩) ANF (Atrial Natriuretic Factor): ৰক্তচাপ বৃদ্ধি হ’লে হৃৎপিণ্ডৰ এট্ৰিয়ামৰ পৰা ক্ষৰিত হয়। ই ৰক্তচাপ হ্ৰাস কৰে আৰু ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰক বাধা দিয়ে। ই বৃক্কৰ ৰক্ত-নলিকা প্ৰসাৰ কৰি GFR বঢ়ায় আৰু ছ’ডিয়াম-পানী নিৰ্গমন বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ৫ : বৃক্কৰ ৰোগসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
১) ইউৰেমিয়া: ৰক্তত ইউৰিয়াৰ আধিক্যৰ ফলত হোৱা অৱস্থা। ই অতি বিপজ্জনক হ’ব পাৰে। চিকিৎসাৰ বাবে হিম’ডায়লাইছিছ ব্যৱহাৰ হয়।
২) ৰেনাল ফেইলিউৰ: বৃক্কৰ কাৰ্য্য সম্পূৰ্ণ বা আংশিক বন্ধ হোৱা অৱস্থা। তীব্ৰ আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী দুই প্ৰকাৰ। চিকিৎসাৰ বাবে ডায়লাইছিছ বা বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন প্ৰয়োজন হয়।
৩) ৰেনাল কেলকুলাই: বৃক্কত সৃষ্টি হোৱা পাথৰ। কেলচিয়াম অক্সালেট, কেলচিয়াম ফছফেট আদি প্ৰধান উপাদান। অসহ্য বিষৰ সৃষ্টি কৰে।
৪) গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ: গ্লমেৰুলাছৰ প্ৰদাহ। ই ছ্ট্ৰেপ্টোককাছ ব্যাক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হ’ব পাৰে। মূত্ৰত প্ৰ’টিন আৰু ৰক্ত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৬ : কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্যপদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ হেনলিৰ লুপ আৰু ভাছা ৰেক্টা সমান্তৰাল কৈশিক যিয়ে বিপৰীত দিশত প্ৰৱাহিত হয়, ইহঁতৰ মাজত পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদানে মেডুলাৰ অস্মটিক গ্ৰেডিয়েণ্ট সৃষ্টি কৰে।
১) অৱতৰণকাৰী অংগ: পানীৰ বাবে পাৰগম্য কিন্তু সল্টৰ বাবে অপাৰগম্য। ফিলট্ৰেট গাঢ় হয়।
২) আৰোহী অংগ: সল্টৰ বাবে পাৰগম্য কিন্তু পানীৰ বাবে অপাৰগম্য। NaCl বাহিৰলৈ যায়।
৩) ভাছা ৰেক্টাই অস্মটিক গ্ৰেডিয়েণ্ট ৰক্ষা কৰে।
৪) মেডুলাৰ অস্মলাৰিটি ১২০০ mOsm/L পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে যিয়ে কালেক্টিং ডাক্টত পানী পুনৰ-শোষণত সহায় কৰে আৰু গাঢ় মূত্ৰ গঠন হয়।
প্ৰশ্ন ৭ : বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ চূড়ান্ত পৰ্যায়ৰ বৃক্ক ৰোগৰ এক স্থায়ী চিকিৎসা হ’ল বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন (Kidney Transplantation)। ইয়াত স্বাস্থ্যৱান দাতাৰ এটা বৃক্ক ৰোগীৰ শৰীৰত প্ৰতিস্থাপন কৰা হয়। দাতা সাধাৰণতে নিকট আত্মীয় হ’ব পাৰে যাতে ৰক্তৰ গ্ৰুপ আৰু টিছ্যু মেচিং মিল খায়। প্ৰতিস্থাপনৰ পিছত ৰোগীয়ে আজীৱন ইম্যুন’ছাপ্ৰেছেণ্ট ঔষধ সেৱন কৰিব লাগে যাতে শৰীৰে নতুন বৃক্কক প্ৰত্যাখ্যান নকৰে। সফল প্ৰতিস্থাপনৰ পিছত ৰোগী স্বাভাৱিক জীৱন যাপন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮ : উৎসৰ্জনৰ ক্ষেত্ৰত যকৃতৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যকৃত (Liver) দেহৰ সৰ্ববৃহৎ গ্ৰন্থি আৰু ই উৎসৰ্জন প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
১) ইউৰিয়া উৎপাদন: যকৃতত অৰ্নিথিন চক্ৰৰ জৰিয়তে এমোনিয়াক ইউৰিয়ালৈ পৰিবৰ্তিত কৰা হয়, যিটো বৃক্কৰ যোগেদি নিৰ্গত হয়।
২) বিলিৰুবিন উৎসৰ্জন: হিম’গ্লবিনৰ ভাঙোনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বিলিৰুবিন বাইলৰ যোগেদি নিৰ্গত হয়।
৩) কলেষ্টেৰল আৰু ষ্টেৰইড হাৰ্মোনৰ বিপাকন।
৪) বিষাক্ত পদাৰ্থ যেনে এলক’হল, ঔষধ আদি ডিটক্সিফিকেচন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯ : এমোনোটেলিজম, ইউৰিওটেলিজম আৰু ইউৰিকোটেলিজমৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
এমোনোটেলিজম: প্ৰাণীয়ে এমোনিয়া উৎসৰ্জন কৰে। অতি বিষাক্ত। এক গ্ৰাম এমোনিয়া অপসাৰণ কৰিবলৈ প্ৰায় ৫০০ মি.লি. পানী লাগে। জলজ প্ৰাণী যেনে অস্থিময় মাছ, জলজ উভচৰ প্ৰাণীত হয়।
ইউৰিওটেলিজম: প্ৰাণীয়ে ইউৰিয়া উৎসৰ্জন কৰে। কম বিষাক্ত। এক গ্ৰাম ইউৰিয়া অপসাৰণ কৰিবলৈ প্ৰায় ৫০ মি.লি. পানী লাগে। স্তন্যপায়ী, প্ৰাপ্তবয়স্ক উভচৰ আৰু তৰুণাস্থিময় মাছত হয়।
ইউৰিকোটেলিজম: প্ৰাণীয়ে ইউৰিক এচিড উৎসৰ্জন কৰে। অতি কম বিষাক্ত। অলপ পানীৰে নিৰ্গত হয়। পক্ষী, সৰীসৃপ আৰু কীট-পতংগত হয়।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১ : বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্য্যকাৰী একক হ’ল –
ক) নিউৰন
খ) নেফ্ৰন
গ) এক্সন
ঘ) ডেণ্ড্ৰাইট
উত্তৰঃ খ) নেফ্ৰন
প্ৰশ্ন ২ : স্তন্যপায়ী প্ৰাণী কেনে ধৰণৰ?
ক) এমোনোটেলিক
খ) ইউৰিকোটেলিক
গ) ইউৰিওটেলিক
ঘ) এমিনোটেলিক
উত্তৰঃ গ) ইউৰিওটেলিক
প্ৰশ্ন ৩ : GFR ৰ স্বাভাৱিক মান কিমান?
ক) ১২৫ মি.লি./মিনিট
খ) ২৫০ মি.লি./মিনিট
গ) ১০০০ মি.লি./মিনিট
ঘ) ৫০ মি.লি./মিনিট
উত্তৰঃ ক) ১২৫ মি.লি./মিনিট
প্ৰশ্ন ৪ : ADH-ৰ অন্য নাম কি?
ক) এড্ৰিনালিন
খ) ভেচ’প্ৰেছিন
গ) থাইৰক্সিন
ঘ) ইনছুলিন
উত্তৰঃ খ) ভেচ’প্ৰেছিন
প্ৰশ্ন ৫ : জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ কোষৰ পৰা কোনটো হাৰ্মোন ক্ষৰিত হয়?
ক) ADH
খ) ইনছুলিন
গ) ৰেনিন
ঘ) এল্ডষ্টেৰন
উত্তৰঃ গ) ৰেনিন
প্ৰশ্ন ৬ : প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় কিমান নেফ্ৰন থাকে?
ক) ১ লাখ
খ) ১০ লাখ
গ) ১ কোটি
ঘ) ১ হাজাৰ
উত্তৰঃ খ) ১০ লাখ
প্ৰশ্ন ৭ : পক্ষীসকল কেনে ধৰণৰ?
ক) এমোনোটেলিক
খ) ইউৰিওটেলিক
গ) ইউৰিকোটেলিক
ঘ) এমাইনোটেলিক
উত্তৰঃ গ) ইউৰিকোটেলিক
প্ৰশ্ন ৮ : মূত্ৰ ত্যাগৰ প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
ক) ছিক্ৰিচন
খ) মিকচুৰিচন
গ) ফিলট্ৰেচন
ঘ) ৰিএবচৰ্পচন
উত্তৰঃ খ) মিকচুৰিচন
প্ৰশ্ন ৯ : বৃক্কৰ বাহিৰৰ অংশক কি বোলে?
ক) মেডুলা
খ) কৰ্টেক্স
গ) পেলভিছ
ঘ) হিলাম
উত্তৰঃ খ) কৰ্টেক্স
প্ৰশ্ন ১০ : ৰেনাল কেলকুলাইৰ মুখ্য উপাদান কি?
ক) কেলচিয়াম অক্সালেট
খ) ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড
গ) চিনি
ঘ) প্ৰ’টিন
উত্তৰঃ ক) কেলচিয়াম অক্সালেট
প্ৰশ্ন ১১ : কোনটো অংগ “শৰীৰৰ ৰাসায়নিক প্ৰয়োগশালা” বুলি জনা যায়?
ক) বৃক্ক
খ) ফুসফুস
গ) যকৃত
ঘ) হৃদপিণ্ড
উত্তৰঃ গ) যকৃত
প্ৰশ্ন ১২ : ইউৰিয়া কোনটোত গঠিত হয়?
ক) বৃক্ক
খ) যকৃত
গ) ফুসফুস
ঘ) ছাল
উত্তৰঃ খ) যকৃত
প্ৰশ্ন ১৩ : কোনটো বিকাৰত মূত্ৰত গ্লুক’জ পোৱা যায়?
ক) ডায়বেটিছ ইনছিপিডাছ
খ) ডায়বেটিছ মেলিটাছ
গ) ইউৰেমিয়া
ঘ) গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ
উত্তৰঃ খ) ডায়বেটিছ মেলিটাছ
প্ৰশ্ন ১৪ : কোনটো বৃক্কৰ মৌলিক একক?
ক) এক্সন
খ) নিউৰন
গ) নেফ্ৰন
ঘ) লোম
উত্তৰঃ গ) নেফ্ৰন
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১ : ___________ হৈছে বৃক্কৰ গঠনগত আৰু কাৰ্য্যকাৰী একক।
উত্তৰঃ নেফ্ৰন
প্ৰশ্ন ২ : গ্লমেৰুলাছত ___________ প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত মূত্ৰ গঠন আৰম্ভ হয়।
উত্তৰঃ আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন
প্ৰশ্ন ৩ : ADH পশ্চাৎ ___________ গ্ৰন্থিৰ পৰা ক্ষৰিত হয়।
উত্তৰঃ পিটুইটেৰি
প্ৰশ্ন ৪ : ৰেনিন ___________ কোষৰ পৰা ক্ষৰিত হয়।
উত্তৰঃ জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ
প্ৰশ্ন ৫ : ৰক্তত ইউৰিয়াৰ আধিক্যক ___________ বোলে।
উত্তৰঃ ইউৰেমিয়া
প্ৰশ্ন ৬ : হেনলিৰ লুপ ___________ আকৃতিৰ।
উত্তৰঃ U-আকৃতিৰ
প্ৰশ্ন ৭ : পক্ষীসকলে ___________ ৰূপত নাইট্ৰোজেনিয়াছ পদাৰ্থ নিৰ্গত কৰে।
উত্তৰঃ ইউৰিক এচিড
প্ৰশ্ন ৮ : ___________ হাৰ্মোনে অস্থিমজ্জাত ৰক্তকণিকা উৎপাদন উদ্দীপ্ত কৰে।
উত্তৰঃ এৰিথ্ৰোপয়েটিন
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১ : পক্ষীসকল ইউৰিকোটেলিক প্ৰাণী।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ২ : প্ৰতিটো বৃক্কত প্ৰায় ১ লাখ নেফ্ৰন থাকে।
উত্তৰঃ মিছা (১০ লাখ)
প্ৰশ্ন ৩ : ADH পানী পুনৰ-শোষণ বঢ়ায়।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪ : এমোনিয়া ইউৰিয়াতকৈ কম বিষাক্ত।
উত্তৰঃ মিছা (এমোনিয়া বেছি বিষাক্ত)
প্ৰশ্ন ৫ : ছাল উৎসৰ্জনৰ এটা সহায়ক অংগ।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৬ : জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ এপাৰেটাছে ৰেনিন ক্ষৰণ কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৭ : গ্লমেৰুলাছত পুনৰ-শোষণ প্ৰক্ৰিয়া হয়।
উত্তৰঃ মিছা (আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন হয়)
প্ৰশ্ন ৮ : যকৃতে ইউৰিয়া উৎপাদন কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
ইংৰাজী শব্দ অসমীয়া অৰ্থ
Excretion উৎসৰ্জন Nephron নেফ্ৰন Kidney বৃক্ক Ureter মূত্ৰনলিকা Urinary Bladder মূত্ৰথলী Urethra মূত্ৰাশয় Cortex কৰ্টেক্স (বহিঃস্তৰ) Medulla মেডুলা (অন্তঃস্তৰ) Pelvis পেলভিছ Bowman’s Capsule বোৱমেনছ কেপছুল Glomerulus গ্লমেৰুলাছ PCT প্ৰক্সিমেল কনভোলিউটেড টিউবিউল Loop of Henle হেনলিৰ লুপ DCT ডিষ্টেল কনভোলিউটেড টিউবিউল Collecting Duct কালেক্টিং ডাক্ট Glomerular Filtration গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন Reabsorption পুনৰ-শোষণ Secretion ক্ষৰণ Ammonotelic এমোনোটেলিক Ureotelic ইউৰিওটেলিক Uricotelic ইউৰিকোটেলিক Ammonia এমোনিয়া Urea ইউৰিয়া Uric Acid ইউৰিক এচিড GFR গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন ৰেট Counter-current Mechanism কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্য্যপদ্ধতি Juxtaglomerular Apparatus জাক্সটাগ্লমেৰুলাৰ এপাৰেটাছ Renin ৰেনিন Angiotensin এনজিঅ’টেনছিন Aldosterone এল্ডষ্টেৰন ADH (Vasopressin) এণ্টি-ডায়ুৰেটিক হাৰ্মোন (ভেচ’প্ৰেছিন) ANF এট্ৰিয়েল নেট্ৰিউৰেটিক ফেক্টৰ Micturition মূত্ৰত্যাগ (মিকচুৰিচন) Uraemia ইউৰেমিয়া Renal Failure ৰেনাল ফেইলিউৰ Renal Calculi ৰেনাল কেলকুলাই (পাথৰ) Glomerulonephritis গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ Dialysis ডায়লাইছিছ Hemodialysis হিম’ডায়লাইছিছ Peritoneal Dialysis পেৰিট’নিয়েল ডায়লাইছিছ Kidney Transplantation বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন Malpighian Corpuscle মালপিজিয়ান কৰ্পাচ্কল Afferent Arteriole এফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’ল Efferent Arteriole ইফেৰেণ্ট আৰ্টেৰিঅ’ল Vasa Recta ভাছা ৰেক্টা Ultrafiltration আল্ট্ৰাফিলট্ৰেচন Osmoregulation অস্ম’নিয়ন্ত্ৰণ Pyramid পিৰামিড Calyces কেলিচেছ Hilum হিলাম Sphincter স্ফিংক্টাৰ
গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্তব্য (Important Notes)
১) মানৱ বৃক্কৰ ৰঙা-মুগা বৰণ। ইয়াৰ মূল কাৰ্য হ’ল উৎসৰ্জন, অস্ম’নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আয়নিক সমতা ৰক্ষা।
২) সাধাৰণ মূত্ৰৰ pH প্ৰায় ৬.০ আৰু ই অলপ এছিডিক।
৩) মূত্ৰৰ ৯৫% পানী আৰু ৫% কঠিন পদাৰ্থ – মূলতঃ ইউৰিয়া, ইউৰিক এচিড, ক্ৰিয়েটিনিন, লৱণসমূহ।
৪) প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ দৈনিক মূত্ৰ উৎপাদন প্ৰায় ১.৫ লিটাৰ।
৫) ক্ষাৰীয় মূত্ৰ অস্বাভাৱিক, ই ব্যাক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণ সূচায়।
৬) বৃক্কত ৰক্ত প্ৰৱাহ প্ৰতি মিনিটত প্ৰায় ১১০০-১২০০ মি.লি. (ৰেনাল ব্লাড ফ্ল’)।
৭) মালপিজিয়ান টিউবিউল হৈছে কীট-পতংগৰ উৎসৰ্জিত অংগ।
৮) মাছৰ গিল আৰু ছালৰ যোগেদিও উৎসৰ্জন হয়।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (Additional Important Information)
১) বৃক্কত প্ৰতি মিনিটে প্ৰায় ১১০০-১২০০ মি.লি. ৰক্ত প্ৰৱাহ হয় (কাৰ্ডিয়াক আউটপুটৰ ২০-২৫%)।
২) মূত্ৰৰ পৰিমাণ আৰু ঘনত্ব দেহৰ পানী আৰু লৱণৰ অৱস্থা অনুসৰি পৰিৱৰ্তন হয়।
৩) এক প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহে দৈনিক প্ৰায় ২৫-৩০ গ্ৰাম ইউৰিয়া উৎসৰ্জন কৰে।
৪) মূত্ৰৰ ৰং হালধীয়া হোৱাৰ মুখ্য কাৰণ ইউৰোক্ৰ’ম নামৰ পিগমেণ্ট।
৫) দেহৰ পানীৰ পৰিমাণ ৬০-৭০% হোৱাৰ ফলত পানী আৰু লৱণৰ সমতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৬) বৃক্কই ভিটামিন D-ক সক্ৰিয়ভাৱে কেলচিট্ৰিঅ’ললৈ পৰিবৰ্তন কৰে।
৭) এৰিথ্ৰোপয়েটিন হাৰ্মোন বৃক্কৰ পৰা ক্ষৰিত হয় যিয়ে ৰক্তত RBC উৎপাদন বঢ়ায়।
৮) ডায়বেটিছ মেলিটাছত মূত্ৰত গ্লুক’জ থাকে আৰু ডায়বেটিছ ইনছিপিডাছত পানীৰ আধিক্য হোৱা মূত্ৰ ত্যাগ হয়।
৯) মূত্ৰৰ অস্মলাৰিটি প্ৰায় ১২০০ mOsm/L হ’ব পাৰে যেতিয়া দেহত পানীৰ অভাৱ হয়।
১০) PCT-ৰ পৃষ্ঠৰ মাইক্ৰ’ভিলাইসমূহে ব্ৰাছ-বৰ্ডাৰ গঠন কৰে।
১১) বৃক্কৰ পৰাও কেলচিট্ৰিঅ’ল হাৰ্মোন উৎপন্ন হয় যিয়ে কেলচিয়াম শোষণত সহায় কৰে।
১২) ১০০ মি.লি. ৰক্তত ১৫-৪০ মি.গ্ৰাম ইউৰিয়া থাকে। ইয়াৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে ইউৰেমিয়া হয়।
মুখ্য পয়েণ্টসমূহ (Key Points)
১) উৎসৰ্জন হৈছে নাইট্ৰোজেনিয়াছ পদাৰ্থ আৰু অন্যান্য বিপাকীয় বৰ্জ্য পদাৰ্থ অপসাৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া।
২) মানৱ মূত্ৰ-প্ৰণালীত এযোৰ বৃক্ক, এযোৰ মূত্ৰনলিকা, এটা মূত্ৰথলী আৰু এটা মূত্ৰাশয় থাকে।
৩) নেফ্ৰন বৃক্কৰ মৌলিক কাৰ্যকাৰী একক।
৪) মূত্ৰ গঠনত গ্লমেৰুলাৰ ফিলট্ৰেচন, পুনৰ-শোষণ আৰু ক্ষৰণ ঘটে।
৫) হেনলিৰ লুপৰ কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট কাৰ্যপদ্ধতিয়ে গাঢ় মূত্ৰ গঠনত সহায় কৰে।
৬) ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰ, ADH আৰু ANF বৃক্কৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
৭) ছাল, ফুসফুস আৰু যকৃতেও উৎসৰ্জনত ভূমিকা পালন কৰে।
৮) বৃক্কৰ ৰোগসমূহৰ ভিতৰত ইউৰেমিয়া, ৰেনাল ফেইলিউৰ, ৰেনাল কেলকুলাই আৰু গ্লমেৰুল’নেফ্ৰাইটিছ অন্যতম।
৯) ডায়লাইছিছ আৰু বৃক্ক প্ৰতিস্থাপন বৃক্ক ৰোগৰ চিকিৎসা।
১০) মিকচুৰিচন হৈছে মূত্ৰ ত্যাগৰ প্ৰক্ৰিয়া।
সামঞ্জস্যপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Match the Following)
স্তম্ভ A স্তম্ভ B
১) এমোনিয়া ক) মালপিজিয়ান টিউবিউল ২) ইউৰিয়া খ) মাছ ৩) ইউৰিক এচিড গ) মানুহ ৪) কীট-পতংগ ঘ) চৰাই ৫) ফ্লেম কোষ ঙ) চেপেটা কৃমি
উত্তৰঃ ১-খ, ২-গ, ৩-ঘ, ৪-ক, ৫-ঙ
পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নসমূহ (Important for Exam)
১) নেফ্ৰনৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
২) মূত্ৰ গঠনৰ তিনিটা মুখ্য পদক্ষেপ ব্যাখ্যা কৰা।
৩) কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট পদ্ধতি বুজাই দিয়া।
৪) ৰেনিন-এনজিঅ’টেনছিন তন্ত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা।
৫) মানৱ মূত্ৰ-প্ৰণালীৰ চিত্ৰ অংকন কৰি অংগসমূহ চিহ্নিত কৰা।
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ আলোচনাৰ পৰা আপোনালোকে “উৎসৰ্জিত পদাৰ্থ আৰু তাৰ অপসাৰণ” বিষয়টোৰ এক স্পষ্ট ধাৰণা লাভ কৰিলে। ASSEB Class 11 Biology পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা প্ৰশ্ন আহিব পাৰে গতিকে গুৰুত্বসহকাৰে অধ্যয়ন কৰক। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট নিয়মিতভাৱে চাওক। ধন্যবাদ!