দেহৰস আৰু সংবহন
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। ASSEB-ৰ Class 11 Biology-ৰ অষ্টাদশ অধ্যায় “দেহৰস আৰু সংবহন (Body Fluids and Circulation)”-ত আমি তেজ আৰু লসিকাৰ গঠন, ABO তেজৰ গোট, Rh ফেক্টৰ, তেজ জমা হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (Coagulation), মুকলি আৰু বদ্ধ সংবহন তন্ত্ৰ, মানৱ হৃদযন্ত্ৰৰ গঠন (চাৰিটা প্ৰক’ষ্ঠ, ভাল্ভ, পৰিবাহী তন্ত্ৰ), কাৰ্ডিয়াক চক্ৰ, কাৰ্ডিয়াক আউটপুট, ECG, দ্বৈত সংবহন, হৃদযন্ত্ৰৰ কাৰ্যকলাপৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সংবহন তন্ত্ৰৰ ৰোগসমূহ (উচ্চ ৰক্তচাপ, কৰ’নাৰী আৰ্টাৰী ডিজিজ, এনজিনা, হাৰ্ট এটেক, এথেৰ’স্ক্লেৰ’ছিছ) সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। প্ৰতিটো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ ASSEB পৰীক্ষাৰ দৃষ্টিভংগীৰে সজোৱা হৈছে।
সাৰাংশ
আমাৰ শৰীৰৰ কোষবোৰৰ মাজত পুষ্টিদ্ৰৱ্য, অক্সিজেন, হৰমন আৰু বৰ্জ্য পদাৰ্থ পৰিবহণ কৰিবলৈ এক বিশেষ তৰল মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন হয়। এই তৰল মাধ্যম দুটা মুখ্য ৰূপত পোৱা যায় — তেজ (Blood) আৰু লসিকা (Lymph)। তেজ এক বিশেষ ধৰণৰ সংযোগী কলা য’ত প্লাজমা (৫৫%) আৰু গঠনগত উপাদান (৪৫%) থাকে। প্লাজমাত পানী (৯০–৯২%), প্ৰ’টিন (৬–৮% — এলবুমিন, গ্লবিউলিন, ফাইব্ৰিনোজেন), খনিজ লৱণ আৰু পুষ্টিদ্ৰৱ্য থাকে। গঠনগত উপাদানসমূহ হ’ল ৰঙা ৰক্তকণিকা (RBC বা Erythrocytes), বগা ৰক্তকণিকা (WBC বা Leucocytes) আৰু প্লেটলেট (Thrombocytes)। RBC-ত হিম’গ্ল’বিন থাকে যিয়ে অক্সিজেন আৰু কাৰ্বনডাইঅক্সাইড পৰিবহণ কৰে। WBC-ক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয় — গ্ৰেনুল’চাইট (Neutrophil, Eosinophil, Basophil) আৰু এগ্ৰেনুল’চাইট (Lymphocyte, Monocyte)। প্লেটলেটে তেজ জমা হোৱাত সহায় কৰে।
মানুহৰ তেজক ABO পদ্ধতিৰে চাৰিটা গোটত ভাগ কৰা হয় — A, B, AB আৰু O। এই গোটসমূহ RBC-ৰ পৃষ্ঠত থকা এন্টিজেন আৰু প্লাজমাত থকা এন্টিবডিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। গোট AB হৈছে সাৰ্বজনীন গ্ৰাহক (Universal recipient) আৰু গোট O হৈছে সাৰ্বজনীন দাতা (Universal donor)। ৰিচাছ বান্দৰৰ পৰা আবিষ্কাৰ হোৱা Rh এন্টিজেন থাকিলে Rh+ আৰু নাথাকিলে Rh- বুলি কোৱা হয়। যদি Rh- মাকৰ গৰ্ভত Rh+ সন্তান হয় তেন্তে দ্বিতীয় গৰ্ভৰ সন্তানৰ Erythroblastosis foetalis হ’ব পাৰে। তেজ জমা হোৱা প্ৰক্ৰিয়াত থ্ৰম্ব’প্লাষ্টিন আৰু কেলচিয়ামৰ সহায়ত প্ৰথ্ৰম্বিন থ্ৰম্বিনলৈ আৰু ফাইব্ৰিনোজেনে ফাইব্ৰিনলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ এক জাল গঠন কৰে। প্ৰাণীজগতত দুই প্ৰকাৰৰ সংবহন তন্ত্ৰ পোৱা যায় — মুকলি (Open) সংবহন (যেনে আৰ্থ্ৰ’প’ডা, মলাচ্ছা) আৰু বদ্ধ (Closed) সংবহন (যেনে কেঁচু আৰু সকলো মেৰুদণ্ডী)।
মানৱ হৃদযন্ত্ৰ চাৰিটা প্ৰক’ষ্ঠযুক্ত — দুটা অলিন্দ (Atria) আৰু দুটা নিলয় (Ventricles)। অলিন্দ আৰু নিলয়ৰ মাজত এট্ৰিঅ’ভেণ্ট্ৰিকুলাৰ ভাল্ভ থাকে — সোঁফালে ট্ৰাইকাচপিড আৰু বাওঁফালে বাইকাচপিড (মাইট্ৰেল)। হৃদযন্ত্ৰৰ পৰিবাহী তন্ত্ৰত SA node (Sino-Atrial node) — যিটোক pacemaker বুলি কোৱা হয়, AV node (Atrio-Ventricular node), Bundle of His আৰু Purkinje fibres থাকে। SA node-এ মিনিটত ৭০–৭৫ বাৰ বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ সৃষ্টি কৰে। এটা সম্পূৰ্ণ কাৰ্ডিয়াক চক্ৰত ০.৮ ছেকেণ্ড লাগে আৰু ইয়াত systole আৰু diastole পাৰ্য থাকে। কাৰ্ডিয়াক আউটপুট = Stroke Volume × Heart Rate ≈ ৭০ মি.লি. × ৭২ বাৰ = ৫ লিটাৰ/মিনিট। ECG-ৰ বিভিন্ন তৰংগ — P, QRS, T-এ যথাক্ৰমে অলিন্দ ডিপ’লাৰাইজেচন, নিলয় ডিপ’লাৰাইজেচন আৰু নিলয় ৰিপ’লাৰাইজেচন বুজায়।
মানুহৰ সংবহন দ্বৈত (Double circulation) — পালমোনাৰী সংবহন (হৃদযন্ত্ৰ→ফুসফুস→হৃদযন্ত্ৰ) আৰু চিষ্টেমিক সংবহন (হৃদযন্ত্ৰ→শৰীৰ→হৃদযন্ত্ৰ)। হৃদযন্ত্ৰৰ কাৰ্যকলাপ স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ (sympathetic আৰু parasympathetic) আৰু এড্ৰিনেলিন হৰমনে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সংবহন তন্ত্ৰৰ মুখ্য ৰোগসমূহ হ’ল উচ্চ ৰক্তচাপ (Hypertension — ১৪০/৯০ mmHg-তকৈ অধিক), কৰ’নাৰী আৰ্টাৰী ডিজিজ (CAD), এনজিনা পেক্টৰিছ (বুকুৰ বিষ), হাৰ্ট এটেক (মায়’কাৰ্ডিয়েল ইনফাৰ্ক্চন) আৰু এথেৰ’স্ক্লেৰ’ছিছ (ধমনীৰ ভিতৰৰ গাত কলেষ্টেৰল জমা হোৱা)। স্বাস্থ্যকৰ আহাৰ, নিয়মিত ব্যায়াম আৰু ধূমপান-নিৰোধে এই ৰোগসমূহৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
Summary (English)
Body fluids include blood and lymph that transport nutrients, oxygen, hormones and wastes. Blood is a specialized connective tissue made up of plasma (55%) and formed elements (45%). Plasma contains water, proteins (albumin, globulin, fibrinogen), minerals and nutrients. Formed elements are RBCs (erythrocytes containing haemoglobin), WBCs (granulocytes — neutrophils, eosinophils, basophils; agranulocytes — lymphocytes, monocytes) and platelets (thrombocytes). The ABO blood grouping is based on antigens on RBCs and antibodies in plasma — AB is the universal recipient while O is the universal donor. Rh factor is the antigen first found in Rhesus monkey. Coagulation involves conversion of fibrinogen to fibrin. Animals show open (arthropods, molluscs) or closed (annelids, vertebrates) circulation. The human heart has four chambers with tricuspid and bicuspid valves and a conducting system (SA node, AV node, Bundle of His, Purkinje fibres). The cardiac cycle lasts 0.8 sec, cardiac output is about 5 L/min. ECG shows P, QRS, T waves. Humans show double circulation. Major disorders include hypertension, coronary artery disease, angina, heart attack and atherosclerosis.
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: তেজত প্লাজমাৰ পৰিমাণ কিমান?
উত্তৰঃ তেজত প্লাজমাৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৫৫ শতাংশ।
প্ৰশ্ন ২: RBC-ত থকা প্ৰ’টিনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ RBC-ত থকা প্ৰ’টিনৰ নাম হিম’গ্ল’বিন (Haemoglobin)।
প্ৰশ্ন ৩: হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker কাক বোলে?
উত্তৰঃ SA node (Sino-Atrial node)-ক হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: সাৰ্বজনীন তেজ দাতা কোন গোটৰ মানুহ?
উত্তৰঃ O গোটৰ মানুহ সাৰ্বজনীন তেজ দাতা।
প্ৰশ্ন ৫: এটা সম্পূৰ্ণ কাৰ্ডিয়াক চক্ৰৰ সময়সীমা কিমান?
উত্তৰঃ এটা সম্পূৰ্ণ কাৰ্ডিয়াক চক্ৰৰ সময়সীমা ০.৮ ছেকেণ্ড।
প্ৰশ্ন ৬: ECG-ত QRS তৰংগই কি বুজায়?
উত্তৰঃ QRS তৰংগই নিলয় ডিপ’লাৰাইজেচন বুজায়।
প্ৰশ্ন ৭: মানৱ হৃদযন্ত্ৰৰ প্ৰক’ষ্ঠ কেইটা?
উত্তৰঃ মানৱ হৃদযন্ত্ৰৰ প্ৰক’ষ্ঠ চাৰিটা — দুটা অলিন্দ আৰু দুটা নিলয়।
প্ৰশ্ন ৮: Rh ফেক্টৰ প্ৰথমে কোন প্ৰাণীত পোৱা গৈছিল?
উত্তৰঃ Rh ফেক্টৰ প্ৰথমে ৰিচাছ বান্দৰত (Rhesus monkey) পোৱা গৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: কাৰ্ডিয়াক আউটপুটৰ গড় মান কিমান?
উত্তৰঃ কাৰ্ডিয়াক আউটপুটৰ গড় মান প্ৰতি মিনিটত প্ৰায় ৫ লিটাৰ।
প্ৰশ্ন ১০: তেজ জমাত সহায় কৰা ৰক্তকণিকা কি?
উত্তৰঃ প্লেটলেট (Thrombocytes)-এ তেজ জমাত সহায় কৰে।
২-৩ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১১: তেজ আৰু লসিকাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ তেজ ৰঙা ৰঙৰ আৰু ইয়াত RBC, WBC, প্লেটলেট থাকে। লসিকা বৰ্ণহীন আৰু ইয়াত মূলতঃ লিম্ফ’চাইট থাকে। তেজত প্লাজমা প্ৰ’টিন বেছি পৰিমাণে থাকে কিন্তু লসিকাত কম পৰিমাণে থাকে। তেজ ৰক্তনলিকাৰ ভিতৰত প্ৰবাহিত হয় কিন্তু লসিকা লসিকা নলিকাৰ ভিতৰত প্ৰবাহিত হয়। তেজে অক্সিজেন পৰিবহণ কৰে কিন্তু লসিকাই বিভিন্ন পদাৰ্থ আৰু চৰ্বি পৰিবহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ABO তেজৰ গোট সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ABO তেজৰ গোট পদ্ধতি কাৰ্ল লেণ্ডষ্টেইনাৰে ১৯০০ চনত আবিষ্কাৰ কৰিছিল। RBC-ৰ পৃষ্ঠত থকা এন্টিজেন A আৰু B-ৰ ভিত্তিত মানুহৰ তেজক চাৰিটা গোটত ভাগ কৰা হৈছে — A, B, AB আৰু O। গোট AB-ৰ ব্যক্তিয়ে যিকোনো গোটৰ পৰা তেজ লব পাৰে গতিকে সাৰ্বজনীন গ্ৰাহক বোলা হয়। গোট O-ৰ ব্যক্তিয়ে সকলো গোটৰ মানুহক তেজ দিব পাৰে গতিকে সাৰ্বজনীন দাতা বোলা হয়। এই গোট জনাটো তেজ পৰিবহণ আৰু পিতৃত্ব নিৰ্ণয়ৰ ক্ষেত্ৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ১৩: মুকলি আৰু বদ্ধ সংবহন তন্ত্ৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ মুকলি সংবহন তন্ত্ৰত তেজ ৰক্তনলিকাৰ পৰা ওলাই কলাৰ মাজত প্ৰবাহিত হয় (যেনে আৰ্থ্ৰ’প’ডা, মলাচ্ছা)। ইয়াত তেজৰ চাপ কম থাকে। বদ্ধ সংবহন তন্ত্ৰত তেজ সদায় ৰক্তনলিকাৰ ভিতৰতে প্ৰবাহিত হয় (যেনে কেঁচু, সকলো মেৰুদণ্ডী)। ইয়াত তেজৰ চাপ বেছি আৰু প্ৰৱাহ ভালদৰে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। বদ্ধ সংবহন বেছি দক্ষ কাৰণ ই বিভিন্ন কলালৈ অক্সিজেনৰ যোগান যথোপযুক্ত পৰিমাণে দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৪: তেজ জমা হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (Coagulation) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ক্ষত হোৱাৰ পিছত প্লেটলেটে থ্ৰম্ব’প্লাষ্টিন নিৰ্গত কৰে। থ্ৰম্ব’প্লাষ্টিন আৰু কেলচিয়াম আয়নৰ সহায়ত প্ৰথ্ৰম্বিন থ্ৰম্বিনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। থ্ৰম্বিনে দ্ৰৱণীয় ফাইব্ৰিনোজেনক অদ্ৰৱণীয় ফাইব্ৰিনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ফাইব্ৰিনে এক জাল গঠন কৰি ৰক্তকণিকাবোৰক ধৰি ৰাখে আৰু তেজ জমা কৰে। ভিটামিন K এই প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: দ্বৈত সংবহন (Double circulation) কাক বোলে?
উত্তৰঃ মানুহ আৰু আন স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ শৰীৰত তেজে এটা সম্পূৰ্ণ চক্ৰত হৃদযন্ত্ৰৰ মাজেৰে দুবাৰ পাৰ হয়। প্ৰথমতে পালমোনাৰী সংবহনত তেজ সোঁ নিলয়ৰ পৰা ফুসফুসলৈ যায় আৰু অক্সিজেনযুক্ত হৈ বাওঁ অলিন্দলৈ ঘূৰি আহে। দ্বিতীয়তে চিষ্টেমিক সংবহনত তেজ বাওঁ নিলয়ৰ পৰা মহাধমনীৰ মাজেৰে সমগ্ৰ শৰীৰলৈ যায় আৰু সোঁ অলিন্দলৈ ঘূৰি আহে। ইয়াকে দ্বৈত সংবহন বোলে।
প্ৰশ্ন ১৬: SA node-ক pacemaker কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ SA node সোঁফালৰ অলিন্দৰ ওপৰৰ অংশত অৱস্থিত। ই নিজে নিজেই বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহ সৃষ্টি কৰি হৃদযন্ত্ৰৰ স্পন্দন আৰম্ভ কৰে। এই বৈদ্যুতিক প্ৰৱাহে গোটেই হৃদযন্ত্ৰৰ স্পন্দনৰ গতি নিৰ্ণয় কৰে। SA node-এ মিনিটত ৭০–৭৫ বাৰ স্পন্দন সৃষ্টি কৰে। সেইবাবেই SA node-ক হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker বোলে।
৫-৭ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১৭: মানৱ হৃদযন্ত্ৰৰ গঠন বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ হৃদযন্ত্ৰ এটা মাংসপেশীয় অংগ যি বুকুৰ বাওঁফালে দুই ফুসফুসৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াৰ চাৰিওফালে পেৰিকাৰ্ডিয়াম নামৰ এক দুই-স্তৰীয় আৱৰণ থাকে যাৰ মাজত পেৰিকাৰ্ডিয়েল তৰল থাকে। হৃদযন্ত্ৰৰ পৰ্দা তিনিটা স্তৰেৰে গঠিত — বাহিৰৰ এপিকাৰ্ডিয়াম, মধ্যৰ মায়’কাৰ্ডিয়াম (মাংসপেশী) আৰু ভিতৰৰ এণ্ড’কাৰ্ডিয়াম। হৃদযন্ত্ৰত চাৰিটা প্ৰক’ষ্ঠ থাকে — দুটা ওপৰৰ অলিন্দ (Atria) আৰু দুটা তলৰ নিলয় (Ventricles)। সোঁ অলিন্দ আৰু সোঁ নিলয়ৰ মাজত ত্ৰিকপাটিকা ভাল্ভ (Tricuspid valve) থাকে। বাওঁ অলিন্দ আৰু বাওঁ নিলয়ৰ মাজত দ্বিকপাটিকা ভাল্ভ (Bicuspid বা Mitral valve) থাকে। সোঁ নিলয়ৰ পৰা পালমোনাৰী আৰ্টাৰীলৈ যোৱা পথত পালমোনাৰী semilunar ভাল্ভ আৰু বাওঁ নিলয়ৰ পৰা মহাধমনীলৈ যোৱা পথত aortic semilunar ভাল্ভ থাকে। হৃদযন্ত্ৰৰ পৰিবাহী তন্ত্ৰত SA node, AV node, Bundle of His আৰু Purkinje fibres থাকে। SA node-এ স্পন্দন আৰম্ভ কৰে আৰু AV node-ৰ মাজেৰে নিলয়লৈ সিগনেল পঠিয়ায়। বাওঁ নিলয়ৰ মাংসপেশী সোঁ নিলয়তকৈ ডাঠ কাৰণ ইয়াৰ পৰাই তেজ গোটেই শৰীৰলৈ পঠিয়াব লাগে।
প্ৰশ্ন ১৮: কাৰ্ডিয়াক চক্ৰ বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্ডিয়াক চক্ৰ হৈছে এটা সম্পূৰ্ণ হৃদস্পন্দনৰ ক্ৰম। ইয়াৰ সময়সীমা ০.৮ ছেকেণ্ড। চক্ৰটোক তিনিটা পাৰ্যত ভগোৱা হয়। প্ৰথম পাৰ্য — অলিন্দ ছিষ্ট’ল (০.১ ছে.): দুয়োটা অলিন্দ একেলগে সংকুচিত হৈ তেজ নিলয়লৈ পঠিয়ায়। AV ভাল্ভ মুকলি থাকে আৰু semilunar ভাল্ভ বন্ধ থাকে। দ্বিতীয় পাৰ্য — নিলয় ছিষ্ট’ল (০.৩ ছে.): দুয়োটা নিলয় সংকুচিত হৈ তেজ পালমোনাৰী আৰ্টাৰী আৰু মহাধমনীলৈ পঠিয়ায়। AV ভাল্ভ বন্ধ হয় আৰু semilunar ভাল্ভ মুকলি হয়। তৃতীয় পাৰ্য — সম্পূৰ্ণ ডায়াষ্ট’ল (০.৪ ছে.): সমগ্ৰ হৃদযন্ত্ৰ শিথিল হৈ আকৌ তেজেৰে পূৰ হয়। প্ৰথম শব্দ “লাব” AV ভাল্ভ বন্ধ হোৱাৰ ফলত আৰু দ্বিতীয় শব্দ “ডাব” semilunar ভাল্ভ বন্ধ হোৱাৰ ফলত উৎপন্ন হয়। প্ৰতি মিনিটত ৭২ বাৰ চক্ৰ চলে।
প্ৰশ্ন ১৯: ECG কি? ইয়াৰ বিভিন্ন তৰংগ আৰু গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ECG বা Electrocardiogram হৈছে হৃদযন্ত্ৰৰ বৈদ্যুতিক কাৰ্যকলাপৰ গ্ৰাফিকেল প্ৰতিনিধিত্ব। উইলিয়াম আইন্থ’ভেনে ইয়াক আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ECG-ত মূলতঃ তিনিটা তৰংগ থাকে। P তৰংগই অলিন্দ ডিপ’লাৰাইজেচন বুজায় — অলিন্দৰ সংকোচন। QRS কমপ্লেক্সে নিলয় ডিপ’লাৰাইজেচন বুজায় — নিলয়ৰ সংকোচনৰ আৰম্ভণি। T তৰংগই নিলয় ৰিপ’লাৰাইজেচন বুজায় — নিলয়ৰ শিথিলকৰণ। PR ব্যৱধান অলিন্দৰ পৰা নিলয়লৈ সিগনেল প্ৰৱাহিত হোৱাৰ সময় বুজায়। ECG-ৰ পৰা হৃদৰোগ যেনে অ্যাৰিথমিয়া, হাৰ্ট এটেক, হাৰ্ট ব্লক আদি নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি। ই হৃদযন্ত্ৰৰ স্বাস্থ্য পৰীক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ২০: সংবহন তন্ত্ৰৰ মুখ্য ৰোগসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উচ্চ ৰক্তচাপ (Hypertension) — ১৪০/৯০ mmHg-তকৈ অধিক ৰক্তচাপ। ই হৃদৰোগ আৰু ষ্ট্ৰ’কৰ ঝুঁকি বঢ়ায়। কাৰণসমূহ — অস্বাস্থ্যকৰ আহাৰ, ধূমপান, মানসিক চাপ। কৰ’নাৰী আৰ্টাৰী ডিজিজ (CAD) — কৰ’নাৰী ধমনীত কলেষ্টেৰল জমা হোৱাৰ ফলত হোৱা ৰোগ। ইয়াৰ ফলত হৃদপেশীলৈ অক্সিজেনৰ যোগান কমি যায়। এনজিনা পেক্টৰিছ — হৃদযন্ত্ৰলৈ অক্সিজেনৰ অভাৱৰ ফলত বুকুত হোৱা তীব্ৰ বিষ। হাৰ্ট এটেক বা মায়’কাৰ্ডিয়েল ইনফাৰ্ক্চন — কৰ’নাৰী ধমনী সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হৈ হৃদপেশীৰ এটা অংশ মৃত হোৱা। এথেৰ’স্ক্লেৰ’ছিছ — ধমনীৰ ভিতৰৰ গাত প্লাক জমা হৈ ই কঠিন আৰু সংকুচিত হৈ পৰা। প্ৰতিৰোধৰ বাবে স্বাস্থ্যকৰ আহাৰ, নিয়মিত ব্যায়াম, ধূমপান-নিৰোধ আৰু চাপ ব্যৱস্থাপনা কৰা উচিত।
প্ৰশ্ন ২১: তেজৰ গঠনগত উপাদানসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ তেজৰ গঠনগত উপাদান তিনি প্ৰকাৰৰ। ৰঙা ৰক্তকণিকা (RBC বা Erythrocytes) — দ্বি-অৱতল চক্ৰাকাৰ আৰু পৰিপক্ক অৱস্থাত নিউক্লিয়াসহীন। ইয়াৰ গড় আয়ু ১২০ দিন। ইয়াত হিম’গ্ল’বিন থাকে যিয়ে অক্সিজেন আৰু কাৰ্বনডাইঅক্সাইড পৰিবহণ কৰে। প্ৰতি মাইক্ৰ’লিটাৰ তেজত প্ৰায় ৫০ লাখ RBC থাকে। বগা ৰক্তকণিকা (WBC বা Leucocytes) — নিউক্লিয়াসযুক্ত আৰু আয়তনত ডাঙৰ। প্ৰতি মাইক্ৰ’লিটাৰত ৬০০০–৮০০০ থাকে। ইয়াক গ্ৰেনুল’চাইট (Neutrophil, Eosinophil, Basophil) আৰু এগ্ৰেনুল’চাইট (Lymphocyte, Monocyte)-ত ভাগ কৰা হয়। ই দেহৰ প্ৰতিৰোধ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে। প্লেটলেট (Thrombocytes) — সৰু আৰু নিউক্লিয়াসহীন। প্ৰতি মাইক্ৰ’লিটাৰত ১.৫–৪ লাখ থাকে। ই তেজ জমা হোৱাত সহায় কৰে।
MCQ (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১: তেজত প্লাজমাৰ পৰিমাণ কিমান?
(ক) ৪৫% (খ) ৫৫% (গ) ৬৫% (ঘ) ৭৫%
উত্তৰঃ (খ) ৫৫%
প্ৰশ্ন ২: হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker কোনটো?
(ক) AV node (খ) SA node (গ) Bundle of His (ঘ) Purkinje fibre
উত্তৰঃ (খ) SA node
প্ৰশ্ন ৩: সাৰ্বজনীন তেজ গ্ৰাহক কোন গোট?
(ক) A (খ) B (গ) AB (ঘ) O
উত্তৰঃ (গ) AB
প্ৰশ্ন ৪: RBC-ৰ গড় আয়ু কিমান?
(ক) ৬০ দিন (খ) ৯০ দিন (গ) ১২০ দিন (ঘ) ১৮০ দিন
উত্তৰঃ (গ) ১২০ দিন
প্ৰশ্ন ৫: সোঁ অলিন্দ আৰু সোঁ নিলয়ৰ মাজত থকা ভাল্ভ কি?
(ক) Bicuspid (খ) Tricuspid (গ) Semilunar (ঘ) Mitral
উত্তৰঃ (খ) Tricuspid
প্ৰশ্ন ৬: ECG-ত QRS তৰংগই কি বুজায়?
(ক) অলিন্দ ডিপ’লাৰাইজেচন (খ) নিলয় ডিপ’লাৰাইজেচন (গ) নিলয় ৰিপ’লাৰাইজেচন (ঘ) অলিন্দ ৰিপ’লাৰাইজেচন
উত্তৰঃ (খ) নিলয় ডিপ’লাৰাইজেচন
প্ৰশ্ন ৭: Rh ফেক্টৰ প্ৰথমে কোনত পোৱা গৈছিল?
(ক) ইন্দুৰ (খ) গিনি পিগ (গ) ৰিচাছ বান্দৰ (ঘ) চিম্পেঞ্জী
উত্তৰঃ (গ) ৰিচাছ বান্দৰ
প্ৰশ্ন ৮: এটা সম্পূৰ্ণ কাৰ্ডিয়াক চক্ৰৰ সময়সীমা কিমান?
(ক) ০.৬ ছেকেণ্ড (খ) ০.৮ ছেকেণ্ড (গ) ১.০ ছেকেণ্ড (ঘ) ১.২ ছেকেণ্ড
উত্তৰঃ (খ) ০.৮ ছেকেণ্ড
প্ৰশ্ন ৯: তেজ জমা হোৱাত কোনটো প্ৰ’টিনে সহায় কৰে?
(ক) এলবুমিন (খ) গ্লবিউলিন (গ) ফাইব্ৰিনোজেন (ঘ) হিম’গ্ল’বিন
উত্তৰঃ (গ) ফাইব্ৰিনোজেন
প্ৰশ্ন ১০: মুকলি সংবহন তন্ত্ৰ কোনত পোৱা যায়?
(ক) মেৰুদণ্ডী (খ) কেঁচু (গ) আৰ্থ্ৰ’প’ডা (ঘ) মাছ
উত্তৰঃ (গ) আৰ্থ্ৰ’প’ডা
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: তেজ এক বিশেষ ধৰণৰ ____________ কলা।
উত্তৰঃ সংযোগী
প্ৰশ্ন ২: RBC-ত থকা প্ৰ’টিনৰ নাম ____________।
উত্তৰঃ হিম’গ্ল’বিন
প্ৰশ্ন ৩: ____________ গোটৰ মানুহ সাৰ্বজনীন তেজ দাতা।
উত্তৰঃ O
প্ৰশ্ন ৪: হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker-ৰ নাম ____________।
উত্তৰঃ SA node
প্ৰশ্ন ৫: ECG-ত ____________ তৰংগই অলিন্দ ডিপ’লাৰাইজেচন বুজায়।
উত্তৰঃ P
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১: মানৱ হৃদযন্ত্ৰত চাৰিটা প্ৰক’ষ্ঠ থাকে।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ২: পৰিপক্ক RBC-ত নিউক্লিয়াস থাকে।
উত্তৰঃ মিছা (পৰিপক্ক RBC-ত নিউক্লিয়াস নাথাকে)
প্ৰশ্ন ৩: AB গোটৰ ব্যক্তিয়ে যিকোনো গোটৰ পৰা তেজ লব পাৰে।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪: কেঁচুৰ সংবহন তন্ত্ৰ মুকলি ধৰণৰ।
উত্তৰঃ মিছা (কেঁচুৰ সংবহন তন্ত্ৰ বদ্ধ ধৰণৰ)
প্ৰশ্ন ৫: SA node-ক হৃদযন্ত্ৰৰ pacemaker বোলে।
উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Blood | তেজ |
| Plasma | প্লাজমা |
| Lymph | লসিকা |
| Erythrocyte (RBC) | ৰঙা ৰক্তকণিকা |
| Leucocyte (WBC) | বগা ৰক্তকণিকা |
| Thrombocyte (Platelet) | প্লেটলেট |
| Haemoglobin | হিম’গ্ল’বিন |
| Coagulation | তেজ জমা হোৱা |
| Fibrinogen | ফাইব্ৰিনোজেন |
| Fibrin | ফাইব্ৰিন |
| Antigen | এন্টিজেন |
| Antibody | এন্টিবডি |
| Universal donor | সাৰ্বজনীন দাতা |
| Universal recipient | সাৰ্বজনীন গ্ৰাহক |
| Rh factor | ৰিচাছ ফেক্টৰ |
| Erythroblastosis foetalis | ভ্ৰূণ ৰক্তকণিকা ৰোগ |
| Heart | হৃদযন্ত্ৰ |
| Atrium | অলিন্দ |
| Ventricle | নিলয় |
| Tricuspid valve | ত্ৰিকপাটিকা ভাল্ভ |
| Bicuspid valve | দ্বিকপাটিকা ভাল্ভ |
| Semilunar valve | অৰ্ধচন্দ্ৰ ভাল্ভ |
| Pericardium | পেৰিকাৰ্ডিয়াম |
| Myocardium | মায়’কাৰ্ডিয়াম |
| Endocardium | এণ্ড’কাৰ্ডিয়াম |
| SA node | চাইন’-এট্ৰিয়েল ন’ড |
| AV node | এট্ৰিঅ’ভেণ্ট্ৰিকুলাৰ ন’ড |
| Bundle of His | হিচ-ৰ বাণ্ডল |
| Purkinje fibres | পুৰকিনজে তন্তু |
| Pacemaker | হৃদস্পন্দন নিৰ্ধাৰক |
| Cardiac cycle | কাৰ্ডিয়াক চক্ৰ |
| Systole | সংকোচন |
| Diastole | প্ৰসাৰণ |
| Cardiac output | কাৰ্ডিয়াক আউটপুট |
| Stroke volume | ষ্ট্ৰ’ক ভলিউম |
| Heart rate | হৃদস্পন্দন হাৰ |
| ECG | ইলেক্ট্ৰ’কাৰ্ডিঅ’গ্ৰাম |
| Depolarization | ডিপ’লাৰাইজেচন |
| Repolarization | ৰিপ’লাৰাইজেচন |
| Open circulation | মুকলি সংবহন |
| Closed circulation | বদ্ধ সংবহন |
| Double circulation | দ্বৈত সংবহন |
| Pulmonary circulation | পালমোনাৰী সংবহন |
| Systemic circulation | চিষ্টেমিক সংবহন |
| Artery | ধমনী |
| Vein | শিৰা |
| Capillary | কৈশিকা |
| Aorta | মহাধমনী |
| Pulmonary artery | পালমোনাৰী ধমনী |
| Pulmonary vein | পালমোনাৰী শিৰা |
| Vena cava | ভেনা কাভা |
| Hypertension | উচ্চ ৰক্তচাপ |
| Coronary artery disease | কৰ’নাৰী আৰ্টাৰী ডিজিজ |
| Angina pectoris | এনজিনা পেক্টৰিছ |
| Heart attack | হাৰ্ট এটেক |
| Myocardial infarction | মায়’কাৰ্ডিয়েল ইনফাৰ্ক্চন |
| Atherosclerosis | এথেৰ’স্ক্লেৰ’ছিছ |
| Cholesterol | কলেষ্টেৰল |
| Granulocyte | গ্ৰেনুল’চাইট |
| Agranulocyte | এগ্ৰেনুল’চাইট |
| Neutrophil | নিউট্ৰ’ফিল |
| Eosinophil | ইঅ’চিন’ফিল |
| Basophil | বেচ’ফিল |
| Lymphocyte | লিম্ফ’চাইট |
| Monocyte | মন’চাইট |
| Thrombin | থ্ৰম্বিন |
| Prothrombin | প্ৰথ্ৰম্বিন |
| Albumin | এলবুমিন |
| Globulin | গ্লবিউলিন |
| Blood pressure | ৰক্তচাপ |
| Pulse | নাড়ীৰ গতি |
| Heart sound | হৃদযন্ত্ৰৰ শব্দ |
| Adrenaline | এড্ৰিনেলিন |
| Autonomic nervous system | স্বায়ত্ত স্নায়ুতন্ত্ৰ |
| Sympathetic | চিম্পেথেটিক |
| Parasympathetic | পেৰাচিম্পেথেটিক |
| Vitamin K | ভিটামিন K |
| Calcium ion | কেলচিয়াম আয়ন |
| Thromboplastin | থ্ৰম্ব’প্লাষ্টিন |
| Bone marrow | হাড়ৰ মজ্জা |
| Spleen | প্লীহা |
| Lymph node | লসিকা গ্ৰন্থি |
| Phagocytosis | ফেগ’চাইটোছিছ |
| Immunity | ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা |
আশাকৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন উত্তৰসমূহে আপোনাৰ ASSEB Class 11 Biology পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট চাই থাকক। ধন্যবাদ!