Class 11 Biology Chapter 17 শ্বাসক্ৰিয়া আৰু গেছ আদান-প্ৰদান
HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম! ASSEB-ৰ Class 11 Biology-ৰ Chapter 17 — শ্বাসক্ৰিয়া আৰু গেছ আদান-প্ৰদান (Breathing and Exchange of Gases) অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, সঁচা/মিছা আৰু শব্দাৰ্থ এই পৃষ্ঠাত পোৱা যাব। জীৱিত প্ৰাণীৰ বাবে শ্বসন এক অপৰিহাৰ্য জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া। এই অধ্যায়ত আমি শ্বসনতন্ত্ৰৰ গঠন, শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ক্ৰিয়াবিধি, গেছ পৰিবহন আৰু শ্বসন সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন ব্যাধিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
শ্বসন আৰু বিভিন্ন প্ৰাণীৰ শ্বসন অংগ: জীৱিত প্ৰাণীয়ে শক্তি উৎপাদনৰ বাবে অক্সিজেন (O₂) গ্ৰহণ কৰে আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂) ত্যাগ কৰে। এই গেছ আদান-প্ৰদানৰ ক্ৰিয়াকে শ্বসন বোলে। বিভিন্ন প্ৰাণীত বিভিন্ন শ্বসন অংগ থাকে — স্পঞ্জ, কয়লেন্টেৰেট আৰু চেপেটা পোকৰ দৰে নিম্ন শ্ৰেণীৰ প্ৰাণীয়ে দেহ পৃষ্ঠৰ মাজেৰে গেছ আদান-প্ৰদান কৰে। কেঁচুৱে আৰ্দ্ৰ ছালৰ মাজেৰে, পোকপৰুৱায়ে শ্বাসনলিকা (tracheal tubes)-ৰ জৰিয়তে, মাছে কোমে (gills)-ৰ যোগেদি আৰু স্থলচৰ মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীয়ে ফুসফুসৰ যোগেদি শ্বসন সম্পন্ন কৰে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত ফুসফুসেই হ’ল প্ৰধান শ্বসন অংগ।
মানৱ শ্বসনতন্ত্ৰ: মানৱ শ্বসনতন্ত্ৰ বহিৰ্নাসিকা (external nostrils), নাসিকা গহ্বৰ (nasal cavity), গ্ৰাসনলী (pharynx), স্বৰযন্ত্ৰ (larynx), শ্বাসনলী (trachea), ব্ৰংকাই (bronchi), ব্ৰংকিঅলছ (bronchioles) আৰু এলভিঅলাই (alveoli)-ৰে গঠিত। শ্বাসনলী দুটা প্ৰধান ব্ৰংকাইত বিভাজিত হয় আৰু প্ৰতিটো ব্ৰংকাই পুনৰ ক্ৰমে সৰু সৰু ব্ৰংকিঅলছত বিভাজিত হয়। ব্ৰংকিঅলছৰ অন্তত থকা বেলুন আকাৰৰ সৰু সৰু গঠনবোৰক এলভিঅলাই বোলে, য’ত প্ৰকৃত গেছ আদান-প্ৰদান হয়। ফুসফুস দুখন বুকুৰ গহ্বৰৰ ভিতৰত থাকে আৰু ই প্লুৰাল ঝিল্লীৰে আবৃত। বুকুৰ গহ্বৰ ওপৰৰ ফালে ডাইফ্ৰাম (diaphragm) আৰু কাষৰ ফালে আন্তঃ-পাৰ্শ্বিক পেশী (intercostal muscles)-য়ে আৱদ্ধ কৰি ৰাখে।
শ্বাসক্ৰিয়াৰ ক্ৰিয়াবিধি আৰু আয়তন: শ্বাসক্ৰিয়াত দুটা পৰ্যায় থাকে — শ্বাস গ্ৰহণ (inspiration) আৰু শ্বাস ত্যাগ (expiration)। শ্বাস গ্ৰহণৰ সময়ত ডাইফ্ৰামৰ সংকোচন আৰু বাহ্য আন্তঃ-পাৰ্শ্বিক পেশীৰ সংকোচনে বুকুৰ গহ্বৰৰ আয়তন বঢ়াই দিয়ে আৰু ফলত ফুসফুসৰ ভিতৰৰ চাপ হ্ৰাস পাই বায়ু সোমাই যায়। শ্বাস ত্যাগৰ সময়ত এই পেশীবোৰ শিথিল হোৱাৰ ফলত আয়তন কমি যায় আৰু চাপ বৃদ্ধি পাই বায়ু বাহিৰ ওলাই যায়। শ্বসন আয়তন আৰু ক্ষমতাসমূহ হ’ল — Tidal Volume (TV ≈ 500 mL), Inspiratory Reserve Volume (IRV ≈ 2500–3000 mL), Expiratory Reserve Volume (ERV ≈ 1000–1100 mL), Residual Volume (RV ≈ 1100–1200 mL), Inspiratory Capacity (IC = TV + IRV), Expiratory Capacity (EC = TV + ERV), Functional Residual Capacity (FRC = ERV + RV), Vital Capacity (VC = TV + IRV + ERV) আৰু Total Lung Capacity (TLC = VC + RV)।
গেছ আদান-প্ৰদান, পৰিবহন আৰু নিয়ন্ত্ৰণ: গেছসমূহৰ আদান-প্ৰদান আংশিক চাপ (partial pressure)-ৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এলভিঅলাইত pO₂ ≈ 104 mm Hg আৰু pCO₂ ≈ 40 mm Hg, শিৰাজাত ৰক্তত pO₂ ≈ 40 আৰু pCO₂ ≈ 45 mm Hg। গতিকে O₂ ৰক্তত প্ৰৱেশ কৰে আৰু CO₂ এলভিঅলাইত নিৰ্গত হয়। অক্সিজেনৰ প্ৰায় 97% হিমোগ্লবিনৰ লগত সংযুক্ত হৈ অক্সি-হিমোগ্লবিন (oxyhaemoglobin) ৰূপত পৰিবহন হয়। কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ প্ৰায় 70% বাইকাৰ্বনেট (HCO₃⁻) ৰূপত, 20–25% কাৰ্বামিনো-হিমোগ্লবিন ৰূপত আৰু বাকীখিনি ৰক্তৰসৰ লগত দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত পৰিবহন হয়। অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ (oxyhaemoglobin dissociation curve) S-আকৃতিৰ। বহৰ প্ৰভাৱ (Bohr effect)-ৰ অনুসৰি pCO₂ বৃদ্ধি, pH হ্ৰাস বা উষ্ণতা বৃদ্ধি হ’লে বক্ৰটো সোঁফালে সৰি যায় আৰু O₂ মুকলি হোৱা সহজ হয়। শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ মেডুলা অব্লংগেটাত থকা শ্বসন কেন্দ্ৰৰ (respiratory centre)-দ্বাৰা হয়। শ্বসন সম্পৰ্কীয় ব্যাধিৰ ভিতৰত হাঁপানি (asthma), এম্ফাইছিমা (emphysema) আৰু বৃত্তিজনিত শ্বসন ব্যাধি (occupational respiratory disorders) উল্লেখযোগ্য।
Summary (English)
Respiration is the process by which living organisms take in oxygen and give out carbon dioxide for energy production. Different animals have different respiratory organs — body surface in sponges and flatworms, moist skin in earthworms, tracheal tubes in insects, gills in fishes and lungs in terrestrial vertebrates. The human respiratory system consists of external nostrils, nasal cavity, pharynx, larynx, trachea, bronchi, bronchioles and alveoli. Alveoli are the actual sites of gas exchange. Breathing involves inspiration (diaphragm and external intercostal muscles contract, thoracic volume increases, intra-pulmonary pressure decreases) and expiration (muscles relax, pressure increases, air goes out). Important respiratory volumes and capacities include TV, IRV, ERV, RV, IC, EC, FRC, VC and TLC. Gas exchange occurs by diffusion based on partial pressure gradients. Oxygen is mainly transported as oxyhaemoglobin while carbon dioxide is transported as bicarbonate, carbamino-haemoglobin and dissolved form. The Bohr effect describes the rightward shift of the oxyhaemoglobin dissociation curve at high pCO₂. Respiration is regulated by the respiratory centre in the medulla. Common disorders include asthma, emphysema and occupational respiratory diseases.
প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: শ্বসন কাক বোলে?
উত্তৰঃ জীৱিত প্ৰাণীয়ে অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰি কাৰ্বন ডাই অক্সাইড ত্যাগ কৰাৰ লগতে কোষৰ ভিতৰত শক্তি উৎপাদন কৰা সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক শ্বসন বোলে।
প্ৰশ্ন ২: মানুহৰ প্ৰধান শ্বসন অংগ কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ প্ৰধান শ্বসন অংগ হ’ল ফুসফুস (lungs)।
প্ৰশ্ন ৩: এলভিঅলাই কি?
উত্তৰঃ ফুসফুসৰ ব্ৰংকিঅলছৰ অন্তত থকা বেলুন আকাৰৰ সৰু সৰু গঠনবোৰক এলভিঅলাই বোলে। ইয়াত প্ৰকৃত গেছ আদান-প্ৰদান হয়।
প্ৰশ্ন ৪: Tidal Volume (TV) কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সময়ত প্ৰতিবাৰ গ্ৰহণ বা ত্যাগ কৰা বায়ুৰ পৰিমাণক Tidal Volume বোলে। ইয়াৰ পৰিমাণ প্ৰায় 500 mL।
প্ৰশ্ন ৫: Vital Capacity (VC) কি?
উত্তৰঃ বলপূৰ্বক শ্বাস গ্ৰহণৰ পাছত বলপূৰ্বক ত্যাগ কৰিব পৰা সৰ্বাধিক বায়ুৰ পৰিমাণক Vital Capacity বোলে। VC = TV + IRV + ERV।
প্ৰশ্ন ৬: অক্সিজেন প্ৰধানকৈ কোন ৰূপত পৰিবহন হয়?
উত্তৰঃ অক্সিজেনৰ প্ৰায় 97% হিমোগ্লবিনৰ লগত সংযুক্ত হৈ অক্সি-হিমোগ্লবিন (oxyhaemoglobin) ৰূপত পৰিবহন হয়।
প্ৰশ্ন ৭: কাৰ্বন ডাই অক্সাইড প্ৰধানকৈ কোন ৰূপত পৰিবহন হয়?
উত্তৰঃ কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ প্ৰায় 70% বাইকাৰ্বনেট (HCO₃⁻) ৰূপত পৰিবহন হয়।
প্ৰশ্ন ৮: শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ শ্বসনৰ প্ৰাথমিক নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ মস্তিষ্কৰ মেডুলা অব্লংগেটা (medulla oblongata)-ত অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ৯: ডাইফ্ৰাম কি?
উত্তৰঃ ডাইফ্ৰাম হ’ল বুকুৰ গহ্বৰ আৰু পেটৰ গহ্বৰক পৃথক কৰা গম্বুজ আকৃতিৰ পেশীয়ুক্ত পৰ্দা, যিয়ে শ্বাসক্ৰিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ১০: বহৰ প্ৰভাৱ (Bohr effect) কি?
উত্তৰঃ pCO₂ বৃদ্ধি বা pH হ্ৰাসৰ ফলত হিমোগ্লবিনৰ অক্সিজেনৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ কমি যোৱা ঘটনাটোক বহৰ প্ৰভাৱ বোলে। ইয়াৰ ফলত কলাকোষত অক্সিজেন মুকলি হয়।
প্ৰশ্ন ১১: Residual Volume (RV) কি?
উত্তৰঃ বলপূৰ্বক শ্বাস ত্যাগৰ পাছতো ফুসফুসত থাকি যোৱা বায়ুৰ পৰিমাণক Residual Volume বোলে। ইয়াৰ পৰিমাণ প্ৰায় 1100–1200 mL।
প্ৰশ্ন ১২: এপিগ্লটিছৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ এপিগ্লটিছে খাদ্য গিলোৱাৰ সময়ত স্বৰযন্ত্ৰৰ মুখ ঢাকি ৰাখি খাদ্য শ্বাসনলীত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ বাধা দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৩: চাৰ্ফেক্টেণ্ট কি?
উত্তৰঃ এলভিঅলাইৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠত থকা লিপোপ্ৰটিন প্ৰকৃতিৰ পদাৰ্থ যিয়ে পৃষ্ঠতান হ্ৰাস কৰি এলভিঅলাইক চেপেটা হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: Inspiratory Capacity (IC)-ৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ সাধাৰণ শ্বাস ত্যাগৰ পাছত গ্ৰহণ কৰিব পৰা সৰ্বাধিক বায়ুৰ পৰিমাণক IC বোলে। IC = TV + IRV ≈ 3000–3500 mL।
প্ৰশ্ন ১৫: ছিলিকছিছ ৰোগ কেতিয়া হয়?
উত্তৰঃ খনিৰ কামত নিয়োজিত শ্ৰমিকে দীৰ্ঘদিন ধৰি ছিলিকা ধূলিৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে ফুসফুসত ফাইব্ৰোছিছ হৈ ছিলিকছিছ ৰোগ হয়।
প্ৰশ্ন ১৬: হাইপোক্সিয়া কি?
উত্তৰঃ কলাকোষত অক্সিজেনৰ অভাৱজনিত অৱস্থাক হাইপোক্সিয়া বোলে।
প্ৰশ্ন ১৭: মানুহৰ স্বাভাৱিক শ্বসন হাৰ মিনিটত কিমান?
উত্তৰঃ এজন প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ স্বাভাৱিক শ্বসন হাৰ মিনিটত প্ৰায় 12–16 বাৰ।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: বিভিন্ন প্ৰাণীত শ্বসন অংগৰ বৈচিত্ৰ্য বুজোৱা।
উত্তৰঃ বিভিন্ন প্ৰাণীত বিভিন্ন শ্বসন অংগ দেখা যায় —
(ক) স্পঞ্জ, কয়লেন্টেৰেট, চেপেটা পোকত — সমগ্ৰ দেহ পৃষ্ঠৰ যোগেদি গেছ আদান-প্ৰদান হয়।
(খ) কেঁচুৰ ক্ষেত্ৰত — আৰ্দ্ৰ কিউটিকল ছালৰ যোগেদি।
(গ) পোকপৰুৱাৰ ক্ষেত্ৰত — শ্বাসনলিকা (tracheal tubes)-ৰ যোগেদি।
(ঘ) মাছৰ ক্ষেত্ৰত — কোম (gills)-ৰ যোগেদি।
(ঙ) স্থলচৰ মেৰুদণ্ডীৰ ক্ষেত্ৰত — ফুসফুসৰ যোগেদি গেছ আদান-প্ৰদান হয়।
প্ৰশ্ন ২: শ্বাসনলী (trachea) আৰু ব্ৰংকাইৰ গঠন বুজোৱা।
উত্তৰঃ শ্বাসনলী হ’ল গ্ৰীৱাৰ পৰা বুকুৰ গহ্বৰলৈ যোৱা এডাল নলিকা যাৰ দেৱালত C-আকৃতিৰ কাৰ্টিলেজৰ ৰিং থাকে। এই কাৰ্টিলেজৰ ৰিঙৰ বাবে শ্বাসনলী চেপেটা হৈ যাব নোৱাৰে। শ্বাসনলী পঞ্চম বুকুৰ মেৰুদণ্ডৰ স্তৰত দুটা প্ৰধান ব্ৰংকাইত বিভাজিত হয়, যিবোৰ পৃথকে পৃথকে দুয়োখন ফুসফুসত প্ৰৱেশ কৰে। ব্ৰংকাইৰ ভিতৰৰ ভাগত পক্ষ্ম-যুক্ত (ciliated) এপিথেলিয়ম থাকে যিয়ে ধূলিবালি আঁতৰাব সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: শ্বাস গ্ৰহণ আৰু শ্বাস ত্যাগৰ ক্ৰিয়াবিধি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শ্বাস গ্ৰহণৰ সময়ত ডাইফ্ৰামৰ সংকোচন হোৱাৰ ফলত ই চেপেটা হৈ পৰে আৰু বাহ্য আন্তঃ-পাৰ্শ্বিক পেশীৰ সংকোচনে কাষৰ হাড়বোৰক ওপৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ ঠেলি পঠায়। ফলত বুকুৰ গহ্বৰৰ আয়তন বৃদ্ধি পায়, ফুসফুস প্ৰসাৰিত হয় আৰু ভিতৰৰ চাপ বায়ুমণ্ডলীয় চাপতকৈ কম হয়। গতিকে বায়ু ফুসফুসৰ ভিতৰলৈ সোমাই যায়। শ্বাস ত্যাগৰ সময়ত পেশীবোৰ শিথিল হোৱাৰ ফলত ডাইফ্ৰাম গম্বুজ আকৃতিলৈ ঘূৰি যায়, বুকুৰ গহ্বৰৰ আয়তন কমি যায়, ভিতৰৰ চাপ বৃদ্ধি পায় আৰু বায়ু বাহিৰ ওলাই যায়।
প্ৰশ্ন ৪: অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অক্সিজেনৰ আংশিক চাপৰ সাপেক্ষে হিমোগ্লবিনৰ অক্সিজেনৰ সৈতে সংযোগৰ শতাংশ দেখুৱাবলৈ অঁকা S-আকৃতিৰ গ্ৰাফকে অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ বোলে। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল — উচ্চ pO₂-ত (যেনে এলভিঅলাইত) হিমোগ্লবিনে অক্সিজেনৰ সৈতে সংযুক্ত হয় আৰু নিম্ন pO₂-ত (কলাকোষত) অক্সিজেন মুকলি কৰে। বক্ৰটোৱে অক্সিজেন পৰিবহন আৰু কলাকোষত অক্সিজেন মুক্তিৰ পৰিমাণ বুজাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: হাঁপানি (asthma) আৰু এম্ফাইছিমাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ হাঁপানি হ’ল এক প্ৰদাহজনিত ৰোগ য’ত ব্ৰংকাই আৰু ব্ৰংকিঅলছৰ পথ ঠেক হৈ যায়, ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসত কষ্ট হয়, খুকুৱনি উঠে আৰু শ্বাসৰ সময়ত হুইজিং (wheezing) শব্দ হয়। ই সাধাৰণতে এলাৰ্জিৰ বাবে হয়। এম্ফাইছিমা হ’ল এক দীৰ্ঘস্থায়ী ৰোগ য’ত এলভিঅলাইৰ দেৱালবোৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ ভাঙি যায় আৰু ফলত গেছ আদান-প্ৰদানৰ পৃষ্ঠ হ্ৰাস পায়। এম্ফাইছিমাৰ মূল কাৰণ ধূমপান।
প্ৰশ্ন ৬: এলভিঅলাইত গেছ আদান-প্ৰদান কেনেদৰে হয়?
উত্তৰঃ এলভিঅলাইত গেছ আদান-প্ৰদান বিচ্ছুৰণ (diffusion)-ৰ যোগেদি হয়, যি আংশিক চাপৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এলভিঅলাইত pO₂ ≈ 104 mm Hg আৰু শিৰাজাত ৰক্তত pO₂ ≈ 40 mm Hg, গতিকে অক্সিজেন এলভিঅলাইৰ পৰা ৰক্তলৈ যায়। অন্যহাতে CO₂ৰ ক্ষেত্ৰত শিৰাজাত ৰক্তত pCO₂ ≈ 45 mm Hg আৰু এলভিঅলাইত pCO₂ ≈ 40 mm Hg, গতিকে CO₂ ৰক্তৰ পৰা এলভিঅলাইলৈ যায় আৰু শ্বাস ত্যাগৰ যোগেদি বাহিৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭: চাৰ্ফেক্টেণ্টৰ গুৰুত্ব বুজোৱা।
উত্তৰঃ এলভিঅলাইৰ ভিতৰৰ পৃষ্ঠত পাতল তৰলৰ স্তৰ থাকে যাৰ পৃষ্ঠতানে এলভিঅলাইক চেপেটা কৰাৰ প্ৰৱণতা থাকে। চাৰ্ফেক্টেণ্ট নামৰ লিপোপ্ৰটিন প্ৰকৃতিৰ পদাৰ্থই এই পৃষ্ঠতান হ্ৰাস কৰি এলভিঅলাইক বিস্ফাৰিত অৱস্থাত ৰাখে। নৱজাত শিশুৰ ফুসফুসত চাৰ্ফেক্টেণ্ট কম থাকিলে শ্বাসকষ্ট সিণ্ড্ৰম (RDS) হ’ব পাৰে। চাৰ্ফেক্টেণ্ট টাইপ-II এলভিঅলাৰ কোষৰ পৰা ক্ষৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৮: কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ এনজাইমৰ কাৰ্য বুজোৱা।
উত্তৰঃ কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ এনজাইম ৰক্তৰ লোহিত ৰক্তকণিকা (RBC)-ত উপস্থিত থাকে। ই কলাকোষৰ পৰা ৰক্তলৈ অহা CO₂ আৰু পানীৰ মাজত বিক্ৰিয়া কৰাই কাৰ্বনিক এছিড গঠন কৰে যি পুনৰ H⁺ আৰু HCO₃⁻ আয়নলৈ বিভাজিত হয়। ফুসফুসত বিপৰীত বিক্ৰিয়া হৈ CO₂ মুকলি হয় যি শ্বাস ত্যাগৰ যোগেদি বাহিৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ফুসফুসৰ গাঁথনিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ মানুহৰ ফুসফুসৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
(ক) ফুসফুস স্পঞ্জৰ দৰে কোমল আৰু গোলাপী বৰণৰ অংগ।
(খ) সোঁ ফুসফুসত তিনিটা লব আৰু বাওঁ ফুসফুসত দুটা লব থাকে।
(গ) দুয়োখন ফুসফুস প্লুৰাল ঝিল্লীৰে আবৃত যাৰ মাজত প্লুৰাল তৰল থাকে।
(ঘ) ফুসফুসত প্ৰায় 30 কোটি এলভিঅলাই থাকে যাৰ মুঠ পৃষ্ঠ প্ৰায় 70 বৰ্গমিটাৰ।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মানৱ শ্বসনতন্ত্ৰৰ সবিশেষ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ শ্বসনতন্ত্ৰৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল —
(ক) বহিৰ্নাসিকা (External nostrils): বায়ু প্ৰৱেশৰ প্ৰাথমিক দ্বাৰ। ইয়াত পশম থকাৰ বাবে ধূলিকণা ফিল্টাৰ হয়।
(খ) নাসিকা গহ্বৰ (Nasal cavity): ইয়াত আৰ্দ্ৰ মিউকাছ ঝিল্লীয়ে বায়ুক উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ কৰে।
(গ) গ্ৰাসনলী (Pharynx): খাদ্য আৰু বায়ু উভয়ৰে পথ।
(ঘ) স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx): কণ্ঠস্বৰ উৎপাদনৰ অংগ। ইয়াৰ ভিতৰত এপিগ্লটিছ থাকে যি খাদ্য গিলোৱাৰ সময়ত শ্বাসনলীক বন্ধ ৰাখে।
(ঙ) শ্বাসনলী (Trachea): C-আকৃতিৰ কাৰ্টিলেজৰে গঠিত নলিকা।
(চ) ব্ৰংকাই আৰু ব্ৰংকিঅলছ: শ্বাসনলী দুটা ব্ৰংকাইত আৰু ক্ৰমে সৰু সৰু ব্ৰংকিঅলছত বিভাজিত হয়।
(ছ) এলভিঅলাই: ব্ৰংকিঅলছৰ অন্তত থকা বেলুনাকৃতি গঠন। প্ৰকৃত গেছ আদান-প্ৰদান ইয়াতেই হয়। মানুহৰ ফুসফুসত প্ৰায় 30 কোটি এলভিঅলাই থাকে।
ফুসফুস দুখন বুকুৰ গহ্বৰৰ ভিতৰত প্লুৰাল ঝিল্লীৰে আবৃত হৈ থাকে। সোঁ ফুসফুসত তিনিটা আৰু বাওঁ ফুসফুসত দুটা লব থাকে।
প্ৰশ্ন ২: শ্বসনৰ আয়তন আৰু ক্ষমতাসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ শ্বসনৰ আয়তন আৰু ক্ষমতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
(ক) Tidal Volume (TV): সাধাৰণ শ্বাস-প্ৰশ্বাসত প্ৰতিবাৰ আদান-প্ৰদান কৰা বায়ু (≈ 500 mL)।
(খ) Inspiratory Reserve Volume (IRV): সাধাৰণ শ্বাস গ্ৰহণৰ পাছত অতিৰিক্তভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পৰা বায়ু (≈ 2500–3000 mL)।
(গ) Expiratory Reserve Volume (ERV): সাধাৰণ শ্বাস ত্যাগৰ পাছত অতিৰিক্তভাৱে ত্যাগ কৰিব পৰা বায়ু (≈ 1000–1100 mL)।
(ঘ) Residual Volume (RV): বলপূৰ্বক শ্বাস ত্যাগৰ পাছতো ফুসফুসত থাকি যোৱা বায়ু (≈ 1100–1200 mL)।
(ঙ) Inspiratory Capacity (IC) = TV + IRV।
(চ) Expiratory Capacity (EC) = TV + ERV।
(ছ) Functional Residual Capacity (FRC) = ERV + RV।
(জ) Vital Capacity (VC) = TV + IRV + ERV ≈ 4500 mL।
(ঝ) Total Lung Capacity (TLC) = VC + RV ≈ 6000 mL।
প্ৰশ্ন ৩: অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ পৰিবহনৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ অক্সিজেন পৰিবহন: অক্সিজেনৰ প্ৰায় 97% হিমোগ্লবিনৰ লগত সংযুক্ত হৈ অক্সি-হিমোগ্লবিন (oxyhaemoglobin) ৰূপত পৰিবহন হয়। প্ৰতিটো হিমোগ্লবিন অণুৱে চাৰিটা অক্সিজেন অণু বহন কৰিব পাৰে। বাকী 3% অক্সিজেন ৰক্তৰসৰ লগত দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত পৰিবহন হয়। উচ্চ pO₂, কম pCO₂, উচ্চ pH আৰু কম উষ্ণতাত হিমোগ্লবিনে অক্সিজেনৰ সৈতে সহজে সংযুক্ত হয়।
কাৰ্বন ডাই অক্সাইড পৰিবহন: CO₂ৰ পৰিবহন তিনিটা পদ্ধতিত হয় —
(ক) প্ৰায় 70% CO₂ বাইকাৰ্বনেট (HCO₃⁻) ৰূপত ৰক্তৰসৰ যোগেদি পৰিবহন হয়। RBC-ত থকা কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ এনজাইমে এই বিক্ৰিয়াত সহায় কৰে।
(খ) প্ৰায় 20–25% CO₂ হিমোগ্লবিনৰ লগত সংযুক্ত হৈ কাৰ্বামিনো-হিমোগ্লবিন ৰূপত পৰিবহন হয়।
(গ) বাকী 7% CO₂ ৰক্তৰসৰ লগত দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত পৰিবহন হয়।
প্ৰশ্ন ৪: শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেনেকৈ হয় বুজোৱা।
উত্তৰঃ শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্নায়ু আৰু ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰে হয় —
(ক) স্নায়ুজনিত নিয়ন্ত্ৰণ: মেডুলা অব্লংগেটাত থকা শ্বসন কেন্দ্ৰই (respiratory rhythm centre) শ্বসনৰ মূল ছন্দ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। পনছত (pons)-ত থকা নিউমোটেক্সিক কেন্দ্ৰই (pneumotaxic centre) শ্বাস গ্ৰহণৰ সময়সীমা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(খ) ৰাসায়নিক নিয়ন্ত্ৰণ: ৰক্তত CO₂ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে বা H⁺ আয়নৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে কেমোছেন্সিটিভ অঞ্চলে শ্বসন কেন্দ্ৰক উদ্দীপিত কৰে আৰু শ্বসনৰ হাৰ বঢ়ায়। মহাধমনী আৰু কেৰটিড ধমনীত থকা কেমোৰিচেপ্টৰেও O₂ৰ পৰিমাণ অনুধাৱন কৰি শ্বসন কেন্দ্ৰক জনায়। সাধাৰণতে CO₂ৰ পৰিমাণে শ্বসনত অধিক প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰশ্ন ৫: এলভিঅলাইৰ গাঁথনি আৰু গেছ আদান-প্ৰদানৰ সুবিধাজনক বৈশিষ্ট্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ এলভিঅলাইৰ গেছ আদান-প্ৰদানৰ বাবে সুবিধাজনক বৈশিষ্ট্যসমূহ —
(ক) এলভিঅলাইৰ দেৱাল অতি পাতল (এক স্তৰীয় স্কোৱামাছ এপিথেলিয়ম) যাৰ ফলত গেছৰ দ্ৰুত বিচ্ছুৰণ হয়।
(খ) প্ৰতিটো এলভিঅলাইৰ চাৰিওফালে বহু সংখ্যক ৰক্তকেশিকা (capillaries)-ৰ জাল থাকে।
(গ) মুঠ এলভিঅলাইৰ পৃষ্ঠ অতি বহল (≈ 70 বৰ্গমিটাৰ)।
(ঘ) এলভিঅলাইৰ ভিতৰৰ ভাগত চাৰ্ফেক্টেণ্ট (surfactant) থাকে যিয়ে পৃষ্ঠতান হ্ৰাস কৰি এলভিঅলাইক চেপেটা হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
(ঙ) আংশিক চাপৰ পাৰ্থক্যৰ ফলত O₂ আৰু CO₂ৰ আদান-প্ৰদান সহজে হয়।
প্ৰশ্ন ৬: শ্বসন সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন ব্যাধিৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ শ্বসন সম্পৰ্কীয় কেইটামান প্ৰধান ব্যাধি হ’ল —
(ক) হাঁপানি (Asthma): ব্ৰংকাই আৰু ব্ৰংকিঅলছৰ প্ৰদাহৰ বাবে শ্বাস-প্ৰশ্বাসত কষ্ট, খুকুৱনি আৰু হুইজিং হোৱা ৰোগ। এলাৰ্জি ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
(খ) এম্ফাইছিমা (Emphysema): এলভিঅলাইৰ দেৱাল ভাঙি যোৱাৰ ফলত গেছ আদান-প্ৰদানৰ পৃষ্ঠ হ্ৰাস পায়। ধূমপান ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
(গ) বৃত্তিজনিত শ্বসন ব্যাধি (Occupational respiratory disorders): খনিৰ কামত নিয়োজিত লোকে দীৰ্ঘদিন ধৰি ধূলিকণাৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে ফুসফুসৰ ফাইব্ৰোছিছ হয়। উদাহৰণ — ছিলিকছিছ (silicosis), এছবেষ্টছিছ (asbestosis)।
(ঘ) নিউমোনিয়া: এলভিঅলাইত তৰল জমা হৈ গেছ আদান-প্ৰদানত ব্যাঘাত ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৬: পোকপৰুৱা আৰু মাছৰ শ্বসন পদ্ধতিৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পোকপৰুৱাৰ শ্বসন: পোকপৰুৱাৰ শ্বসন অংগ হ’ল শ্বাসনলিকা (tracheal tubes)। দেহৰ দুয়োকাষে থকা স্পাইৰাকল (spiracle) নামৰ ৰন্ধ্ৰৰ যোগেদি বায়ু সোমাই শ্বাসনলিকাৰ মাজেদি প্ৰতিটো কোষলৈ সোঁসৰিকৈ পৰিবহন হয়। ৰক্তৰ ভূমিকা ইয়াত নাথাকে।
মাছৰ শ্বসন: মাছে কোম (gills)-ৰ যোগেদি শ্বসন কৰে। পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন কোমৰ পাতল ফিলামেণ্টৰ মাজেদি ৰক্তলৈ বিচ্ছুৰিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াত কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট পদ্ধতিৰ জৰিয়তে অধিক অক্সিজেন আহৰণ হয়। মাছৰ ৰক্তে অক্সিজেন কলাকোষলৈ পৰিবহন কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ আৰু বহৰ প্ৰভাৱ বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অক্সিজেনৰ আংশিক চাপৰ (pO₂) সাপেক্ষে হিমোগ্লবিনৰ অক্সিজেনৰ সৈতে সংযোজনৰ শতাংশ লৈ অঁকা S-আকৃতিৰ গ্ৰাফকেই অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ বোলে। উচ্চ pO₂-ত (≈ 100 mm Hg, এলভিঅলাইত) হিমোগ্লবিনৰ প্ৰায় 97% অক্সিজেনেৰে সংপৃক্ত হয়। নিম্ন pO₂-ত (≈ 40 mm Hg, কলাকোষত) হিমোগ্লবিনে অক্সিজেন মুকলি কৰি দিয়ে।
বহৰ প্ৰভাৱ: ১৯০৪ চনত ক্ৰিষ্টিয়ান বহ্ৰে লক্ষ্য কৰে যে CO₂ৰ আংশিক চাপ বৃদ্ধি, pH হ্ৰাস, উষ্ণতা বৃদ্ধি বা 2,3-DPG বৃদ্ধি হ’লে অক্সি-হিমোগ্লবিন বক্ৰটো সোঁফালে সৰি যায়। অৰ্থাৎ একে pO₂-ত হিমোগ্লবিনৰ অক্সিজেনৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ কমি যায় আৰু অধিক অক্সিজেন কলাকোষলৈ মুকলি হয়। কলাকোষত (য’ত CO₂ অধিক, pH কম) এই প্ৰভাৱে অক্সিজেন মুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে। বিপৰীতভাৱে ফুসফুসত (য’ত pCO₂ কম, pH অধিক) হিমোগ্লবিনে সহজেই অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে।
বহু বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQs)
প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ প্ৰকৃত গেছ আদান-প্ৰদানৰ স্থান হ’ল —
(ক) শ্বাসনলী (খ) ব্ৰংকাই (গ) এলভিঅলাই (ঘ) ব্ৰংকিঅলছ
উত্তৰঃ (গ) এলভিঅলাই
প্ৰশ্ন ২: Tidal Volume-ৰ আনুমানিক পৰিমাণ —
(ক) 500 mL (খ) 1500 mL (গ) 2500 mL (ঘ) 4500 mL
উত্তৰঃ (ক) 500 mL
প্ৰশ্ন ৩: অক্সিজেন প্ৰধানকৈ পৰিবহন হয় —
(ক) ৰক্তৰসত দ্ৰৱীভূত হৈ (খ) অক্সি-হিমোগ্লবিন ৰূপত (গ) বাইকাৰ্বনেট ৰূপত (ঘ) কাৰ্বামিনো-হিমোগ্লবিন ৰূপত
উত্তৰঃ (খ) অক্সি-হিমোগ্লবিন ৰূপত
প্ৰশ্ন ৪: CO₂ৰ অধিকাংশই পৰিবহন হয় —
(ক) অক্সি-হিমোগ্লবিন ৰূপত (খ) দ্ৰৱীভূত ৰূপত (গ) বাইকাৰ্বনেট ৰূপত (ঘ) কাৰ্বনিক এছিড ৰূপত
উত্তৰঃ (গ) বাইকাৰ্বনেট ৰূপত
প্ৰশ্ন ৫: শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ ক’ত আছে?
(ক) চেৰিব্ৰাম (খ) চেৰিবেলাম (গ) মেডুলা অব্লংগেটা (ঘ) থেলামাছ
উত্তৰঃ (গ) মেডুলা অব্লংগেটা
প্ৰশ্ন ৬: এম্ফাইছিমাৰ মুখ্য কাৰণ —
(ক) ভাইৰাছ সংক্ৰমণ (খ) এলাৰ্জি (গ) ধূমপান (ঘ) ব্যাকটেৰিয়া
উত্তৰঃ (গ) ধূমপান
প্ৰশ্ন ৭: পোকপৰুৱাৰ শ্বসন অংগ —
(ক) ফুসফুস (খ) কোম (গ) শ্বাসনলিকা (ঘ) ছাল
উত্তৰঃ (গ) শ্বাসনলিকা (tracheal tubes)
প্ৰশ্ন ৮: Vital Capacity = ?
(ক) TV + IRV (খ) TV + ERV (গ) TV + IRV + ERV (ঘ) IRV + ERV + RV
উত্তৰঃ (গ) TV + IRV + ERV
প্ৰশ্ন ৯: এলভিঅলাইত pO₂ৰ পৰিমাণ প্ৰায় —
(ক) 40 mm Hg (খ) 45 mm Hg (গ) 95 mm Hg (ঘ) 104 mm Hg
উত্তৰঃ (ঘ) 104 mm Hg
প্ৰশ্ন ১০: বহৰ প্ৰভাৱত অক্সি-হিমোগ্লবিন বক্ৰটো কোন ফালে সৰি যায়?
(ক) বাঁওফালে (খ) সোঁফালে (গ) ওপৰলৈ (ঘ) অপৰিৱৰ্তিত
উত্তৰঃ (খ) সোঁফালে
প্ৰশ্ন ১১: Total Lung Capacity (TLC)-ৰ আনুমানিক পৰিমাণ —
(ক) 4500 mL (খ) 5000 mL (গ) 6000 mL (ঘ) 7500 mL
উত্তৰঃ (গ) 6000 mL
প্ৰশ্ন ১২: মানুহৰ এটা ফুসফুসত আনুমানিক এলভিঅলাইৰ সংখ্যা —
(ক) 1 কোটি (খ) 10 কোটি (গ) 30 কোটি (ঘ) 100 কোটি
উত্তৰঃ (গ) 30 কোটি
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ প্ৰধান শ্বসন অংগ হ’ল ____।
উত্তৰঃ ফুসফুস
প্ৰশ্ন ২: শ্বাসনলীৰ দেৱালত ____ আকৃতিৰ কাৰ্টিলেজৰ ৰিং থাকে।
উত্তৰঃ C
প্ৰশ্ন ৩: শ্বসনৰ নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ ____-ত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ মেডুলা অব্লংগেটা
প্ৰশ্ন ৪: অক্সিজেনৰ প্ৰায় ____ শতাংশ অক্সি-হিমোগ্লবিন ৰূপত পৰিবহন হয়।
উত্তৰঃ 97
প্ৰশ্ন ৫: ফুসফুসৰ কাৰ্যকৰী ক্ষুদ্ৰতম একক হ’ল ____।
উত্তৰঃ এলভিঅলাই
প্ৰশ্ন ৬: CO₂ৰ পৰিবহনত ____ এনজাইমে সহায় কৰে।
উত্তৰঃ কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ
প্ৰশ্ন ৭: ফুসফুস ____ ঝিল্লীৰে আবৃত হৈ থাকে।
উত্তৰঃ প্লুৰাল
সঁচা/মিছা (True or False)
প্ৰশ্ন ১: মাছৰ শ্বসন অংগ হ’ল কোম। উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ২: Tidal Volume প্ৰায় 1500 mL। উত্তৰঃ মিছা (প্ৰায় 500 mL)
প্ৰশ্ন ৩: অক্সি-হিমোগ্লবিন বিযোজন বক্ৰ S-আকৃতিৰ। উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪: CO₂ পৰিবহনত কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ এনজাইমে সহায় কৰে। উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৫: এম্ফাইছিমাত এলভিঅলাইৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। উত্তৰঃ মিছা (এলভিঅলাইৰ দেৱাল ভাঙি যায়)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Respiration | শ্বসন |
| Breathing | শ্বাসক্ৰিয়া |
| Lungs | ফুসফুস |
| Trachea | শ্বাসনলী |
| Bronchi | ব্ৰংকাই |
| Bronchioles | ব্ৰংকিঅলছ |
| Alveoli | এলভিঅলাই |
| Diaphragm | মধ্যচ্ছদা/ডাইফ্ৰাম |
| Intercostal muscles | আন্তঃ-পাৰ্শ্বিক পেশী |
| Inspiration | শ্বাস গ্ৰহণ |
| Expiration | শ্বাস ত্যাগ |
| Tidal Volume | জোৱাৰীয় আয়তন |
| Vital Capacity | প্ৰাণকেন্দ্ৰিক ক্ষমতা |
| Residual Volume | অৱশিষ্ট আয়তন |
| Partial pressure | আংশিক চাপ |
| Oxyhaemoglobin | অক্সি-হিমোগ্লবিন |
| Carbamino-haemoglobin | কাৰ্বামিনো-হিমোগ্লবিন |
| Bicarbonate | বাইকাৰ্বনেট |
| Bohr effect | বহৰ প্ৰভাৱ |
| Medulla oblongata | মেডুলা অব্লংগেটা |
| Asthma | হাঁপানি |
| Emphysema | এম্ফাইছিমা |
| Gills | কোম |
| Tracheal tubes | শ্বাসনলিকা |
| Pharynx | গ্ৰাসনলী |
| Larynx | স্বৰযন্ত্ৰ |
| Epiglottis | এপিগ্লটিছ |
| Pleural membrane | প্লুৰাল ঝিল্লী |
| Diffusion | বিচ্ছুৰণ |
| Carbonic anhydrase | কাৰ্বনিক এনহাইড্ৰেজ |
| Silicosis | ছিলিকছিছ |
| Pneumonia | নিউমোনিয়া |
| Asbestosis | এছবেষ্টছিছ |
| Surfactant | চাৰ্ফেক্টেণ্ট |
| Capillaries | ৰক্তকেশিকা |
| Haemoglobin | হিমোগ্লবিন |
| External nostrils | বহিৰ্নাসিকা |
| Nasal cavity | নাসিকা গহ্বৰ |
| Thoracic cavity | বুকুৰ গহ্বৰ |
| Inspiratory Reserve Volume | শ্বাসগ্ৰহণীয় সংৰক্ষিত আয়তন |
| Expiratory Reserve Volume | শ্বাসত্যাগীয় সংৰক্ষিত আয়তন |
| Functional Residual Capacity | কাৰ্যকৰী অৱশিষ্ট ক্ষমতা |
| Total Lung Capacity | মুঠ ফুসফুস ক্ষমতা |
| Pneumotaxic centre | নিউমোটেক্সিক কেন্দ্ৰ |
| Chemoreceptor | কেমোৰিচেপ্টৰ |
| Carotid artery | কেৰটিড ধমনী |
| Wheezing | হুইজিং |
| Allergy | এলাৰ্জি |
| Fibrosis | ফাইব্ৰোছিছ |
| Cilia | পক্ষ্ম |
| Cartilage | কাৰ্টিলেজ |
| Spiracle | স্পাইৰাকল |
| Counter-current | কাউণ্টাৰ-কাৰেণ্ট |
| Inspiratory Capacity | শ্বাসগ্ৰহণীয় ক্ষমতা |
| Expiratory Capacity | শ্বাসত্যাগীয় ক্ষমতা |
| Pleural fluid | প্লুৰাল তৰল |
| Mucus membrane | মিউকাছ ঝিল্লী |
| Squamous epithelium | স্কোৱামাছ এপিথেলিয়ম |
| Diffusion membrane | বিচ্ছুৰণ ঝিল্লী |
| Hemoglobin saturation | হিমোগ্লবিন সংপৃক্তি |
| Vocal cord | স্বৰৰজ্জু |
| Bronchitis | ব্ৰংকাইটিছ |
| Tuberculosis | যক্ষ্মা |
| Hyperventilation | হাইপাৰভেণ্টিলেচন |
| Hypoxia | হাইপোক্সিয়া |